Voir aussi p. 206,^nole
Lettre à Félix Flatter.
Bàle, fin septembre 1353.
Autographe : Bàle, Frey-Grynaeisches Institut, Briefsamml., vol. 9.
Sebastianus Castalio Felicl Flattera, S.
Petiit a me pater tuus ut ad te scriberem, mi Félix, teque ad pietatem vellem cohortari. Ego vero, tametsi ipsum patrem tibi assiduum ad pietatem cohortatorem esse non dubitabam, lamen officium hoc, si modo officium est, tam familiari lamque de "me bene merito amico denegare
nolui, prœsertim in ejusmodi [ 1 et re quam studeam mihi omnium esse
charissimam. Sic enim existimo csetera omnia hoininum studia atque facta fumum esse, quemadmodum eventus ostendet; pietatem unam esse in quam dies noctesque debeant omnes incumbere. Itaque te etiam atque etiam moneo, Félix, ut omne terapus perire putes quod non in pietatem coUoces. De verà ego pietate loquor quae penitus in animo latet (is enim vere Judeeus est qui in occulto est) non de inani falsâque pietatis umbrâ qua? a verà tantum abest quantum simia ab homine. Quamobrem omni tibi operà elaborandum est ut Deo placeas. Tantum autem Deo placebis quantum ipse tibi displicebis. Hfec postrema verba si penitus in animo tuo impresseris. fies reipsa quod audis. Vale, et Deum in omnibus tuis cogitationibus ob oculos habeto '.
Lettre de Jean de la Boyssière (Buxerius). Wittemberg, 5 février 1534 (postridie quinquagesimee).
Autographe : Bibl. de Bàle. K. A . C. I. 2. l. H, f. 307.
[Joannes Buxerius D°° Seb. Castalioni.
« Binas a te literas amanter scriptas nobis - hujus urbis bibliopolœ ex francofurtensi mercatu proximo reduces reddideruut.... Tibi certe Lipsia (illo enim urbis videndœ et mercatus causa iveramus) nuper scripseram, sed eas servavi » : il n'y avait pas d'occasion sûre. Il lui adresse un homme très savant qui fait un voyage pour faire la connaissance des hommes marquants de diverses villes allemandes, « in quibus aliquem certe locum meo quidem judicio obtines, licet plerisque secus videatur o. Salutations pour le D"" Boin (Bauhin) et aussi » D. Scribam » (le chancelier Zerchintes) articulate vero Lodoïcum nostrum salvere jubemus. »]
1. Thomas Plalter qui envoyait cette lettre avec la sienne ajoute : » Nemineris quœ ad te scribil Castallio ». Il le lui répète dans les lettres suivantes; il lui recommande à plusieurs reprises d'écrire fréquemment à Caslellion, « tuis pr<eceptoribus, D. D'' Joanni [Huberoj Castalioni et aliis, nam oblectantur prœceptores litcris discipulorum », etc. (Thomas Flatter'* Hriefe an S. Sohn Félix, Basel, 1890, p. 28, 32. 47, 50, 65.)
De la main de Félix Platler : Jtecepi a Friderico, 1553, ii octobre.
'2. Aux deux frères de la Boyssière. Sur ces jeunes gens et leur compagnon inséparable, Isaac de Trcgouel, voir ci-après la note de la lettre LXI.X.
Lettre de Samuel Quickelberg: K
Ingolstadt, 27 février 1554.
Autogr. : Bùle, K.-A., C. I. 2, t. II, f. 306.
[Lettre latine ayant trait à la seconde édition de la Bible latine de Castellion; Quickelberg pense que Castellion aura reçu, comme il le demandait dans sa préface, un grand nombre d'avis dont il tiendra compte; il lui conseille de joindre un index, le prie de parcourir un recueil de loci Biblici(i) que lui-même prépare et dont il lui donne le plan, le remercie de ses pieuses exhortations.]
Suscnption : Sebasliano Caslalioni,Basiliensi professori, amico syncero.
Lettre de Christophe CarleiL
19 mars 1554 : « Calelo Picardiœ, 14 cal. apriiis 1554 ».
Autographe : Bibl. de Bàle, K. A. C. I. 2, t. II. f. 308-309.
Cogor brevi quod sentio complecti : pietatem nemo colit... disciplina exterminatur, tumultus ubivis excitatur..., exitium tanquam saxum Tantale, aut alicui Dionyso gladius a lacunari dependens imminet, metus undique... ^etutinam occasus universi impenderet autjamjam irr[ueret]! sed id nondum expectatur quia illa animi tranquillitas et animorum omnium consentio atque aureum sœculum, ut tu scribis •', hactenus non cernitur.
Tuamin divinis literis diligentiam omnes, nisi qui ass..., admirantur; interpretatio dilucida est, et utinam [fuissent sacrée] literaî locutaî latine jam inde a principio literarum de gra)cis haebreisque conversarum : habuissemus tum majorem earum gravissimarum et prœstantissimarum rerum scientiam quarum cognitione et assentione adilus in cœlum patet expeditissimus.
Sunt qui diligenter evolverunt Mosem latinum et verba quaedam aut barbara aut certe a latinis non usurpata scriptoribus notaverunt ut reptile et cœtera hnjus generis, et tamen extare latine quibus exprimi potuissent; et eorum quee sunt in Mose latino et in Davidis carminibus quemdam fasciculum et quasi silvulam excerpserunt.
1. Pour la vie et les écrits de ce Samuel Quickelberg ou Quichelberg, natif d'Anvers, qui vivait en Bavière au milieu du xvi» siècle, M. Dziadzko signale un article dans Koholt's Bail'. Gelehrten-Lexikon (Landshutt, 1795), p. 532. Sweertius (Â<Aen« Belgicx, p. 671) dit de lui : « Sam. Quickelbergius, medicus expertus, gratus Bavariœ duci, magni laboris summaeque
industria; vir conscripsit Ingolstadii : Apophtegmataet Stratagemata bibUca{Co\on\œ, 1571).
Dialogus... inscriptiones sive theatrum amplissimum naturie, opus immensum, verum haesit auclor in incœpto. »
2. Quelques lignes en partie mutilées; description du triste état de l'Église anglicane.
3. Allusion à la préface de la Bible latine. (Voir ci-dessus, t. I, p. 304.)
Sunt qui dicunt profanari literas si accessio facta sit latini sermonis, quibus acute et sapienter respondes •.
Est et tertium hominum genus, totum odiosum, qui latine perbene sibi videntur loqui, quia in eo studio omne tempus aetatis consumpserunt, sed quoniam nec hebraice nec grsece sciunt, omnem in divinis literis elegantiam vitupérant; nam si divinas literas, quarum sensus et intelligentia omnis ex hebrsearum grœcarumque literaruni cognilione pendet, tractarent, fieret ut, dum ornate vellent loqui in linguis sibi incognitis, turpiter irriderentur et errarent : quis potest dicere eleganter qui eêis in quibus versatur res non habet cognitas penitusque perspectas?
E^t item quartuin genus qui nihii rectum putant nisi id quod illi aut faciunt aut ordiuntur. Infînitum esset singulorum reprehensiones persequi.
Fateor me ex tuis literis majorem fructura percepisse quam ex aliorum omnium interpretum translationibus; fontes puriores et uberiores esse semper puto, nec quemquam vivere qui omnia quasi ad unguem resecet : id esset Dei quidem, non hominis facere, neque uni omnia sunt donata, ut Homero et Paulo, theologorum Homero, placet.
Optarem atque omnibus votis expeterem ut aliquid copiosius vel de Mosis vel de Christi lege, quœ ulraque eadem est, disputes. Perpulchra est ea tua disputatio de pœnis et suppliciis quœ nefarii irrogarent magistratus Christianis,qui boni viri esse deberent.Cbristus Mosis leges quibus respublica regeretur non antiquat, etc.
D. Checus, qui Eduardum regem, omnium quos sol vidit optimum, greecas latinasque literas docuit, fatetur se majorem utilitatem ex tua interpretatione capere quam ex longis aliorum commentariis. Is sic mibi narravit, et in dies tua cum hebrseis graecisque conferre majore fructu et delectatione cœpit. Dolet te nullo donatum esse munere, donandum amplissimo si vixisset cui tuas dicavisti vigilias, sed mors una cum illo tuum munus eripuit. Reddet tibi Deus, et reddit, qui te in alieno solo sua tuetur providenlia, et coûtera quae scribis in Davidis Caitriinum Proœmio *.
Boni viri orant ut in exiguo volumine curares utrumque fœdus, sin id fieri non posset in duobus, una cum tuis utilissimis animadversionibus. Optarent etiam tua industria loca literarum conferri et conjungi^ ut brevis longiori, obscura dilucidiore oratione explana [rentur] *....
Quœ mibi videntur in tuis aut obscuriora aut a caeteris dissentientia aut a mea opinione abhorrentia alias ad te perscrib [am] quum plus otii fuero nactus.
Lego studiose tuos libros : Mosein lut., Bibl., Psalm., Dialogos. — Jonaiu Bapt. tibi tribuo. Dia/opos expectamus.Pollicitus es carmina Davidiccif etc. Caleto Picardise, 1534, 14 Cal. aprilis.
Christophorus Carleil.
Suscription : Sebastiano Castalioni, divinarum literarum inlerpreli perfectissimo, h» dentur schedulae.
1. Voir ci-dessns, t. I, p. -296 et 319. ■2. Voir ci-dessuâ, t. I, p. 334, n.