II. Quid sit anima

Circa secundum ^ est intelligendum ^ quod anima est ^ actus, forma seu perlectio primus corporis naturalis vivere potentis ; et quod anima sit actus corporis primo declaratur. Secundo, quod actus corporis primus *. Tertio, quod actus corporis naturalis, non artificialis. Quarto, quod actus corporis naturalis, non cuiuslibet, sed vivere potentis, seu praeparati et dispositi ad vitam, et animam, et eius opéra.

Primum sic declaratur. Illud * quo aliquid primo et principaliter agit et operatur, est eius forma. Forma enim est cooperandi principium. Sed ^ sicut iam prius manifestum est, anima est quo corpus animatum vivit, seu exercet opéra vitae. Ergo, anima est actus et forma corporis. Et iterum : anima est aliquid pertinens ad corpus vivens ' cum ipsa sit quo vivens vivit. Corpus autem vivens est substantia composita. Anima autem non est substantia composita quae est corpus vivens. Nec est etiam anima corpus, seu ^ materia substantiae compositae quae est corpus vivens cum sit operum *, quae '° in corpore vivente, principalis causa. Relinquitur ergo per dictum, quod sit actus et forma '^ corporis.

Et est attendendum, cum forma sit definienda ^' per suam materiam, non per substantiam compositam, ut dicit Themistius, quod, per corpus positum in definitione animae ^' debemus intelligere, materiam animati corporis ^* ut substantiam materiae primae *^ tribus dimensionibus signatam, ita quod animam esse actum corporis est eam esse actum materiae corporalis.

Secundum sic declaratur, quia : est actus ut habitus, et actus ut operatio ; actus ut habitus, ut '^ scientia ; actus ut operatio, ut considerare secundum scientiam. Nunc est ita '', quod anima cum sit perfectio corporis animati non solum in vigilia, quando est usus sensuum et operatio, sed etiam in somno quando non ^^ est usus sensuum, quia '* ipsa est actus ut habitus, aliter enim non esset actus et perfectio corporis apud somnum. Et si aliquis dicat et instet *° quod, si anima sit actus ut habitus, cum in vigilia non sit ut ^* habitus, quod maie defînitur : anima esse actus ut habitus, dicendum contra sic instantem, quod apud actum manet habitus,

' V -f capitulum. * V ------ sciendum est. 'V — 3. * V =^ primus corporis. * V == id.

• V = si. 'V -|- et. » P -|- anima. * V -^ operatum. '" V -|- est. "V -■-= forma et actus. 1» V = diffinita. '^ V — 1. *♦ V = corporis animati. '^ V =- prime materie. " P = sicut. " V == ita est. '» P - 1. •» P = quod. 20 y = instet et dicat. 21 V --- nisi.

148 SIGKR DE BRABANT - Ile PARTIE

Ut apud considerare manet scientia ^ , licet non semper apud habitum maneat actus ; et ideo, non solum in somno sed etiam in vigilia, anima potest ^ dici actus habitualis corporis ; et cum anima sit actus corporis ut habitus, ut ostensum est, habitus autem ordine generationis naturaliter priores sunt actibus, ut prius est ^ visus quam videre et auditus quam audire, hinc est quod anima, cum sit actus corporis ut habitus, quod ipsa sit actus corporis * primus, non secundus sicut opéra vitae. Maxime autem verum est in habitibus naturalibus quod priores sunt actibus cum ex eis non causentur. Habitus enim acquisiti causantur ex actibus, ut ars citharisandi ex citharisare, propter quod actus illi quodam modo priores sunt ^ habitibus. Anima autem habitus est naturah's, non acquisitus, propter quod simpUciter est actus corporis primus. Et attendendum quod licet anima secundum potentiam eius sentiendi, intelligendi et movendi inveniatur esse actus corporis in habitu, sive ^ in operatione, tamen anima vegetativa, cuius opus est uti aHmento, semper invenitur esse actus corporis secundum postremam perfectionem, cum semper operetur in somno et in vigilia.

Tertium sic declaratur : Differt forma corporis naturalis ' et corporis artificialis. Forma enim corporis artificialis accidens est, quia advenit alicui substantiae ^ iam existenti in actu per naturam ut ligno ®, ferro, vel argento, cuius signum est quod, ablata forma '° artificiali a corpore artificiali, adhuc illud corpus retinet nomen et definitionem quod prius habebat, secundum quod erat individuum substantiae, ut ablata acuitate a dolabra, posito quod sit " eius forma artificialis, quod remanet ferrum cum ^^ nomine univoco et univoca definitione sicut prius, quod tamen non contingeret, si forma corporis artificialis esset substantia non accidens. Nunc autem '^, ablata anima a corpore quod remanet, non retinet nomen et definitionem quam prius habebat. Ergo anima est forma ut substantia, non ut accidens. Esset autem forma ut accidens si esset forma corporis artificialis. Est igitur '* actus, forma seu perfectio corporis naturalis, seu corporis constituti per naturam.

Quartum sic declaratur. Non quaelibet ars utitur quibuslibet instrumentis, sed determinatis et dispositis, et praeparatis ad opéra illius artis. Non enim contingeret scribere securi, et secare penna,aut domificare cithara. Nunc autem anima utitur corpore ad sua opéra, et est ut ars insita '^ ut ars domtfîcandi si instrucret " ligna. Anima ergo requirit corpus '^ deter-

• P — consciencia manet. • V | anima potest. • p i. ♦ v — 7. » V -^ sunt priores. "V acu, ' V «^ materialifi. 'V subiccto, •? | uel. '"V (- accidenlali aiue. «• P — 1. •• p -. tamen. '• V - i " P - 1. '» V - . musica. »• V - iniraret. «' V — 1.

QUAESTIONES DE ANIMA INTELLECTIVA 149

minatum \ dispositum et praeparatum ad sua opéra ^. Bene ergo dictum est quod anima est actus corporis vivere potentis, hoc est, non cuiuslibet ^ corporis, sed eius quod est propria materia et potentia ad animam et vitam, et eius opéra. Et ideo maie determinaverunt de anima nihil dicentes de susceptibili corpore, ac si quaelibet anima quodlibet corpus posset * ingredi secundum pythagoricas fabulas. Nunc autem non est ita.

Immo, secundum differentiam animarum, oportet esse et corporum susceptibilium differentiam, ita ut non différant membra leonis a membris cervi, nisi quia differt anima ab anima. Et hoc rationabiliter : quia forma non est nisi in propria materia : anima autem est corporis forma, ut visum est. Sciendum autem quod cum semen sit ^ corpus vivens in potentia, anima non est actus corporis vivere potentis illo modo potentiae quo semen est potentia vivens. Semen * enim est sicut potentia vivens quod non habet animam. Corpus autem cuius actus est anima iam habet animam '. Dicimus tamen ^ corpus cuius actus est anima potentia vivens, quia et licet habeat animam et vitam primam, contingit tamen ipsum esse in potentia ad ^ opéra vitae, et ideo dicitur illud corpus '" vivens esse '^ in potentia ; aut, quia et licet corpus cuius actus est anima habeat vitam, saltem in actu primo, tamen hoc non est de se, sed per animam ; immo, de se solum est in potentia ad vitam et animam, et eius opéra. Solum igitur débet intelligi, cum dicitur '^ animam esse actum corporis viventis in potentia, ipsam esse actum '^ non cuiuscumque corporis, sed dispositi et praeparati ad animam et eius opéra. Taie autem '* est corpus quod est organicum,hoc est, quod habet partes,figura et dispositione différentes. Et hoc rationabiliter. Cum enim anima multiplex sit ^^ in virtutibus et in operationibus, exigit principium sui corporis multiplicem differentiam. ut per diversas corporis partes, opéra diversa exerceat. Unde, et species animae, quanto " fuerit plurium virtutum et potentiarum, tanto habet corpus amplius in partibus differens. Unde maiorem habent in partibus " diversitatem corpora animalium quam plantarum, et perfectorum quam aliorum, et homo inter caetera animalia. Ex praedicta animae definitione '^ sequitur quod anima non sit '* sanguis, neque spiritus anhelatus ^°, neque omnino corpus, quia anima est actus corporis, ut visum est. Unum ^^ autem corpus non est actus, nec forma alterius corporis. Ergo anima non est corpus.

' P = destinatum. * V ^ et ad sua opéra preparatum. » p ,^ cuiuscumque. *V:-. possit. » V -- sit semen. « P = idem. ' P — 9. « V = cum. «P— 1. 10 V — 1. " V — 1. '' V — 2 = tamen quia. "»V-1. " A = enim. "V— 1. '•P ^ quantum. >' P = corpore. •» V = diffinicione anime. i» P = sanguis sit. *o V = neque spiritus, neque hanelitus. -^ P ^ vnde.

150 SIGER DE BRABANT — Ile PARTIE

Apparet etiam ex praedictis quod unum ens fit ^ ex anima et corpore, sine aliquo tertio quod sit causa ut sit ^ unum ; quia cum universaliter forma sit ' causa essendi materiae, ita quod non haberet * esse per causas essendi distinctas, forma se ipsa unum ens fit cum materia ; anima autem est forma corporis ; et ideo fit unum ens ex corpore et anima.

m. Qualiter anima intellectiva sit perfectio corporis et forma ?

Circa tertium superius principaliter propositum ^, sic proceditur ; et videtur quod anima intellectiva sit actus corporis ut dans esse corpori, et ut figura cerae, ita ut sit ei unita in essendo, et non tantum in operando in esse separata ; et hoc sic arguitur.

Omne quod agit et operatur agit per suam formam, et non agit aliquid ^ per illud quod est ab eo in esse separatum. Nunc autem, non tantum anima intelligit, sed etiam ipse homo per animam intellectivam. Ergo anima intellectiva est hominis forma et perfectio, et non ab eo esse ' separata.

Praeterea, Homo est homo per intellectum, quod non contingeret si intellectus non esset hominis forma ^

Preaterea. Propria operatio hominis est intelligere. Propria autem oj)eratio alicuius procedit ex * eius forma. Intellectivum ergo '" principium est hominis forma.

Praeterea. Philcsophus, universali ratione quae communis est animae intellectivae et aliis *', definiens animam, dicit eam esse actum corporis, et concludens hoc de intellectu sicut de aliis, arguit sicut "* prius argutum est, quod " anima est quo primum homo " intelligit. Ergo anima intellectiva est actus corporis.

Praeterea. III" De Anima, quaerit Philcsophus utrum intellectus**^ coniunctus magnitudini et corpori intelligat substantias separatas a materia ; in quo manifeste supponit intellectum uniri magnitudini et corpori.

Sed contra, dicit PHii.nsoi'HUS, HW De Anima, quod sensitivum non .sine corpore est : intellectus autem a corpore separatus est.

Praeterea. Intellectus intelligendo non habet organum corporeum, sicut visus oculum, ut probatur III" De Anima. Sed si anima intellectiva

• P mm fit. " P "< slnt. * V -■ »it forma. < P r-r hahcut. ■* V ^ propositorum. • P — 1. * V — non in e««f . • V -f Ergo et cetera. • V ab. '"V igitur. " V — 9 == animiff. '• P — l. '• P - ex. '* V « homo primum. '» P — 2 an,

QUAESTIONES DE ANIMA INTELLECTIVA 151

uniretur corpori, eidem ^ dans ^ esse et ut figura cerae, anima intellectiva * proprium opus expleret per organum corporeum ; corpus enim, ens per animam intellectivam, intelligeret per ipsam.

Praeterea *. Dicit Philosophus, 111° De Anima, quod intellectus impassibilis est ^, et quod non communicat cum aliis in materia, et quod est potentia sine materia, quae omnia ostendunt quod intellectus in esse suo separatus est a materia et corpore.

Praeterea. Innuit Philosophus in 11° De Anima, quod intellectus, cum sit separabilis a corpore, quod non est actus corporis, aut si est ® actus corporis, quod est actus eius ut ' nauta navis, hoc est, quod est perfectio corporis, in esse tamen suo a corpore separatus, licet in operando unitus \ ut nauta navi.

Praeterea. Anima est ratio essendi formae materialis et compositae, seu formae per se subsistentis. Ratio enim essendi formae ' est secundum quam est aliquid aliud, ut ratio compositionis est secundum quam habet esse compositum '", et ratio figurae secundum quam habet esse figuratum ; unde ratio essendi formae est quod sit unita alii ; ratio autem essendi compositi vel formae liberatae '^ a materia est quod sit ens per se et separate, non unum ens cum alio. Ex hoc sic arguitur. Cum cessât '^ ratio essendi alicuius, ipsum corrumpitur *^ et non est. Sed cum separatur forma materialis a materia, cessât eius ratio essendi '*, ut ex praedictis apparet. Nulla igitur forma cuius separatio a materia non '^ est sua corruptio est materialis. Sed separatio animae intellectivae a corpore et materia non est eius corruptio. Ergo non habet esse unitum ad materiam. Et declaratur ratio in exemplo. Cum ligna, lapides et latera '* in domo cessant esse composita a forma compositionis eorum, cessât esse compositum ^^ ; et cum secundum figuram cessât aliquid figuratum esse ^^ cessât esse figura. Et similiter est de forma substantiali ad illud cuius est forma, quod cum secundum eam cessât esse materia, cessât esse formae materialis ^', licet verius sit in accidentali forma quam substantiali.

Et sunt istae rationes essendi qua *° aliquid habet esse unité ad materiam, et qua aliquid habet rationem subsistentis per se, et separate, oppositae adeo quod eidem inesse non possunt. Unde anima intellectiva non potest habere rationem per se subsistentis, et cum hoc, unum facere cum materia et corpore in essendo.

» V — 2 -- ut forma. ^ V + sibi. =< P — 2 = intellectum. * P — L * P — 1. * P = sit. '' V ^ sicut. * P ^-^r uniri. ® P forme enim essendi racio. '° P =:= composita. >i V = liberati. '* P ^-^ cesset. '« P = corrumpit. '* P = essendi racio. " V = id. " P = lateres. " V ^ eorum composicio. >« V = esse aliquid figuratum. " + substancialis. ^° P = que.

152 SIGER DE BRABANT — Ile PARTIE

Solutio. Anima intellectiva non cognoscitur nisi ex eius opère, scilicet \ intelligere. Intelligere autem est ' quodam modo unitum materiae et quodam modo ' separatum *. Nisi enim intelligere esset unitam ^ quodam modo ® ad materiam, non esset verum dicere quod homo ipse intelligit. Intelligere etiam aliquo modo est separatum a materia cum non sit in organo corporeo, ut videre in oculo, ut dicit Philosophus. Anima igitur intellectiva aliquo modo est unita corpori et aliquo modo separata ab eo. Unde et ipse Philosophus aliquando dicit intellectum separatum a corpore ^ et non communicare in ^ materia cum intelligibilibus ; aliquando autem ^ ostendit intellectum '" actum corporis et coniunctum magnitudini, per quem autem modum anima intellectiva sit unita corpori, et separata ab eodem.

Dicunt praecipui viri in philosophia Albertus et Thomas quod substantia animae intellectivae unita est corpori ^' dans esse eidem, sed potentia animae intellectivae separata est a corpore, cum per organum corporeum '* non operetur.

Ratio autem Alberti **, quod substantia animae intellectivae débet esse unita corpori dans esse eidem ** est ista : Quia cum in homine potentia vegetandi et sentiendi pertineant ad eamdem formam in substantia ^^ ad quam potentia intelligendi ; certum est autem substantiam ad quam ^* pertinet potentia vegetandi et sentiendi dare esse materiae et corpori ; ergo et substantia, ad quam pertinet potentia intelligendi, dabit esse materiae et corpori. Sed substantiam ad quam pertinet potentia intelligendi dicimus animam intellectivam. Anima igitur intellectiva dat esse materiae et corpori.

Ratio autem Thomae est haec, quod intelligere fit secundum ipsum '" intellectum. Sed intelligere attribuitur non intellectui sed et homini ipsi. Hoc autem non contingeret si anima intellectiva haberet esse separatum a materia et corpore '^. Unde et Philosophus, II» De Anima, dicit "*, quia anima est (|ua intelligimus, concludit eam esse actum et perfectionem corporis.

Isti viri deficiunt ab intentione Philosophi, nec intentum déterminant.

Primum apparet multi[)liciter.

Primo sic: Non contingit substantiam aliquam esse unitam materiae et potcntiam illius substantiae esse separatam a materia.

'P'-ex. "P^ -4, ♦ P - Hcparatur. » V -f- ad materiam. « V ali-

quomodo. ' P — 2. ' \ . iim. • P — 1. ^'' P dicit eum. " P — 15). '" V — 1.

"V-f-ot "V — 7- e»tdetei»ie. "P — a. '«P — 9, «' P — 1. »• V -^ corporç d materUu •• P — l.

QUAESTIONES DE ANIMA INTELLECTIVA 153

Secundo sic : Si ^ substantia animae intellectivae haberet esse unitum ad materiam ita quod dans esse materiae, tune cum intelligere sit in substantia animae intellectivae, intelligere haberet esse in aliqua parte corporis, ut Visio in oculo, aut in toto corpore, quod negat Philosophus.

Tertio sic : Sicut nihil operatur per substantiam ab eo separatam, sic nec ^ per potentiam. Quod si potentiam intelligendi animae intellectivae ponant separatam a corpore et materia, quamquam substantiam ponant coniunctam, nihil prodest ^ ut * materiale aliquod intelligere dicatur.

Quarto sic : Si homo intelligeret quia substantia animae intellectivae daret esse materiae aut corpori ^ non solum homini potest attribui operatio intelligendi, sed et corpori, quod falsum est, et negat Philosophus.

Quinto sic : Conclusio intelligenda est sicut probatur per suas praemissas vel " per suum médium ; sed ratio per quam Philosophus probat quod intellectus sit separatus a corpore et quod non sit aliqua forma materialis, probat de substantia animae intellectivae sicut de potentia. Non igitur ponenda potentia ^ separata a materia et corpore et substantia in essendo unita. Hoc iiutem apparet consideranti rationem Philosophi quae talis est : Intellectus noster habet intelligere omnia materialia suscipiendo eorum species. Sed susceptum denudatum est in essentia sua ab his quae suscipit. Intellectus igitur non est aliqua forma materialis. Unde sicut sensus nihil est actu suorum sensibilium antequam sentiat, sic nec * intellectus intelligibilium. Unde et tactus cum habeat aliquam qualitatem tangibilem non est omnium qualitatum tangibilium cognoscitivus ; similiter " autem calidum et '" frigidum nostro corpori non sentimus sed solum excellentias. Et cum intellectus intelligat, productus de potentia ad actum, sicut et sensus, et omnia materialia intelligat suscipiendo eorum species, non est igitur intellectus aliqua forma materialis. Nunc est ita quod non solum in potentia animae intellectivae suscipiuntur species intelligibilium sed etiam in eius substantia ; quare idem quod convincit ratio de potentia, et de substantia. Mirum est ergo per illam Philosophi rationem ponere potentiam separatam et substantiam unitam.

Apparet etiam quod praedicti viri non concludunt intentum.

Et primo de Alberto. Supponit enim quod potentia vegetandi et sentiendi pertineant ad illam substantiam ad quam pertinet potentia intelligendi, quod non est verum secundum Philosophum et Themistium eius expositorem, et inferius inquiretur.Quaerimus enim ^' hic solum intentionem

' P = nisi. * V = neque. » V ^= proderit. ^ V — 1. * P = anime et materia. * P — 4. ' V r^ substancia. « V =^ neque. ^ P = simile, V = solutio. "* V = siue. "V-1.

154 SIGER DE BRABANT — Ile PARTIE

philosophorum et praecipue Aristotelis, etsi forte Philosophus * senserit ^ aliter quam veritas se habeat et per revelationem aliqua ^ de anima tradita sint *, quae per rationes naturales concludi non possunt. Sed nihil ad nos nunc ^ de Dei miraculis, cum de naturalibus '^ naturaliter disseramus.

Thomas etiam intentum non arguit, sed solum quaerit eius ratio quomodo compositum materiale intelligeret ut homo, si anima intellectiva in essendo sit separata ^ a materia et corpore. lam autem hoc dicetur quando assignabitur qualiter anima«intellectiva est unita ^ corpori et qualiter ab eo est separata. Et iterum *, apparet hominem ipsum non intelligere ex causa quam assignat ; quia, si sic, non solum homo ^^ ipse intelligeret, sed pars materialis huius compositi, adeo quod intelligere esset in corpore et in organo, ut etiam ^* prius dictum est.

Dicendum est igitur aliter secundum intentionem Philosophi, quod anima intellectiva in essendo est a corpore separata, non ei unita ut figura cerae, sicut sonant plura verba Aristotelis, et eius ratio ostendit. Anima tamen intellectiva corpori est unita in operando, cum nihil intelligat sine corpore et phantasmate, in tantum quod sensibilia ^^ phantasmata non solum sunt necessaria ex principio accipiendo ^^ intellectum et scientiam,rerum immo etiam habens '* scientiam considerare non potest sine quibusdam formis sensatis et imaginatis retentis '^ Cuius signum est quod, laesa quadam parte corporis ut organo imaginationis, homo prius sciens scientiam amittit ; quod non contingeret nisi intellectus dependeret a corpore in intelligendo. Sunt igitur unum anima intellectiva et corpus in 0|>ere, quia in unum opus conveniunt ; et cum intellectus dependeat ex corpore et phantasmate in intelligendo, non dependet ex eo sicut ex subiecto in quo sit intelligere, sed sicut ex obiecto'*, cum phantasmata sint intellectui sicut sensibilia sensui. Et est attendendum quod, cum illa quae habent opus commune non qualitercumque se habentia illud exerceant, quod intellectus per naturam suam unitus e.st et applicatus corpori natus intelligere ex eius phantasmatibus.

Kt apparet ex iam dictis "' qualiter non solum intellectui '" sed homini attribuatur intelligere. Hoc enim non est quia intelligere est in corpore» neque '• quia phantasmata sunt in corpore. Sed cum homo intelligat, hoc est verum secundum partem eius quae est intellectus, unde (juia intellectus

I V — 1. 'V gcndunt. » V - 1, «V sint tradita. »V tune. "V^^ nstufilî. '?«»«! Keparata in cKHcndo. ' V unita est. * V etiam. >" P - non. •• P — 1. "V lensitiua. '• P accipienti. '♦ P — 4 et. '* V - retentis ft ymaKÏnatis. '• V «ic rx »ul»ifct(). " V iam ex predictis. '* V intellectus. »»V=-nec

QUAESTIONES DE ANIMA INTELLECTIVA 155

in ^ intelligendo est operans intrinsecus ^ ad corpus per sùam naturam, operationes autem intrinsecorum operantium siv-e sint motus, sive operationes sint ^ sine motù, attribuuntur compositis * ex intrinseco operanti ^, et eo ad quod sic intrinsece operatur,immo etiam apud philosophos intrinseci motores, vel intrinsece ad aliqua opérantes, formae et perfectiones eorum appellantur. Unde Philosophus, in 11° De Anima, dicit quod animam, secundum ^ quasdam partes, nihil prohibet separari a corpore, quia nuUius corporis sunt'actus, aut sunt actus sicut nauta navis. Ubi Themistius dicit quod intellectus sic se habere videtur. Unde considerandum quod hominem ipsum dicimus videre, cum tamen visio sit in solo oculo et non sit in aliis partibus hominis, ut in pede ; nec est verum dicere pedem videre, et nisi oculus in quo solo est visio ^ unionem * haberet ad alias partes, non esset attribuere cuidam * toti ex oculo et partibus aliis ^" videre. Sic et homo intelligit cum tamen ^^ intelligere sit in solo intellectu et non in corpore ; unde nec corpus intelligit '^ quamquam corpus sentiat. Homo autem ipse intelligit secundum partem, sic ^^ et videt secundum partem. Modus tamen unionis partis videntis ad alias in toto vidente alius ^* est quam modus '^ unionis partis intelligentis ad alias partes in toto intelligente. Sufficiens tamen est unio ad hoc ut quod parti inest, per partem toti attribuatur ; et quid sit modus unionis iam visum est. Et secundum modum quem dicit Thomas, homo intelligeret '*, non tantum secundum intellectum '^ sed etiam secundum corpus '^, sicut et *" est ^" ipsum videre anima ^' visiva et corpore oculi, propter hoc quod modus unionis animae visivae ad corpus oculi est "^ sicut figurae ad ceram, et formae esse tribuentis ad materiam.

Ad primum in oppositum, dicendum est ^^ quod cum dicitur : aliquid agit per suam formam, extensive débet accfpi forma, ut et intrinsecum operans ad materiam forma dicatur. Unde et ipsa corpora coelestia dicuntur movere se propter hoc quod altéra pars eorum movetur ab intrinseco moventi. Nec est intelligendum quod homo ideo intelligat, quod intellectus sit motor hominis : intelligere enim in homine motum naturaliter praecedit ; nec etiam homo intelligit quia intelligibilia phantasmata sint nobis unita ; sed quia, sicut prius dictum est, cum intellectus intelligendo sit operans,

' P — 1. * V = intrinsecum. ^ y = sint operaciones. * P — 1. » p __ operantis principiis. * V = siue. 'P — 1. * V = visionem. ^ V = totam. *" V = aliis partibus. " P — 1. »- V = intelligi. "» p i, '* V -- illius. '* V — 1. "» V -- intelligit. " V - siue intellii^it cum. '* V ^ corpus eciam. '^ V — 1. -" V -j- eciam. *i V = omnia. " P + uisive. -^ P — 1.

sine motu est operans in opérande, unité ^ se habens ad corpus per suam naturam.

Ad secundum, dicendum quod homo est homo per intellectum, nec tamen propter hoc oportet alteram partem huius compositi uniri alteri ^ parti ut figura cerae unitur ; sed sufficit quod ^ praedicto modo uniatur ut totum compositum ab eo denominetur. Et est attendendum quod cum homo denominatur * inteUigens ^ ab opère intellectus, et ^ a substantia eius habet denominationem. Quod enim denominatur ab eius accidente, et ab eius substantia. Quoties autem est denominari et dici, toties est esse, ut dicit Philosophus, Y° Metaphysicae. Unde per intellectum homo est homo, et sic denominatur.

Ad tertium, dicendum quod sine dubio propria operatio hominis est intelligere, et in ^ hoc felicitatur, ut dicitur X» Moralium. Nam ® intellectus a quo • est intelligere ® suprema est virtus in homine et propria homini. Sed ad hoc quod intelligere sit homini propria operatio, non oportet quod ipsius hominis compositi substantia a qua est intelligere, uniatur alteri parti compositi ^", ut figura cerae, sed sulficit quod modo praedicto.

Ad ultimum, dicendum quod anima intellectiva perfectio corporis est, secundum quod intrinsecus '* operans ad corpus, perfectio et forma corporis habet dici. Convenit enim cum forma in hoc quod intrinsecus '' corpori non loco separatum, et quia etiam operatio sit '^ intrinsecus *^ operantis totum denominat. Unde, per ea quae Philosophus dicit de anima in communi, noscitur '* qualiter anima intellectiva sit actus corporis, vel forma " sicut ex multis verbis eius et multorum Expositorum idem apparet, Unde Philosophus innuit quod definitio de anima in communi, quod sit actus corporis, magis est multipliciter dicti quam generis. Et Themistius dicit quod anima definita est in universali, sicut potest definiri universaliter quod non e.st universale. Sed ex parte illa ubi propriam naturam et rationem intellectus investigat, ut ex 111° eiusdem libri, ubi plane vult ipfium non communicare in materia cum aliis, et separari " a corpore, et non habere organum, et " impassibilem, et esse potentiam sine materia. Et omnia praedicta ostendit non solum de '^ potentia, sed eliam de substantia animai intellectivae. Hoc dicimus sensisse Phu^osophum "* de

•V — uniee. 'P— L =" P — 2. * P denominetur. » V - intellectus. • P -f •. ' P ~ 1. • P -I- et, " V intclliptere est. '" P composite. " V intriiwecum. '• V — fit, P •- «ic. '• V ■- intrinseci. '♦ P nescitur. '» p 2. »• V -. separatum, " V — 1, '• V — 2. " V Philosophum sensisse,

QUAESTIONES DE ANIMA INTELLECTIVA 157

unione animae intellectivae ad corpus ; sententiam ^ tamen sanctae fidei catholicae, si contraria huic sit ^ sententiae Philosophi, praeferre volentes, sicut et ^ in aliis quibuscumque *.

IV. Utrtmi anima intellectiva sit incorriiptibilis vel coi'rupiibilis,

aeterna in futuro ?

Circa quartum superius propositorum ^ sciendum qaod anima intellectiva immortalis est ^ aeterna in futuro, et hoc sic probatur ratione.

Omne corporale, seu mortale, est compositum ' ex materia et forma, vel est forma materialis. Anima intellectiva nec est ^ composita ex materia et forma, nec est forma materialis, sed liberata a materia, per se subsistens. Ergo non est corruptibilis, seu mortalis.

Maior huius rationis sic demonstratur '. Corruptio est transmutatio de esse ad non esse. Transmutatio autem de esse ad non esse non fit sine subiecto quod sic transmutatur ; taie autem subiectum dicimus materiam. Quod igitur débet corrumpi seu mori oportet quod ad eius essentiam pertineat taie subiectum quod transmutatur ^b illius rei ^^ esse ad non esse, cuius ** est compositum ex materia et forma quod per se corrumpitur, vel sit forma in materia quae corrumpitur per accidens, transmutatione subiectae materiae ad contrarium. Natura igitur liberata a materia et subiecto communi quod sic transmutatur de opposito in oppositum, non est corruptibilis seu mortalis per suam essentiam, cum ad eius essentiam non pertineat praedictum subiectum ; nec est corruptibilis seu mortalis per accidens, cum non habeat esse in tali subiecto.

Et declaratur ratio antecedens dictam maiorem. Homo albus est compositum corruptibile ; quia hujus compositi pars est subiectum quod est ^"^ homo, quod est innatum transmutari ad contrarium. Albedo etiam corruptibilis est per accidens, quia est ^^ in subiecto transmutabili ad oppositum albedinis. Sed si albedo esset ens per se, liberata a subiecto transmutabili ad oppositum albedinis, ipsa esset incorruptibilis. Apparet igitur ex praedictis quod omne corruptibile, seu mortale, est compositum ex materia et forma, vel est forma habens esse in materia.

Minor etiam praedictae rationis, videlicet, quod anima intellectiva nec

» V= sentencia. *P — 1. 'P — 1. *P=c= quibusdam. * P == propositum. • P + est. ' V = compositum est. * P + forma. » V = probatur. '" P — 1. " P mori. >» P — 3. >» V — 1.

158 SIGER DE BRABANT — Ile PARTIE

sit composita ex materia et forma, nec ^ forma habens esse in materia, sic ostenditur. Quia quod est innatum recipere ^ formas et species omnium rerum materialium, nec est forma materialis, nec compositum ex materia et forma, cum nihil se ipsum recipiat. Cum igitur intellectus habeat recipere species omnium rerum materialium ^ quantum omnia illa intelligit, productus de potentia ad actum, et intelligere sit suscipere * rei speciem sine materia, necesse est quod intellectus ^ nec sit forma materialis, nec quid compositum ex materia et forma. Quod autem intelligere res materiales suscipere sit ® ipsarum species et formas, et qualiter, ultimo capitulo huius tractatus declarabitur.