CHAPITRE IX — CONDAMNATION DU PÉRIPATÉTISME
écrivit alors a son confrère, Robert Kilwardby, pour s'étonner de la prohibition de propositions qu'il jugeait bien fondées. Guillaume Occam, qui semble avoir connu cette lettre, nous laisse entendre qu'elle aurait été assez dure ^ Nous possédons le mémoire justificatif adressé par Robert Kilwardby à Pierre de Conflans l II nous y fait connaître ses idées personnelles sur les questions disputées, mais n'établit pas qu'il eût le devoir, ni même le droit de procéder à cette condamnation ^
' Voyez la seconde note suivante.
^ Publié par Eh rie, Archiv f. Litt.-ii. Kirchengesch., V, p. 614-632. Voici les débuts du document qui nous fournit les précédents renseignements : Reverendo patri fratri P.. Dei gratia archiepiscopo Corinthi frater Robertus, Cantuariensis sacerdos indignus salutem et quidquid est gratie et honoris.
Scripsistis michi nuper, quod venerabilis pater dominus Stephanus episcopus Parisiensis vobis significavit, quod ego de consensu omnium magistrorum Oxoniensium tam regentium quam non regentium, articulos Oxonie condempnavi quosdam in grammaticalibus, quosdam in logicalibus, quosdam in naturalibus. Et in epistola vestra plures de naturalibus inseruistis, favorem exhibentes in pluribus facto nostro ; in aliis autem vobis apparuit mirabile factum esse, tanquam condempnati essent articuli non dampnandi. Hoc igitur paternitati vestre notifico, quod dampnatio ibi facta non fuit talis, quomodo solebat esse expressarum heresum, sed fuit prohibitio in scolis determinando vel legendo vel alias dogmatizando talia asserendi ; tum quia quidam sunt manifeste falsi, tum quia quidam sunt veritati philosophice devii, tum quia quidam sunt erroribus intolerabilibus proximi, tum quia quidam sunt apertissime iniqui, quia fidei catholice répugnantes (p. 614). L'observation de Kilwardby est juste, il avait simplement prohibé l'enseignement des articles condamnés, mais avec des sanctions très dures, puisqu'elles excluaient les délinquants de l'université d'Oxford, Chart. Univ. Parts., I, pp. 588-89, tandis que Tempier avait excommunié les maîtres qui les enseigneraient. !!« Partie, p. 176.
" O c cam, dans son Dialogus, rapporte les diiïérents jugements émis sur la condamnation de R. Kilwardby : De primo [R. Kilwardby] diversis modis dicitur a diversis. Dicunt enim quidam quod damnatio sua temeraria existebat eo quod veritates, ut dicunt, condemnavit. Unde et quidam alius archiepiscopus [P. de Conflans] ipsum de dicta damnatione acriter reprehendit, scribens ei epistolam in qua manifeste asseruit quod veritates damnaverat. Multi enim putantes ipsum veritates damnasse quod fuerit hereticus nequamquam affirmant ; quia, ut dicunt, nullam catholicam veritatem, sed plures veritates philosophicas condemnavit. De assertionibus autem grammaticalibus, logicalibus et pure philosophicis in eadem damnatione se, ut asserunt, temere intromisit. — Plures alii ipsam [damnationem] fuisse temerariam reputarunt. Plures enim Parisienses doctores et scolares assertiones damnatas a dicto Archiepiscopo publiée tenuerunt Nam opinionem Thomae de unitate forme in homine inter alias condemnavit ; et tamen tu scis quod plures Parisius ipsam publiée tenent, et defendunt, et docent : et ita est de multis aliis. — Alii dicunt quod dictas archiepiscopus dictos articulos temere condemnavit, non quia inter illas veritates alique sint damnate, sed quia sibi potestatem quam non habuit usurpavit. — Etiam asserunt quod assertiones precipue philosophice, que ad theologiam non pertinent, non sunt ab aliquo solemniter condemnande, seu interdicende, quia in talibus quilibet débet esse liber ut libère dicat quid sibi placet ; et ideo quia dictus archiepiscopus damnavit et interdixit opiniones grammaticales, logicales et pure philosophicas, sua sententia fuit temeraria reputanda. Dialogus, Lugduni, 1495, Pars I, lib. II, cap. XXII, fol. XII Iv.
236 SIGER DE BRADANT — Ire PARTIE
Pour défendre Thomas d'Aquin, l'Ordre comprit qu'il devait avant tout compter sur lui-même. Aussi déploya-t-il dans ce but une activité et une énergie qui témoignent de la claire conscience des fins qu'il poursuivait. Le danger semblait surtout concentré en Angleterre, où Robert Kilwardby avait exercé, comme provincial, puis comme archevêque, une influence prédominante. Le Chapitre général de 1278, tenu à Milan, nomma deux délégués, Raymond de Mévouillon et Jean Vigouroux, pour visiter la province d'Angleterre et punir sévèrement quiconque aurait manqué de respect aux doctrines du vénérable Père Thomas d'Aquin ^ L'archevêque de Cantorbéry était promu lui-même au cardinalat quelques mois plus tôt, et appelé à résider à la cour romaine "^ ; et il est visible que l'Ordre avait la main dans une mesure qui brisait la résistance au mouvement thomiste en Angleterre. Les Chapitres d'ailleurs continuèrent non seulement à affirmer leur volonté de voir respecter les enseignements de Thomas d'Aquin, mais encore à les propager vigoureusement ^
A l'action de l'autorité, les disciples de Thomas d'Aquin ajoutèrent celle de leur activité scientifique, et alors commença la publication de cette abondante littérature polémique qui ne devait plus cesser de longtemps *.
' Injungimus districte fratri Raymundo de Medullione et fratri Johanni Vigorosi, lectori Montispessulani, quod cum festinacione vadant in Angliam inquisituri diligenter super facto fralrum qui, in scandalum ordinis detraxerunt de scriptis venerabilis patris fratris Thome de Aquino ; quibus ex nunc plenam damus auctoritatem in capite et in membris, qui quos culpabiles invenerint in predictis puniendi, extra provinciam emitterdi, et omni officio privandi plenam habeant potestatem. Quod si unus eorum, casu aliquo legitimo, fuerit impeditus, alter eorum nichilominus exequatur. Quibus priores de sociis competentibus quos ipsi ad hoc officium exequendum ydoneos iudicaverint, teneantur quandocumque requisiti fuerint providere. Acta Capiiiilorum Geueraliinn, éd. Reichert, I, p. 199.
• Gay J. Registres de Nicolas III. Paris, 1898, p. 01.
• Cum venerabilis vir memorie recolende fr. Thomas de Aquino, sua conversacione laudabili et scriptis suis, multum honoraverit ordinem, nec sit aliquatenus tolerandum quod de ipso vel scriptis ejus aliqui irreverenter et indecenter loquanlur, etiam aliter sencientctf, injungimus prioribus provincialibus et conventualibus et eorum vicariis ac visitatoribus universis quod si quos invenerint excedentes in predictis, punire non postponant. Chapitre Général de Paris, en 1279. Acia, p. 204. Voyez aussi, p. 236; Douais, EêsaiM Mur Forganisation des Etudes, p. 97 et suiv.; Masetti, Mottumenta et antiquitates^ I, p. 1S8.
• C'est aintii que Gilles de Lessines publia au mois de juillet 1278 son traité sur l'unité des formes dans le dessein manifeste de défendre Thomas d'Aquin contre la condamnation d'Oxford. Il «e trouve à Paris, Bibl. Nat. lat. 159G2, et Bruxelles, 873-85. Il a été édité par De Wul f, Le traité De unitate. formae de Gilles de Lessines, dans la collection Le» Philosophes Helges, t. I, Louvain 1901. La Questio de gradu formarum, qui précède le De unitate formae dans le ms, de Paris, et défend la pluralité dis formes, avait été attribué k Richard Clapwell, O. P. Il appartiendrait, d'aprîs De Wulf, à Richard de Middleton, O. M. Sans discuter l'attribution, il semble qu'il y ait un lien de dépendance