CHAPITRE IX — CONDAMNATION DU PÉRIPATÉTISME
L'Ordre ne tint aucun compte des condamnations de Paris et d'Oxford qui, en tout état de cause, ne pouvaient avoir de portée que dans ces seuls diocèses \ Les condamnations troublèrent d'abord quelques esprits timides, maintenues qu'elles étaient par les intéressés ^ mais elles tombèrent bientôt dans l'indifférence, et des maîtres étrangers aux doctrines thomistes n'hésitèrent pas à les blâmer et à les déclarer sans valeur aucune ^ Les doctrines de Thomas d'Aquin se propagèrent si rapidement à raison de leur supé-
entre les deux traités et que l'un soit peut-être la réfutation de l'autre. Observons aussi, à titre d'information, que Richard Clapwell avait été d'abord un partisan de la pluralité des formes. 11*^ Partie, p. XXVIII ; et que la Bibl. de Munich contient, lat. 8723, un traité De gradtbus formarum (fol. 175) de frère Richard de l'ordre de saint François que le catalogue identifie avec R. de Middleton. — C'est aussi en 1277, ou peu après, que Gilles de Rome composa son traité sur l'Unité des formes, ainsi que nous le dirons à la fin de ce chapitre. — Toute une littérature polémique, qui fut l'œuvre des Frères Prêcheurs, parut pendant la fin du XIII» siècle et le commencement du XlVe siècle pour défendre les doctrines de saint Thomas. J'en traiterai un jour ailleurs.
' C'est ce qu'exprimait plaisamment un Dominicain anglais, à qui, d'après Occam, on objectait la condamnation de Paris : Volo te scire quod multi scienter nonnullas assertiones damnatas Parisius, occulte et publiée docuerunt. Unde scio quendam doctorem de ordine Predicatorum assertionem damnatam Parisius, ante dictam revocationem (celle de l'évêque de Paris, en 1325) déterminasse ; et cum contra se objiceretur quod dicta assertio, quam tenuit, esset damnata Parisius, respondit damnationem illam nequaquam mare transisse. Istius etiam sententie fuit magister Godfridus de Fontibus, et hoc déterminasse videtur, ut in scripturis suis reliquit, quod isti articuli damnati erant corrigendi. Guill. Occam, Dialogus, Pars I, Lib. II, cap. IX, fol. XIII.
* Cum fréquenter oporteat exponere aliquos de praedictis articulis [Parisiis damnatis], non quidem contra veritatem, nec contra intentionem quam habere debuerunt illi qui praedictos articulos ediderunt, sed tamen contra id quod videtur praetendere superficies literae, aliqui minus periti et simplices reputant sic exponentes excommunicatos, et formant sibi conscientiam quod taies maie sentiunt ; et taies simplices, bonos et graves tanquam notatos de excommunicatione et errore, Cancellario vel Episcopo deferunt : et plura inconvenientia et schismata etiam ex hoc inter studentes oriuntur. Godefroy de Fontaines, dans D'Argentré, Collectio j'udictorum, I, p. 215. — Saepe audivi a multis Anglicis et Britonibus enarrare quod de opinione Thome de unitate formae, quando conclusiones, quae ex ipsa sequuntur, explicabantur, scandalum fuit in Anglia prope infinitum, Occam, Dialogus, Pars I, lib. II, cap. XXIV, fol. XIIII (14).
^ Patet... quod de illis [articulis] licitum est contrarie opinari, etc. Nec debent reputari leges communes efficaces ad determinandum quaestiones quae vigorem debent habere per universurn mundum, cum istae leges non habeant vim ligandi nisi in uno solo loco ; quia etiam majores qui sunt et fuerunt in dicto loco [Parisiis], et ut puto erunt, non reputant, nec per Dei gratiam reputabunt dictos articulos esse leges ligarrtes ad tenendum positiones quas alii nituntur per dictos articulos confirmare. Godefroy de Fontaines, dans D'Argentré, Collectio judiciorum, I, p. 215. — Occam écrit, touchant la condamnation de Paris : Sunt quidam dicentes quod Universitas Parisiensis multas assertiones temerarie excommunicavit ; et ideo, non quia illas assertiones putant sapere orthodoxam veritatem, sed quoquomodo répugnant fidei orthodoxe non apparet. Alii dicunt quod ideo dicta excommunicatio fuerit temeraria reputanda, quia excommunicantes potestatem quam non
238 SIGER DÉ BRABANT — Ire PARTIE
riorité, que malgré leur nouveauté elles furent qualifiées de doctrines com* munes et le premier titre que l'opinion décerna à leur auteur, fut surtout celui de Doctor Communis \ Au temps de la canonisation de Thomas, Tévêque de Paris retira, par un acte officiel du 14 février 1325, la condamnation de son prédécesseur en tant qu'elle pouvait porter atteinte au nouveau saint dont il loue en termes des plus flatteurs la doctrine et la vie ^
La condamnation de 1277 ne devait pas seulement atteindre les averroïstes et secondairement saint Thomas d'Aquin. Deux autres personnages célèbres du temps allaient subir et gravement le contre-coup de l'acte épiscopal du 7 mars. Nous avons nommé Roger Bacon et Gilles de Rome.
habebant indebite usurparunt ; et ideo juste fuit sententia postea eadem revocata [14 févr. 1325]. Adhuc est quarta responsio quod Episcopus Parisiensis auctoritate Apostolice Sedis rite eandem tulit sententiam. Damnare autem assertionem hereticam auctoritate Apostolice Sedis ad inferiorem Summo Pontifici potest licite pertinere. Dialogus, loc. cit., cap. XXI, fol. XllI. La dernière hypothèse est fausse. Nous avons vu que l'évêque de Paris n'avait reçu du Saint-Siège que l'ordre de faire une enquête (p. 212), et en se substituant à l'autorité supérieure par sa condamnation du 7 mars, il ne fut pas loin de commettre un abus de pouvoir. Quand il voulut aller plus avant, la curie lui ordonna de se tenir tranquille. Voy. p. 234. Voyez aussi ce que dit Occam, plus haut, p. 235, n. 2. Godefroid de Fontaines fait des observations analogues touchant la condamnation de Londres de Jean Peckham, par laquelle il condamnait la théorie de l'unité des formes et renouvelait, le 30 avril 1286, la condamnation de son prédécesseur. Registrtim epistolarum fratris Johannis Peckham, archiepiscopi cantuariensis, éd. G. T. Martin, London, t. III (1885), pp. 921-923 : Unde mirum est quomodo unus homo Parisiis asserit publiée, illos articulos esse in se, vel in sibi similibus damnatos, non solum in Anglia, sed etiam ubique, et denunciat excommunicatos omnes qui illos articulos, vel aliquem ex illis docent, cum multi Magistri in Theologia nuper scripserunt quod nesciunt illum articulum [de unitate formae substantialis in homine], ex quo omnes alii articuli sequuntur, esse habitum pro haeresi vel errore. Unde etiam, nec Parisiis habetur pro errore quod corpus Christi, vel alterius hominis, quantum ad formam, sit aliud vivum et mortuum, in quo non est simile aliis hominibus. D'Argentré, CoUectio judiciorttm, I, p. 216.
' Modemos Doctores [Thomas] transcendit in Philosophia, sive in Theologia, sive in quacumque materia secundum communem hominum intelligentiam et opinionem, et inde in schola hodie Parisiensi communis Doctor appellatur propter suam claritatem doctrinae. Ptolemaeus Lucensis, Histor. Eccles., dans Rer. Ital. Script., t. XI, col. 1169. Voyez aussi : Mandonnet, Les titres doctoraux de saint Thomas d'Aijuiit, dans Revue Thomiste, XVII (1909), p. 697 et suiv.
* Chart. Univ. Paris., II, p. 280. On observera les considérants de l'acte : Nos igitur attendcntes quod Sacrosancta Komana ecclesia, tidelium omnium mater et magistra, in firmiMima Pétri, Christi vicarii, confcssione fundata, ad quam valut ad universalem régulant catholice veritatis pertinet approbatio et reprobatio ductrmarum, declaratio dubiorum, determinatio tencndorum, et confutatio errorutn, pn-fatum doctorem eximium et venerabilcm, cujus ductrina fulget ecclesia ut sole iuna, nui)er sanctoruin confessorum cathologo adscribendum dccreverit. Plus loin, l'évÊque qualifie ainsi Thomas d'Aquin : universalis ecclesie lumen prefulgidum, gemma radians clericorum, llos doctorum, Universitatis Doatre Paritienitis «pcculum clariKiimum et insigne, claritatc vite, famé ac doctrine velut •tella iplendida et matutina refulgens (p. 281).