Voir ci-dessus, bibliographie n
2. 11 s'agit du marquis d'Oria, B. Bonifazio (voir ci-dessus, p. 15 et suiv.).
CORRESPONDANCE AVEC N. ZERCHINTES. 391
non possumus, ea reddit per fldem possibilia, aut certo infirmitati aut ignoi"antise nostree veniam dat. Hœc ego non docendi tui,qui eadem nosti, sed alloquendi gratia. Faxit Deus ut aliquando coram. Yale. 22 octobris laoT.
Suscription : Nicolao Zerchintae, Bernensis reipubliae secrelario. — Bernam.
13 novembre looT (f. 278, autographe).
Zerchintes Castalionî.
Nicolaus Zerchintes Sebastiano Castalioni fratri suo.
Recte judicasti laconicas literas apud me sufficere posse in exponendis postulatis D. Marchionis, cui ego laconice ad omnia capita respondi, sed ita ut prolixius non possem, nisi verbis quam rébus illum magis oblectari putarem.
Gribaldus imprudenler agit quod mavult expelli quam abire, scis quam sit non solura ignominiosum, sed suspectum quoque apud omnes exilium perpetuum a christiana republica indictum. Si sanis consiliis credidisset, poterat illa exilii muleta in leniorem aliquam comniutari, licuissetque homini sine insigni ignominia discedere, quum illa rafione abeat ejectus. De causa ejus nihil ad te scribo, nisi illam fuisse temere susceptam ab eo et magna offensione etiam mea actam. Sed tara audiendi diversam rationem impatiens fuit quam sua commenta asserendi sedulus. Si ipsius de Trinitate doiiraa valeret, haberemus très re et nomine Deos, maximum unum, minores duos. Ego, unins feterni Dei cultor, hune in Christo Jesu et didici et veneror, neque potui me ullo modo ejus sententia^ accomraodare, quantum ad caput sive statum argumenti attinet; inter cœtera, multa erant ferenda. Utcumque tamen res ipsa displiceret, non destiti adesse homini in extrerao periculo conslituto, cui ego me strenue, magna muUorum cum invidia et suspicione, objeci ut ipsum eruerem.
Poteris Marchionem commodius forte quam ego monere ne hoc tempore emat nimis cupide, bello pro foribus gliscente.
De rébus nostris, id est cœlestibus, quas meditamur, gratissima fuit refricatio illa tua, si non tara verecunda. Quid enim obstat quin et monendi et docendi gratia ea milii commémores, qui scio monitore et doctore me opus habere currereque me lente admodum, nisi Dominas ipse aut Domini spiritu ardentes calcaria adhibeant? Perge itaque, ml Castalio, monere, hortari, objurgare segnitiem meam. Hue enim te provoco, qui semper judicavi nimis mollis esse non posse ferre liberum monitorem. Sed conabor mihi viribusque meis vim facere ut, ad te profectus, coram multa tecum agam. Vale. — Bernœ, 13 novembris l.io7.
Hyems mihi quidem inimica est, sed tulior tamen autumno et vere, quibus frigus quidem est, sed nulla tum calefiunt tepidaria, qua; per frigora iter facienli unicum sunt solatium meque ut iter ad vos suscipiam invitabunt, a quo calor aîstivus deterruit.
Uxor et (ilia Gribaldiy qua; una hic fuere his diebus, videnlur mihi non
moleste laturœ exilium, si possent bonis commode venditis se ausleritati evangelicee servilutis subducere et eo locoruin abire ubi viget libertas Garnis cui nondum renunciaruiit. Sec bœc tibi soli.
Suscriplion : Seb. Caslalioni fralri in Chrislo Jesu colendo siio, Basileœ.
1er février 1358 (f. 279, autographe).
Zerchintes Castalîoni.
Salve, mi Castalio. Nihil operum Swenkfeldii bactenus vidi, uno libello de Lucta christiani hominis cuin carne, mundo et Satana, pietatis pleno, excepto; eorum qui lioiniiiem bostiliter et immoderale insectantur multa admodum (apud bibliopolas circumforaneos), qua» malim aut suppressa aut si digims est qui confuletur, modeslius scripta. Nisi enim anirnus ejus impietate putet, nescio cur illurn Ulirus ' , et alii « Stenck/eldium » potius quam vero nomine voeent. Sed est canina ista facundia, jam etiam episcopis familiaris.Dominus det eis mentem meliorera. Mibi ba^c videnti usu venit quod cruciatus et lanienam Evangelium Christi vere sectantium speclantibus. Mirati enim quam ob causam regum et magistratuum irai in istos misellos tantopere incandescant, studio rem et causam bujus atrocitatis cognoscendi omnia perquirunt. Itaque te rogo, si notus tibi propius est homo ille, signifiées pauca de ejus vita et moribus. Doctrinœ genus malo ex libris ejus discere quos sive lalinos sive germanicos, si putas dignos, ad me queeso mitlas; pretium miltam brevi si ipse aflerre non possum, quod valde cupio in Domino. Magno enim tuî, desiderio multas ob causas, teneor, in unum tamen salutis et pietatis studium congruentes.
Vale. Cal. febr. 1538.
Tuus NicoLAUs Zerchintes.
Hieronymwn ^ nuper a te mihi commendatum nescio quam commode obtrusi magistratui : videtur enim seipsum magis quam Cliristum quaerere, tam avide ambit episcopatum. Postbac malo de meo bene facere talibus quam meam locare operam qua vel scbolis vel ecclesiis Dei praeficiantur a.
Suscriplion : Sebastiano Castalioni literarum professori Basileœ fratri in Domino colendo suo.
1. Sic. 11 s'agit évidemment da célèbre persécuteur de Schwenckfeld, Mathias Flacius lllyricug. Rien ne prouve qu'on doive lui attribuer l'invention de ce grossier jeu de mots.
2. M. le D'' Blœsch, directeur de la Bibliothèque de Berne, a eu l'obligeance de rechercher si les refcistres du Conseil de Berne faisaient mention de cet incident. Aucune mention ne s'y trouve. Mais la rédaction plus que concise des procès-verbaux et la facilité avec laquelle on créait alors, notamment pour les réfugiés, des fonctions provisoires permettent de penser que la négociation a très bien pu avoir lieu, aboutir môme, sans être enregistrée officiellement. — M. Blœsch croit que ce Hieronymus pourrait bien être le gendre de Curione, Hieronymo Zanchi, lequel a plus d'une fois postulé un emploi à Berne ou à Lausanne.
3. Cette petite lettre est une de celles qui peignent le mieux l'esprit judicieux et l'exquise délicatesse de Zerchintes. On remarque que c'est lui-même qui, révolté de la violence des attaques des théologiens contre Schwenckfeld, veut le lire et le connaître. On verra plus loin (lettres XIII et XVIII) qu'il semble l'avoir pris en estime. Le même homme que le mysticisme de la Theologia Gennanica avait rebuté, paraît avoir pris goût à celui de Schwenckfeld qui sur plus d'un point égalait celui do David Georges lui-même. — Cf. dans Fuesslin, Epistolse Jieformatorum, p. 225, une longue lettre de Martin Borrhée (1545) parlant dans le même sens de Schwenckfeld : « mullis probanlur ejus doctrina et mores, non est contemnendus ».
CORRESPONDANCE AVEC N. ZERGHINTES. 393
S. d. (f. 268, autographe), f. f. -268 395 et 328.
Zerchintes Castalioni.
Argumentum ad te scribendi prorsus nullum habui, nisi ut significarem tibi me sub fmem junii, nisi valetudo me valde detineat, ad vos venturum, non aliam ob caussam quam ut te videam et taedium nostrae urbis, quam negotiis obrutus admodum fastidio, excûtiam. Tu mihi, per doctissimum et amicissimum virum Beatum Comitem ', significabis ubi possim per dies aliquot non incommode, hoc est extra turbam. versari soiusque aut cum paucis frugaliter cœnare et meo more vivere, ne, solatium îaboris et fatigationis quœrens, nimia lautitia diversoriorum incidam in servitutem ventris et turbam, quo nihil est molestius. Nam sic sum morosus ad omnem apparatum ut cuperem tenèbris aut nube contegi quando in aliéna urbe oberro,horasque singulas quibus ad mensam sedendum est tribus partibus esse breviores. Vale. Saluta interea D. Sultzerum, Cœlium et Cellarium. — Superiora ita inteliige nolle me apud quemquam vestrum esse, sed hospitem publicum queerere, qui equum bene tractet, me vero ut valeam et frugaliter et extra turbam.
NicoLAUS Zerchintes tucs.
Suscription : Sebasliano Castalioni fratri in Christo colendo sue.
i" octobre 1558 (f. 280, autographe).
Zerchintes Castalioni.
Amor meus erga te semper gestit tecum coUoqui; id quoniam intra paucos dies danle Domino fiet, nuuc paucis salutem tibi dico, ne quisquam hiuc ad te sine aliqua siguiflcatione nieae benevolentiae perveniat. Interea rogo le ut Cellarii seu Borrhai Annotafiones in Genesim, Exodum et alios veteris Instrumenti libros nuper apud vos excusos (sic) meo nomine emptos consutosque et corio obtectos in meum serves adventum, recepturus a me pretiura quum venero. Inspexi obiter nec placere quicquam adhuc praeter brevitatem potest, quam semper prœfero tam prolixis saepeque otiosissimis, etsi laboriosissimis, commentariis quorumdam nimis anxie minima quseque rimantium, ne ipsis quidem, uemini fera hoc aevo cognita. Saluta Brenmilerum - et fratres omnes in Christo. Bernae, Cal. oct. loo8.
Zerchintes tucs.
Susciiption t^Sebastiano Castalioni fratri in Christo Jesu araantissimo suo, Basileae.
1. Sur Beat ou Benoi:it Comte, d'abord ministre, puis médecia à Lausanne, et sur son rôle d'opposant au calvinisme, voir l'excellent article de M. Vuilleumier (France protestante, V, 368). Lire aussi dans les 0pp. Cale. (XII, 661) sa lettre aux Zurichois où, prenant la défense de Zébédée, il affecte d'appeler Viret « Lausannetisia epUeopu» • et Calvin « arehiepUcopus Gehenensit ».
•2. II s'agit de Jean BrandmuUer, qui était alors un jeune homme de vingt-cinq ans. Voir ei-dessns, p. 377 et saiv.
15 novembre 1558 (f. 281, autographe).
Zerchintes Castalioni.
Contra animi mei sententiam differo meum ad te reditiim. Frigus, utcumque mihi inimicura, non impediret me, neque irapediet deo volente : negotia publica me distrahunt et totum fere sibi vindicant his duobus mensibus. Quamprimum prœcipuam partem quotidie turmatim adventantum liominum litigatoruni expedivero, rébus omnibus meis posthabitis, advolabo. Sed quia privatim lecum multa cupio conferre et sine tuo sumptu nonnunquam familiariter tua etiam mensa uti, cuperem, ut prius quoque scripsi *, equum meum in aliquo diversorio non tam frequenti hominum turba quam est Sylvnnus ^ occupato, quam proxime tuis œdibus esse, ne ad curandum cogérer longe discurrere; nam solus veniam, ne, famulo comitatus, sumptu aliquot dierum, quibus commorari apud vos statui, me admodum gravem.
Si Cellarii in Mosem et historiam veteris Testament! annotationes mihi paratas habes, mitte per hune labellarium, ut me levet onere ferendi quum veniam; ego ei nummos dedi ut precium numeret. Si paratus non est, ne sis ea de re anxius, nam intra semestre tempus hiceruntsecunda^ nundina,', quibus librum illum facile nanciscar a bibliopola Arouensi hue veniente.
Saluta interea D. Sultzerum, Brenmilerum, Cœliiim et fratres omnes in Domino.
Legi Suenkfeldii librum bis a capite ad calcem miror tam infestos esse homini multam pietatem spiranti, qui debebant fovere et diligere tam raram avem. Verba cœnœ Domini visus est mihi solide exponere. Quid de « deiflcatione carnis Christi » et aliquot aliis locis sentiam, exponam quum librum reddam.
Vale et si licet per négocia, rescribe paucis. Bernœ, 15 nov. 1358.
NicoLAUs Zerchintes tu us.
Scripsit nuper ad me Œconomus Rhodiensium equitum apud vos D. Joannes Zùger cui nondum respondi. Si incidis casu in hominem, dicito paucis ei Losannae legum sludia non vigere, perinde academiam hanc juveni nobili de quo mihi scripsit non convenire, cœtera me propediem coram expositurum.
Suscription : Seb. Castalioni Basileœ bonas literas profitent!, fratri
in Ghristo suo.
An Meister Sébastian Castalion, zu Basel.