Voir Amédée Roget
3. Sur ce conflit de Glaris avec les cinq cantons catholiques qui voulaient y faire rétablir le catholicisme, voir Ruchat {Hisl. de la Ri'-form. de la Suisse, t. VI, p. 170, 345 et 379^.
4. Toutes nos recherches pour retrouver la trace de ce manuscrit peut-être imprimé, ont été infructueuses.
5. Même allusion que dans la première phrase de la lettre XVI.
CORRESPONDANCE AVEC N. ZERCHINTES. 399
et molesta pluvia, ne frustra nuper sis in raeam festinatioDem jocatus. — Vale. Saluta D. Sulzerum, Oporinum, Cœlium. Berna;, 15 decembris 1560.
Miror te argumentum de injuriarum tolerantia alicujus facere, nec tanti alterum illud -tp\ rpsaSo; quod et tuo iogenio et piorum deliberationi niagis convenit. Sed cogitabis alias an sit -ni^zp-^o-^. Mihi certe non videtur sed ad conscientiam placandam valde necesssurium. Nisi seepe et prolixe rescribas, accusabo te pigritise et tardilatis, nec patiar te occupationes preetexere quas ego magis causari possim.
Suscriplion : Seb. Castalioni fratri in Cbristo Jesii colendo suc, Basiieae.
Zerchintes Castalloni.
28 février 156t (P 288, autographe).
Literse tua? 29 janv. scriptœ penultimo tandem febr. mihi a Ritstio * boraine nostrate missa^ sunt. Inerat chartfp fragmentum 3 febr. adjectum te foriis laborare significans, quod malum (liceat vulgi more loqui) si longum non est, sa>pe salutare est iis maxime qui raro alioquin corporis excreraenta diu coaceivata medicamento ejiciunt.
Sententiam meam de tolerandis vexalionibus et injuriis gaudeo placera bonis viris - non quia mea sit, sed quod me sic afficit experimentum hoc concentùs animorum piorum, eoque magis quod Julium Siculum Paschalem ^ apud vos salvum esse intellexi, fratrem desyderatissimum, cui et tibi misissem de Ul scriplum * nisi me perlalurum ad vos proximo maio confiderem. In eum enim mensem vestramque urbem rejecta est ad arbitras nostra cum duce Sabaudise controversia de restituenda bello ablata provincia ^. Cui disceptationi jam bis interfui Neocomi, aderoque etiam, Deo volente, Basiieae, idquc eo libentius quod litis tsedium amicorum solatium levabit.
Ut prius illud de i^'/r^T-<.'j. scriptum publicetur, non recuso, modo sine meo nomine ®. Posterius inter nos exactius rimabimur.
Perrinus hinc abest jam omnino et in agro agit ecclesiae Govensteynensi (haud procul a vobis circa Vallzhutara) prtefectus '', ut pecuniam
1. Thurin^ Rust (fils d'an prédicateur du même nom, des premiers temps de la Réforme) fat successivement pasteur dans diverses paroisses bernoises et, depuis 1574, professeur de théologie a l'Académie de Berne.
•2. C'est évidemment le manuscrit dont il a élé question dans la lettre XVII, De tolerantia malorum, que Castellion a communiqué à quelques amis, parmi lesquels Jules-César Pasquale.
3. Sar J.-C. Pasquale, voir ci-dessus, p. 125. On a vu à diverses reprises qu'il était tenu en grande estime par Zerchintes.
•4. Lisez : d« Trinitate. C'est un second opuscule de Zerchintes, où, d'après ce qu'il dit en divers endroits, il devait demander le retour à des formules aussi simples et ausM sobres que pos!iible pour mettre fin à des débats oiseas et suivant lui dangereux.
5. Le 18 mai, d'après Rachat, Zerchintes fut chargé de la négociation avec la Savoie pour la restitution du Chablais et du Fancigny après le traité de Cateau-Cambrésis. Voir Ruchal, Hi$t. de la Réf. en Suiiue. VI, p. 350, 381, 453.
6. Nous ne l'avons pas plus trouvé sous ce titre grec que sous le titre latin de la lettre XVII.
7. II paraît que Castellion avait compté sur ce Perrinus (de qui nous ne savons rien) pour jui rapporter (de Berne?) la petite somme due par la mère de HeUel. Mais Perrinus était
ab Hetzelini maire curare haud potuerit; ego quam primum potero matrem ejus tuo nomine conveniam.
Amisi chartulam quœ Schuenkfeldii librorum pretium continebat (si recte memini, dimidiura florenum et 5 plaphardos tabellario datos) quod mitto bis inclusum ; si secus est, resarciam errorem. De libris ipsis quos cursim perlegi, solide judicare non possum. Nimis multa continent et tam arguta ut exaclo judicio opus sil. Intérim candidus candido fratri non gravabor dicere quod sentio, magis me probare quosdam alios autboris ejus libres, quibus Patrem œternum in Cbrislo Jesu filio pie colère docet, quam islos qui rimantur curiose mortalium imbecillitati negata donec, evanescente cabgine animorum nostrorum, coram ardua illa intuebimur. Certe si liac via salus est queerenda, paucissimi forte eam assequentur, cum pauci intelligant fixumque et persuasum babeant quod ilie in boc argumento affert a mortalitatis scientia tam remolo, quod est locus ipse in quo degit Cbristus.Sed facile cedam judiciis exactioribus.
Vale. — Bernœ prid. calend. Mart. 1361. Saluta D' Sulzerum, Julium, Cœlium, fratres oranes.
NiCOLAUS TUCS Zerchintes.
Suscription : Optimo vire Sebasliano Castalioni fratri in Christo, Basileœ. — An Sébastian Castalion griecheschen Léser zu Basai.
20 mars lo61 (P 287, autographe).
Zerchintes Castalioni.
Si valeSjbene est, Castalio frater: foriis enim te liberatum puto.Dominus faxit ut proximo Maio saivi conveniamus. Interea cura ne tuas literas dicam esse et raras et nimis laconicas. Hetzelii * matrem de tua pecunia interpellavi, quam illa se nundinis nostris paschalibus per vestratium aliquem, me sciente, missuram tibi recepit. Si fuerit negligentior, ego subinde eam excitabo modeste ut vel tardissime ipse ad te perferam.
Carmen quod sequitur, Suenkfeldii libro meo preefixi, nulla autboris contumelia * :
Was bedarffs des Fecbtens mit der gscbriiTt Da einer nit weys ob ers triift.
Garr styf an gott in jhenes lebenn Da wirt er dir gwiissen bericbt geben : Der Dingen die wir hie umbsonst ' Sucbend, wyth uber iinnser Kunst.
déjà parti pour desservir l'église de Govenstein. Il ne tarda guère à la quitter, puisque un an après il vient prendre à Lausanne la succession Béat Comte (Cornes) comme professeur (voir lettre XXII). M. Blœsch signale dans les Rejristres du Conseil de Berne à la date du ■i août 1562 le rèprlement du traitement dû à Perrinus.
1. Les Hetzel (de Lindnach) étaient une famille patricienne de Berne : Gaspard Hetzel avait joué un rôle assez marquant au commencement du xvi" siècle, ainsi que son Ois Jean-Rodolphe, capitaine au service du roi de France. Ici il doit être question du troisième de ce nom, Berthold, qui fut gouverneur de Payerne en 1551 (note de M. le D' Blœsch).
2. Je dois la copie et la correction de ce texte allemand à M. le D' Sieber.
CORRESPONDANCE AVEC N. ZERCHINTES. 401
Es ist masz gut in allen Dingenn, Wer sich selbs dahin nit mag bringen, Zettelt offt vilfalt sachenn an Die er wol raôcht beruwen lan Volg Christo nach nirt dinem leben Er wirt dir zuerkhennen gebenu, In sinem Rych wie es da stat :
Wol dem der sich vest daran lat.
Almd :
Wie es dort stand in jhenem lebenn
Muyen sich selbs vil luth vergeben
Zu wussen hie in diser zyt
Erwart der Stund sy ist nit wyth
Die uns hinfurt da wir nye waren,
Dann wirts ein jeder selbs erfaren,
Und sehen wie es hab ein gstalt
Unib Christi Rych, Herschung vnd gwalt,
Hiezwuschen vasze, lieb, fôrcht du Gott
Haltt dich in frouickeyt siner gebott
Vermysze dich nit ze wussen vyl
Wie es dort stand bysz utî sin zyl
Dann unnser wussen diser zyt
Ist stuckwerck, trib es nit zu wyth.
Vale. — Bernae, 20 marlii 1561.
T. Zerchintes.
Suscription : An Sébastian Caslalion griechischen Lessmeiler zu Basel minen guten frunde.
Zerchintes Castalioni.
30 novembre 1561 (fo 289, autographe).
Meniinisti nimirura quid inter nos nuper * contulerimus de te Lausannam evocando. Res in procinctu est, ut mense martio Cornes privatus domum se suam conférât et qui stipendiarios nostros alat doceatque alius constituatur. Interea Hilarius- quidam Gallus hue venit, coucionatoribus nostris aptus visus ad hanc provinciam, sed nihil adhuc est de eo constitutum. Tu causabaris nuper aleam belli te noUe subire neque e loco tuto suspicionibus bellorum te velle objicere. Nihil ego tibi bac in re vel promittere vel praescribere possum : tui consilii est hune scrupum solvere et ponere seu retinere : nihil enim ubique tulum. Consydera eliam numquid uxor et labore et dexteritate valeat in administratione rei familiaris. ne quid de nimiâ parcimoniâ conqueranlur juvenes plerumque gerniani et
1. Zerchintes était sans doule retourné à BAIe entre le mois de mai et le mois de novembre, à moins que • nuper » ne s'applique à un entretien datant de plusieurs mois. •2. Aucun renseignement sur ce personnage.
abunde si non exquisite pascendi. Haec quoque a tuo pendent consilio, ne temere locum mutes teque, re non satis undique propensa, novo negotio et calumniis obnoxio committas. Si nihil amplius remorabitur te, tentabo an possini rem conficere apud senatum. Vale et quae sit tua de toto negotio sententia paulo latius quam soles expone.
Bernaî pridie Calend. Decemb. do61.
Saluta Cœlium et fratres pios omnes, Pro fratribus in Gallia obnixe precor ne Evangelii progressum ejusque veros fructus cupiditate et affectibus impediant qui verbo prœsunt, sed audio rigidas satis esse censuras inter eos, quo fiat ut minus timeam ne cupiditate (ut nuper in Angliai aut affectatione gloriœ corrumpantur. Res bene babet si bas pestes a se arceant.
Tuus Zerchintes.
Zerchintes Gastalioni.
20 janvier 1502 (f 290, autographe).
Egi causam tuam diligenter \ tentavi obiter ministrorum animos, necnon Lausannensium. Pollicitus sum, nisi obstant veteres cum Calvino altercationes, novaste non excitaturum, sicque fore sperabam ut bac unâ in re concordes de te vocando deliberaremus, neque ullam aliam moram necti posse confidebam. At protinus certatim mihi objicitur te propriam nescio quam et peculiarem in niultis religionis capitibus opinionem babere, a recepta omnium Cbristi ecclesiarum dissidentem, victoriœque cupidum non quieturum. Respondi te forte in iis dissentire rébus a CîBteris de quibus lis sub judice pendet valut de prœd [estinatione], descensu Cbristi ad inferos, statu animarum post mortem quem diversarum sententiarum doctissimi authores babent ut pleraque alla, sed proh. Deum! Postquam placatos esse nostros homines putavi, incidi in quemdam Lugduno venientem negotii causa ad nos, bominem non indoctum. Percunctatus quomodo succederet evangelii doctrina in Gallia, audio : « satis féliciter nisi essent inter fratres quosdam dissidia subindeque « Satan suos mitteret qui Dei ministros calumniis redderent suspectos, « quos inter Basilea unum aleret qui non ita pridem (si recte intellexi) « ipse clam Lugduni latuerit ut suum ibi venenum spargeret». Nominare ueminem voluit, sed puto nomen alibi edidisse, nam haud ita multo post rumor auditur te aliquid turbasse Lugduni habereque ibi sectatores detestabilium mysteriorum quae David Georgii (bominis meo quidem judicio quos unquani orbis habuit sceleratissimos et omnem omnium sœculorum impietatem vita et doctrina vincentis) ingenium plane referrent. Continui me atque obstupui veluti fulmine ictus, adeo me perculerunt istaî voces quas credere leviter non debui; repeliere a me protinus non potui, in perscrutationem deducere baud statui. Malo hsec ignorare quam scire. Committo judicio Domini, quem precor ut me a contagione omnis in Christum blasphémée doctrinse prœservet.