III

Licet autem tercium et quartum superius propositorum non omnino sint necessaria ad nostrum propositum, quia tamen tanguntur ab eis, ut 25 predictum est, aliquantulum disgredientes de eis dicendum.

De tercio ergo est videndum si vniuersalia sint in particularibus, ut accipit predicta racio.

Et videtur quod non, cum dicat aristoteles, secundo de anima, vniuersalia in ipsa existunt ^ anima. Et temmixius ibidem, quod conceptus sunt 3o similia que vniuersalia que in se ipsa thesaurizat et coliigit anima. Et idem temixius, super principium de anima, quod genus est conceptus quidam ex tenui singularium similitudine ; conceptus autem sunt in anima concipiente, quare et vniuersalia, cum quidam sint conceptus. Si contra,

* Ms = existente.

vniuersalia sint res vniuersales, aliter enim de partibus non dicerentur, igitur ipsa non sunt interius in anima.

Preterea, res ipsa vniuersalitati subiecta, homo vel lapis, non est in anima. Intencio eciam vniuersalitatis habet esse in eo quod dicitur et 5 denominatur vniuersale, quia homo et lapis, cum dicantur vniuersalia, in eis est intentio vniuersalitatis. Aut ergo utrumque, res scilicet et intentio, aut neutrum est in anima. Quod si homo et lapis, secundum id quod sunt, non sunt in anima, videtur quod neque secundum quod vniuersalia.

10 Solucio. Vniuersale, secundum quod vniuersale, non est substancia,

• sicut vult aristoteles, vij^ metaphysice. Quod eciam sic patet. Nam ipsum,

secundum quod taie, difîert a singulari quolibet. Si igitur, secundum

quod taie, scilicet vniuersale, esset substancia, tune in substancia difîerret

a quolibet singulari, et vtrumque esset substancia in actu vniuersale

i5 sicut et singulare. Actus autem distinguuntur ^. Quia essent vniuersalia substancie distincte et separate a particularibus, propter quod apud aristotelem, idem fuit vniuersalia esse substancias, et ipsa a particularibus esse separata. Quod si vniuersale, secundum quod vniuersale, non est substancia, tune apparet quod in vniuersali sunt duo, scilicet, res que

2o denominatur vniuersalis, homo vel lapis, que non est in anima, et ipsa intentio vniuersalitatis que est in anima. Et sic vniuersale, secundum quod taie, non est nisi in anima, quod sic apparet. Non enim aliquid dicitur vniuersale quia communiter et abstracte a particularibus, de sua natura, vel a parte intellectus in rerum natura existât. Sic enim, non de

25 ipsis uere diceretur, cum esset ab eis in esse separatum. Nec indigemus agere de intellectu. Intellectus enim agens non dat rébus aliquam abstractionem in esse a materia indiuiduali, uel particularibus, sed tantum secundum intellectum ipsarum, faciendo intellectum abstractum. Sic ergo, hominem vel lapidem esse vniuersalia non est nisi ipsa vniuersa-

3o liter et abstracte ab indiuiduali materia intelligi ^, non ipsa sic * in rerum natura existere. Quod si abstracte intelligi non habent ista, homo, lapis et simîlia nisi in anima, tune igitur ista sunt in anima ; secundum quod vniuersalia cum abstracto eorum intellectu * in rébus non existunt sicut ^ materia. Quod eciam in simili uidere contingit.

35 Res enim aliqua dicitur intellecta quia sibi accidit esse intellectum

siue intelligi. Vnde licet ipsa res, secundum idipsum quod est, sit extra

» Ms = distinguitur. — » Ms=^ intelligibili. — ' Ms = sicut. — * Ms = abstractum eorum iniçlleçtum. — * Ms = çxisteniç sit.

animam, secundum tamen quod intellecta, hoc est quantum ad eius intellectum esse, non est nisi in anima. Quod si vniuersalia esse vniuersalia, est ipsa sic intelligi, videlicet abstracte et communiter a particularibus, tune, secundum quod talia, non sunt nisi in anima. Et hoc est quod dicit averroes super tercium de anima, quod vniuersalia, secundum 5 quod vniuersalia, sunt intellectiua tantum. Intellectiua autem, secundum quod intellectiua, hoc est quantum ad eorum esse intellectum, sunt in anima tantum. Vnde et temixius ^, secundum quod predictum est, dicit vniuersalia esse conceptus.

Est autem attendendum quod intellectus abstractus et communis lo alicuius nature, quanquam sit communis 2^ qui videlicet communis particularium intellectus, tamen non ^ est commune de ipsis predicabile, eo [74^, col. b.] quod abstractum esse habet ab eisdem, secundum ipsum quod abstracte communiterque intelligitur; et per consequens, sicut dicitur seu significat de particularibus, apte predicatur, cum talis natura is in rébus consistât. Et sic, quia huiusmodi communiter et abstracte intelliguntur, non sic autem sunt, ideo non secundum intentiones generis atque speciei de predictis predicantur.

Est eciam intelligendum quod non est necesse ipsum vniuersale in actum sic prius esse quam intelligatur, eo quod vniuersale in actu est ao actu intelligibile. Intelligibile autem in actu et intellectiuum vnius est actus, sicut actiui et passiui motus vnius, licet esse sit alterum secundum intellectuale in potencia, vnde procedit eius intellectum, secus autem non est vniuersale nisi in potencia tantum, propter quod non oportet vniuersale habere esse vniuersale antequam ipsum intellectum conci- as piatur, nisi in potencia tantum.

Quosdam tamen vidimus huius dicti contrarium hac dixisse ratione, quoniam ipsam intelligendi operam naturali ordine precedere * obiciunt, illam causans. Nunc autem vniuersale, secundum quod vniuersale, motiuum est intellectus, tanquam obiectum intelligendi causans 3o actum, propter quod illis visum est quod vniuersale non est taie ex eo ipso quod sic intelligatur, immo quod naturaliter ^ existât vniuersale, aut suum sit esse intellectum, causa illius suimet intellectus.

Huius autem racionis solucio sic apparet. Illa enim ex quibus actus intellectiui intelligibilesque causantur, quod quidem intellectum est intel- 35

* Ms = temxius. — * Ms = commune. — ' Ms -f est non est commune non est. — ^ Le ms, laisse ici un espace blanc pour un ou deux mots. On pourrait lire: vniuersale débet. — * Ms. = naturali.

lectus in actu, sunt fantasmata et intellectus agens, que ordine naturali actum illum antecedunt. Qualiter autem ista duo concurrunt ad causandum actum intelligendi, super tercium de anima requiratur, qui idem diximus. Sed hoc nobîs dicendum est quod vniuersale non est vniuersale 5 ante conceptum et actum intelligendi, saltem pro ut est agentis iste actus. Nam intellectus rei qui est in possibili, cum sit possibilis sicut subiecti, est ipsius agentis ut efficientis. Vnde vniuersale non habet formaliter quod ipsum sit taie a natura que causât actum intelligendi. Sed ut prius dictum est, hic conceptus et actus est vnde vniuersale habet quod sit. Sic ergo

lo vniuersalia, secundum quod talia, tantum sunt in anima; propter quod, neque per se nec eciam per accidens, secundum quod talia, generantur a natura. lUa vero natura que vniuersaliter intelligitur, et per consequens dicitur, in particularibus est, et per accidens generatur.

Ad primum in oppositum dicendum quod vniuersalia esse res vniuer-

i5 sales potest intelligi dupliciter, vel quia vniuersaliter existant, vel quia vniuersaliter intelligantur. Vniuersalia autem non sunt res vniuersales primo modo, scilicet sic quod vniuersaliter in rerum natura existant. Tune enim non essent conceptus anime, sed sunt ipsa res naturales. Modo secundo, hoc est vniuersaliter et abstracte intellecte ; propter quod

20 vniuersalia, secundum quod huiusmodi, quia conceptus sunt, de particularibus in quantum talia, non dicuntur. Non enim intentio speciei uel generis de ipsis dicitur, sed ipsa natura, que sic intelligitur secundum id quod est in se accepta, in anima non est et de particularibus dicitur. Ad aliud dicendum quod res bene denominantur ab aliquo non in re

25 ipsa existente. Denominatur enim intelligencia ab eius intellectu qui non est in ea sed in anima : sic et res ^ denominatur vniuersalis ab vniuersali et abstracto eius intellectu qui quidem est in anima non autem in re ipsa.

flVJ

Consequenter de quarto uidendum est. Necessanum autem est actum 3o ipsam potenciam racione precedere. Nam et potencia per actum diffinitur, ut edificatorem dicimus edificare potentem. Actu * nichilominus secundario potencia prior est substancia et perfectione in eodem quod de potencia ad actum procedit. Que quidem enim generacione sunt posteriora, substancia eciam et ^ perfectione sunt priora, cum generacio de im-

* Manque dans le tns. — ■ Ms = actus. — • Manque dans le ms.

perfecto procédât ad perfectum, ut scilîcet de potencia ad ipsum actum. Est eciam tercio actus prior potencia perfectione et substancia, secundum quod ipsa considerantur in diuersis. Sunt enim priora corporibus sempiterna substancia et perfectione, nichil autem sempiternum secundum quod taie est in potencia, sed corporibus est admixta potencia. Sed non ^ 5 hoc est dubium.

Queritur vtrum actus duracione vel tempore précédât potenciam, aut potencia ipsum actum.

Et videtur quod actus potenciam tempore non précédât, quia in sempiternis vnum tempore uel [yS, col. a.] duracione non est prius lo altero. Sed cum actus alicuius speciei et potencia ad illum actum secundum speciem considerantur ^ vtrumque sempiternum est. Semper enim est homo in actu, secundum philosophos, et semper esse potest. Quare actus secundum speciem acceptus, potenciam tempore non precedit.

Preterea ®, in hiis in quibus est accipere vnum ex alio circulariter i5 infinitum non est quod prius sit tempore. Sed sperma est ex homine et homo est ex spermate in infinitum, secundum philosophos, quia in hiis non est alterum altero tempore prius. Sicut enim spermate ex 'quo homo generatur est alter homo generans prius, sic et hominem generantem, cum et ipse generatus sit, sperma ex quo generatur ao precedit *.

Preterea, ordo est prius ordine generacionis, cum generacio de potencia ad actum procédât, quare et ordine temporis.

Preterea nulla est racio, ut uidetur, quod actus potenciam tempore précédât, nisi hoc quod potestate ens fit actu per aliquod agens sue speciei 25 existens in actu. Quamuis autem ex hoc sequatur quod actus agentis tempore précédât actum et perfectionem generati ab illo agente, non tamen ex hoc accidere uidetur quod aaus generantis tempore précédât id quod est in potencia ad actum generati. Nec ex hoc eciam actus simpliciter tempore potenciam antecedet, quanquam et aliquis actus aliquam 3o potenciam ad illum actum precedere videatur. Sicut enim ens potencia exit in actum per aliquid in actu sue speciei, sic eciam et existens actu in illa specie generatum est ex aliquo existente in potencia ad actum illius speciei ; ita quod, sicut dictum est, potencia homo fit ab actu * homine, sic et homo generans generatur ex priori spermate et potencia 35

» Ms = quod. — ■ Ms = considerata. — •Ms = propterea. — * Ms = precedit. — • Ms + ab actu.

homine ; sic eciam qua racione gallina ouum tempore précédât et ouuni gallinam, sicut vulgus arguit.

In oppositum est aristoteles nono metaphysice. Vult enim ibidem quod quanquam in eodem secundum numerum quod de potencia ad 5 actum procédât, potencia tempore actum antecedat, idem tamen secundum speciem existens in actu potenciam precedit.

Preterea, omne existens in potencia educitur ad actum per aliquid existens in actu, et tandem deducitur in ordine mouentium ad mouens existens in actu totaiiter, quod non prius potestate ens aliquid quam

10 actu. Quare secundum hoc aclus similiter tempore videtur precedere potenciam, et super hac racione fundatus fuit egregius philosophus, ut iam in huius dissolutione patebit.

Ad euidentiam autem huius quatuor consideranda sunt.

Primum est quod idem numéro, aliquando habens esse in potencia

i5 et aliquando in actu, prius tempore potest esse quam sit. Sed quia hanc potenciam precedit actus in alio, cum omne ens in potencia ab eo quod est sue speciei aliquo modo vadit ad actum, ideo non est simpliciter dicere quod potencia tempore actum antecedat. Solucio. Considerandum est quod si tota vniuersitas entium aliquando fuit non ens, sicut volue-

20 runt aliqui poète, theologi et aliqui naturales ut dicit aristoteles xii^ metaphysice, potencia simpliciter ipsum actum precederet. Et si eciam aliqua species entis tota, ut species humana, esse incepisset, tum nunquam actu prefuisset, sicut quidam se putant demonstrasse, potencia ad actum illius speciei simpliciter ipsum precederet. Sed vtrumque eorum est impossibile,

25 secundum aristotelem, quod apparet de primo. Si enim tota vniuersitas entium aliquando fuisset in potencia, ita ut nichil in entibus totaiiter in actu, semper actu agens et mouens, entia et mundus iam non essent, nisi in potencia, et materia per se iret ad actum quod est impossibile. Vnde vult aristoteles et suus commentator xij^ metaphisice, quod res tempore

3o infinito quieuisse et postea motas esse, est materiar» ex se mobilem esse.

Secundum eciam apparet esse impossibile, quia enim primum

mouens et agens semper est actu, non prius potestate aliquid quam actu,

sequitur quod semper moueat et agat, quodcunque non mediante motu

facit, secundum philosophos. Ex hoc autem quod semper est mouens et

35 agens, sequitur quod nulla species entis ad actum procederet, quin prius precessisset, ita quod eiusdem speciei que fiunt circularitcr reuertuntur. Et opiniones, leges et religiones, et alia ut occultent inferiora ex occultatione superiorum, quamuis occultationis [75, col. b.] quorumdam propter antiquitatem non maneat memoria. Hoc autem dicimus, opinionem

philosophi recitando, non ea asserendo tanquam vera. Advertendum est autem quod aliqua species cntis potest exire in actum, cum non esset nisi in potencia, quanquam alias eciam actu fuisset, quod sic apparet. Nam conuenit in celestibus fieri aliquem aspectum et constellationem, prius non existentes, quorum effectus proprius est aliqua species entis 5 in mundo inferiori que et tune causatur, que tamen et prius fuerat, sicut et constellatio ipsam causans.

Tercio considerandum est quod cum accipitur potencia ad actum et actus educens illam potenciam eiusdem racionis in générante et generato, non est dicere, in sic acceptis, actum precedere potenciam simpliciter, lo neque potenciam actum, nisi actus accipiatur secundum speciem, et potencia proprîa respectu indiuidui. Actu enim homo, et actu homo alias ut pote generans, tempore precedit illud quod est potestate homo generatus. Sed quia hoc ordine, sicut potencia ens exit in actum per aliquid existens in actu, ut sic quamcunque potenciam datam actus i5 précédât, ita eciam omne existens in actu in hac specie, de potencia uadit ad actum, ut sic quemcunque actum datum in hac specie potencia précédât. Ideo neutrum simpliciter alterum tempore precedit, sed est vnum ante alterum in infinitum, sicut arguebatur.

Quarto considerandum est quod in ^ quodam ordine mouentium et 20 agentium, necesse est illud quod procedit de potencia ad actum, deuenire ad aliquem actum educentem illam potenciam ad actum, qui actus non habet exire de potencia ad actum ; et ideo, cum omne ens in potencia per aliquid in actu sue speciei vadat ad actum, non esse autem ens in actu et generans procedit de potencia ad actum. Hinc est quod, quoqun- 25 que ente in potencia ad aliquem actum dato, actus illius speciei aliquo modo, licet non secundum eandem penitus racionem, illam potenciam antecedit; non autem quocunque ente in actu dato, potencia precedit, ex qua ad actum procédât. Et ideo actus simpliciter tempore débet precedere potenciam sicut expositum est. Dico autem sicut expositum est. 3o Quia mouens potenciam, educens ad actum omne ens in potencia, non precedit tempore ens in potencia, acceptum loco prime materie, sicut enim deus semper est sic; et apud aristotelem potencia homo cum accipitur ut in ipsa materia, mouens eciam primum tempore non precedit ens in potencia, cum excipitur ut in propria materia secundum speciem 35 considerata, ut homo in spermate. Nunquam enim apud aristotelem verum fuit dicere deum, quin esset potencia homo ut in spermate, vel

* Manque dans le tns,

fuisset. Sed toto modo a predictis actus tempore simpliciter potenciam precedit, quia quocunque ente in potencia, ut in materia propria dato, actus iilius potencie, habens ipsam ad actum educere, tempore antecedit. Non sic autem quoqunque ente in actu dato» potencia ad illum actum 5 tempore precedit, sicut apparet in mouentibus primis educentibus omne ens in potencia ad actum. Vtimur autem in predictis, sicut aristoteles, mouentibus primis tanquam speciebus entium que ab eis de potencia ducuntur ad actum, et nisi encia huiusmodi essent in actu, que non exeunt de potencia ad actum, et nisi encia huiusmodi essent in actu, lo que non exeut de potencia ad actum, non precederet simpliciter tempore actus ipse potenciam, quod désignât aristoteles, nono metaphysice, dicens actum precedere potenciam, causam hoc subiungens, quia semper accipitur actus alius ante alium, usque ad eum qui est semper mouentis primum. Per hoc patet solutio rationum in oppositum.

i5 Ad primum ergo dicendum est quod ens in potentia non est sempiter-

num, nisi cum accipitur ut in prima materia. Acceptum enim in materia propria secundum quam aliquid proprie dicituresse in potentia, ut docetur dicto nono metaphisice, nouum est, nisi fuerit secundum speciem acceptum, sicut enim nisi generatum [yS^ col. a.] corporale est tempore infinito,

20 ita nullum generabile non generatum est tempore infinito, cum generabile fuerit acceptum ut in materia propria, et loco generatum propinquo, ut dicit commentator super primum de celo.

Ad secundum dicendum est quod, sicut dictum est in ordine generantium existentium in actu que etiam procedunt de potentia ad actum,

25 non est ens in actu ante ens in potentia, sed vnum ante aliud in infinitum, secundum philosophum. Quia tamen omne ens in potentia ^, essentiali ordine mouentium et agentium^ tandem uenit ad aliquid existens in actu quod non egreditur de potencia ad actum, hinc est quod propter illum ordinem actus semper débet precedere ipsam potentiam.

3o Ad tercium dicendum quod bene probatur in eodem numéro proce-

dere de potentia ad ipsum actum, potentiam actum antecedere, nichilominus cum autem illud ens in potentia est aliud in actu sue speciei educens ipsum de potentia ad actum.

Ad ultimum dicendum quod bene dicitur actus precedere potentiam,

35 ideo quia omne ens in potentia exit in actum per aliquid existens in actu. Nec obstat illa duo que opponuntur. Primum non, quia ens in actu

* Ms -f- in potencia.

educens illud quod est in potentia ad actum non tantum tempore precedit actum in generato, sed et potentiam propriam ad actum generati, eo quod non tantum actus generati est a générante, sed et ens in potentia ^ ad actum generati est etiam a générante, ut semen ab homîne. Et vnîuersaliter proprie materie sunt ex primo mouente educente vnumquodque 5 de potentia ad actum. Secundum quod proponebatur non obstat sicut apparet ex predictis. Licet enim in ordine mouentium in quo arguitur sic accipere ante ens in actu ens in potentia ex quo procédât ad actum, sicut et ante ens in potentia ens in actum, quod ipsum de potentia ad actum educat, tamen in alio ordine mouentium, necesse est accipere in to aau educens illud quod est in potentia ad actum, cum ipsum actum non précédât ens in potentia ex quo fiât, ut visum est ex iam diais.

^ Ms + sed et ens in potencia.

■'^tX^'

SIGERI DE BRABANTIA

QUiïSTIONES

DE ANIMA INTELLECTIVA

Paris, Bibl. Nation. latins, i6i33. (P) Vienne, Bibl. des Dominicains, N* 120. (V)

[Prologus et divisio,]

Incîpiunt questiones de anima intellectiua ordinale a magistro Sigero de Brabantia^.

[C]um anima sit aliorum cognoscitiua, turpe est ut se ipsam ignoret. Se ipsam enim ' ignorans, quomodo de aliis fida putabitur. Est autem 5 vnum quod anime de se* maxime* scire desiderant, scilicet, qualiter contingat a corporibus separari. Vnde, et sicut dicit Qjmmentator super prologum de Anima, hanc questionem semper debemus ^ ponere in directe oculorum nostrorum ; et ideo, exposcentibus amicis, eorum desiderio pro modulo nostre possibilitatis satisfacere cupientes, quid circa 10 predicta senciendum * sit secundum documenta ^ philosophorum probatorum, non aliquid ex nobis asserentes, presenti tractatu proponimus declarare. Huius autem tractatus x sunt capitula.

Primum® est : Quid* debemus ^® intelligere per nomen anime?

Secundum : Quid sit anima? 15

Tercium est : Qualiter anima intellectiua sit perfectio corporis et forma?

Quartum est ^^ : Utrum anima intellectiua sit incorriiptibilis vel corruptibilis 1^ eterna in futuro?

Quintum est : Utrum sit eterna in preterito ? 20

1 V = Incipit quidam tractatus de anima et habet decem capitula. — ■ V = Si enim ipsam. — • P = esse. — * F = multum. — * V = debemus semper. — • V = sciendum. — ^ P r= dogmata. — • V + autem. — • P -f- nos. - w V = debçamus. — " P — i. — " V — 3.

Sextum est : Qualiter a corpore sit separabilis, et quem statum habeat separata?

Septimum est : Utrum anima intellectiua multiplîcetur multiplicacîone corporum humanorum ?

Octavum est ^ : Utrum uegetatiuum, sensitîuum et intellectiuum in homine pertineant ad vnam et * eamdem substanciam anime ?

Nonum : Utrum operacio intellectus sit eius substancia ?

Decimum : Utrum habeat in se ^ formas rerum quas intelligit?

[I. Quid debemus intelligere per nomen anime?]

lo Circa primum sciendum quod * nomen anime debemus intelligere

illud ^ quo corpus animatum uiuit. Animatum enim ab inanimato distinguitur in uiuendo, per hoc scilicet, quod corpus animatum uiuit, inanimatum non uiuit. Uiuere autem corporis animati dicimus nutriri, augeri, generare per decisionem seminis *, sentire '^ ut videre et ® audire, appetere,

i5 intelligere, moueri secundum locum ^, ex se ^^ non ab extrinseco. Unde, quodcumque ^^ predictorum insit alicui corpori, ipsum vivere dicimus et animatum ; et anima est que est predictorum principium et causa in corporibus animatis. Et sic patet primum propositorum, scilicet ^*, quid ^ debemus intelligere per nomen anime; quia illud i* quo uiuens uiuit seu

20 principium et causam uiuendi in corporibus animatis.

Sed 15 predictis adiciendum est ^* quod vno modo per uiuere intelligimus, vel possumus intelligere esse proprium uiuentis corporis, et sic dicit Philosophus, secundo de Anima, quod uiuere uiuentibus est esse; alio modo, per vivere ^^ habemus intelligere prediaa opéra vite et anime.

25 Et vivere, utroque modo, dictum est ab anima. Sed non ^® manifestatur vivere primo ^^ modo dictum, quod est esse vivencium, nec eciam ^ anima in corporibus animatis, nisi per vivere, quod est opus anime et vite.

> V — I. - « p 2. — » V == in se habeat. — * V + per. — * V = id. — « P =T. sensus. — 'V — i.— *V — i. — 'V — 2. — *®V = secundum se vel ex se. — " V - quodlibet. — " V = videlicet. — " P = quod. — " V = id. — " V + et. — »• P — I. — " P — 24. — " V =. nunc. — »» V --- vtroque. -^ «9 V — 2 ^ velut e\.

[II. Quid stt anima?]

Circa secundum ^ est intelligendum * quod anima est ^ actus, forma , seu perfeccio primus corporis naturalis uiuere potentis ; et quod anima sit actus corporis primo declaratur. Secundo, quod actus corporis primus *. Tercio, quod actus corporis naturalis, non artificialis. Quarto, quod actus 5 corporis naturalis, non cuiuslibet, sed uiuere potentis, seu préparât! et dispositi ad uitam, et animam, et eius opéra.

Primum sic declaratur. Illud ^ quo aliquid primo et principaliter agit et operatur, est eius forma. Forma enim est cooperandi principium. Sed ^ sicut iam prius manîfestum est, anima est quo corpus animatum lo uiuit, seu exercet opéra vite. Ergo, anima est actus et forma corporis. Et iterum : anima est aliquid pertinens ad corpus uiuens '^ cum ipsa sit quo uiuens uiuit. Corpus autem uiuens est substancia composita. Anima autem non est substancia composita que est corpus uiuens. Nec est eciam anima corpus, seu ^ materia substancie composite que est corpus uiuens is cum sit operum ^ que ^^ in corpore uiuente, principalis causa. Relinquitur ergo per dictum, quod sit actus et forma ^^ corporis.

Et est attendendum, cum forma sit diffinienda ^* per suam materiam, non per substanciam compositam, ut dicit Themistius, quod, per corpus positum in diffinicione anime ^^ debemus intelligere, materiam animati 20 corporis ^* ut substanciam materie prime ^^ tribus dimencionibus signatam, ita quod animam esse actum corporis est eam esse actum materie corporalis.

Secundum sic declaratur, quia : est actus ut habitus, et actus ut operacio ; actus ut habitus, ut ^^ sciencia ; actus ut operacio, ut considerare secundum scienciam. Nunc est ita ^^ quod anima cum sit perfeccio corporis 2b animati non solum in uigilia, quando est usus sensuum et operacio, sed eciam in sompno quando non ^^ est usus sensuum, quia ^^ ipsa est actus ut habitus, aliter enim non esset actus et perfeccio corporis apud sompnum. Et si aliquis dicat et instet ^ quod, si anima sit actus ut habitus, cum in uigilia non sit ut ^^ habitus, quod maie diffinitur : anima esse actus 3o

* V -j- capitulum. — • V = sciendum est. — 'V — 3. — *Vr= primus corporis. — * V =^ id. — • V = si. — ' V -f- et. — • P + anima. — ® V = operatum. 10 V 4- est. — " V = forma et actus. — " V =- diffiniia. — » V — i. — >♦ V =: corporis animati. — " V = prime materie. — 1« p = sicut. — " V = ita est. — ^^ P — i. - ^^P =^ quod. — «« V ^ instet et dicat: — •» V = nisi.

— goût habitus, dicendum contra sic instantem, quod apud actum manet habitus, ut apud considerare manet sciencia \ licet non semper apud habitum maneat actus; et ideo, non solum in sompno sed eciam in uigilia, anima potest ^ dici actus habitualis corporis; et cum anima sit 5 actus corporis ut habitus, ut ostensum est, habitus autem ordine generacionis naturaliter priores sunt actibus, ut prius est * uisus quam uidere et auditus quam audire, hinc est quod anima, cum sit actus corporis ut habitus, quod ipsa sit actus corporis * primus, non secundus sicut opéra uite. Maxime autem verum est in habitibus naturalibus quod priores

lo sunt actibus cum ex eis non causentur. Habitus enim acquisiti causantur ex actibus, ut ars citharisandi ex citharisare, propter quod actus illi quodam modo priores sunt ^ habitibus. Anima autem habitus est naturalis, non acquisitus, propter quod simpliciter est actus corporis primus. Et attendendum quod licet anima secundum potenciam eius senciendi

i5 intelligendi et mouendi inveniatur esse actus corporis in habitu, siue ^ in operacione, tamen anima uegetatiua, cuius opus est uti alimento, semper inuenitur esse actus corporis secundum postremam perfeccionem, cum semper operetur in sompno et in uigilia.

Tercium sic declaratur : DifFert forma corporis naturalis '^ et corporis

20 artificialis. Forma enim corporis artificialis accidens est, quia aduenit alicui substancie ®, iam existenti in actu per naturam ut ligno ^, ferro, uel argento, cuius signum est quod, ablata forma ^® artificiali a corpore artificiali, adhuc illud corpus retinet nomen et diffinicionem quod prius habebat, secundum quod erat indiuiduum substancie, ut ablata acuitate

25 a dolobra, posito quod sit ^^ eius forma artificialis, quod remanet ferrum cum ^ nomine vniuoco et vniuoca diffinicione sicut prius, quod tamen non contingeret, si forma corporis artificialis esset substancia non accidens. Nunc autem ^^^ ablata anima a corpore quod remanet non retinet nomen et diffinicionem quam prius habebat. Ergo anima est forma ut substancia,

3o non ut accidens. Esset autem forma ut accidens si esset forma corporis artificialis. Est igitur ^* actus, forma seu perfeccio corporis naturalis, seu corporis constituti per naturam.

Quartum sic declaratur. Non quelibet ars utitur quibuslibet instrumentis, sed determinatis et dispositis, et preparatis ad opéra illius artis.

» p = consciencia manet. — • V + anima potesi. — •? — i. — *V — 7. — 6 V = sunt priores. — • V = seu. — '^ V = materialis. — ® V = subiecto. — « P + uel.— " V-f accidentali siue. — " P — i, — " P= tamçn, — " V— i. ^ »*P- I.

Non enim contingeret scribere securi, et secare penna, aut domificare cithara. Nunc autem anima utitur corpore ad sua opéra, et est ut ars insita S ut ars domificandi si instrueret * ligna. Anima ergo requirit corpus ® determinatum *, dispositum et preparatum ad sua opéra ^. Bene ergo dictum est quod anima est actus corporis uiuere potentis, hoc s est, non cuiuslibet ^ corporis, sed eius quod est propria materia et potencia ad animam et uitam, et eius opéra. Et ideo maie determinauerunt de anima nichil dicentes de susceptibili corpore, ac si quelibet anima quodlibet corpus posset ^ ingredi secundum pictagoricas fabulas. Nunc autem non est ita. lo

Immo, secundum difFerenciam animarum, oportet esse et corporum susceptibilium difFerenciam, ita ut non différant membra leonis a membris cerui, nisi quia difFert anima ab anima. Et hoc rationabiliter : quia forma non est nisi in propria materia; anima autem est corporis forma, ut uisum est. Sciendujn autem quod cum semen sit ^ corpus uiuens in i5 potencia, anima non est actus corporis uiuere potentis illo modo potencie quo semen est potencia uiuens. Semen ^ enim est sicut potencia viuens quod non habet animam. Corpus autem cuius actus est anima iam habet animam ^^. Dicimus tamen ^^ corpus cuius actus est anima potencia viuens, quia et licet habeat animam et uitam primam, contingit tamen 20 ipsum esse in potencia ad " opéra vite, et ideo dicitur illud corpus ^^ viuens esse ^^ in potencia ; aut, quia et licet corpus cuius actus est anima habeat uitam, saltem in actu primo, tamen hoc non est de se, sed per animam ; immo, de se solum est in potencia ad uitam et animam, et eius opéra. Solum igitur débet intelligi, cum dicitur ^^ animam esse 25 actum corporis viuentis in potencia, ipsam esse actum ^^ non cuiuscunque corporis, sed dispositi et preparati ad animam et eius opéra. Taie autem ^^ est corpus quod est organicum, hoc est, quod habet partes, figura et disposicione différentes. Et hoc racionabiliter. Cum enim anima multiplex sit ^^ in uirtutibus et in operacionibus, exigit principium sui 3o corporis multiplicem differenciam, ut per diversas corporis partes, opéra diuersa exerceat. Vnde, et species anime, quanto 1» fuerit plurium uirtutum et potenciarum, tanto habet corpus amplius in partibus differens.

1 V = musfca. — * V = inirarei. ~"V— i.— *? = destinatum. — * V ^ et ad sua opéra preparatum. — • P = cuiuscumque. — ^ Y = possit. — » V =t= sit semen. — • P = idem. — »• P — 9. — " V = cum. — " p — i. — " V — i. — " V — I. — » V — 2 = tamen quia. — »• V — i. — " Pr= enim. — " V — i. — >^ P zn quantum,

Vnde maiorem habent în partîbus ^ diuersitatem corpora animalium quam plantarum, et perfectorum quam aliorum, et homo inter cetera animalia. Ex predicta anime diffinitione ^ sequitur quod anima non sit ^ sanguis, neque spiritus hanelatus ^, neque omnino corpus, quia

5 anima est actus corporis, ut uisum est. Vnum * autem corpus non est actus, nec forma alterius corporis. Ergo anima non est corpus.

Apparet eciam ex predictis quod vnum ens fit * ex anima et corpore, sine aliquo tercio quod sit causa ut sit ^ vnum ; quia cum uniuersalitcr forma sit ® causa essendi materie, ita quod non haberet ® esse per causas

lo essendi distinctas, forma se ipsa vnum ens fit cum materia ; anima autem est forma corporis ; et ideo fit vnum ens ex corpore et anima.

[III. Qualiter anima intellectiua sit perfeccio corporis et forma?]

Circa tercium superius principalîter propositum i^, sic proceditur ; et videtur quod anima intellectiua sit actus corporis ut dans esse corpori, i5 et ut figura cere, ita ut sit ei unita in essendo, et non tantum in operando in esse separata ; et hoc sic arguitur.

Omne quod agit et operatur agit per suam formam, et non agit

aliquid ^^ per illud quod est ab eo in esse separatum. Nunc autem, non

tantum anima intelligit, sed eciam ipse homo per animam intellectiuam.

20 Ergo anima intellectiua est hominis forma et perfectio, et non ab eo

esse ^* separata.

Preterea. Homo est homo per intellectum, quod non contingeret si intellectus non esset hominis forma ^^.

Preterea. Propria operacio hominis est intelligere. Propria autem 2 5 operacio alicuius procedit ex ^* eius forma. Intellectiuum ergo ^^ principium est hominis forma.

Preterea. Philosophus, vniuersali racione que communis est anime intellectiue et aliis ^^ diffiniens animam, dicit eam esse actum corporis, et concludens hoc de intellectu sicut de aliis, arguit sicut ^^ prius argutum

* P = corpore. — 'V = diffinicione anime. — 'P^sanguis sit. — *V = neque spiritus, neque hanelitus. — * P == vnde. — • P = sit. — ' P == sint. — * V = sit forma. — • P =r habent. — *® V = propositorum. — ** P — i. — " V = non in esse. — " V -f- Ergo et cetera, — " V = ab. — " V = igitur, — *• V — 2 :::^ animis. — "P- I.

est, quod ^ anima est quo prîmum homo ^ intelligit. Ergo anima intelleaiua est actus corporis.

Preterca. Tercio de Anima, querit Philosophas vtrum intellectus * coniunctus magnitudini et corpori intelligat substancias separatas a materia ; in quo manifeste supponit intellectum vniri magnitudini et 5 corpori.

Sed contra, dicit Philosophus, tercio de Anima, quod sensitiuum non sine corpore est; intellectus autem a corpore separatus est.

Preterea. Intellectus intelligendo non habet organum corporeum, sicut visus occulum, ut probatur tercio de Anima. Sed si anima intellec- lo tiua uniretur corpori, eidem * dans ^ esse et ut figura cere, anima intellectiua ^ proprium opus expleret per organum corporeum ; corpus enim, ens per animam intellectiuam, intelligeret per ipsam.

Preterea ^. Dicit Philosophus, tercio de Anima quod intellectus impassibilis est ^, et quod non communicat cum aliis in materia, et is quod est potencia sine materia, que omnia ostendunt quôd intellectus in esse suo separatus est a materia et corpore.

Preterea. Innuit Philosophus in secundo de Anima, quod intellectus, cum sit separabilis a corpore, quod non est actus corporis, aut si est ® actus corporis, quod est actus eius ut ^® nauta nauis, hoc est, 20 quod est perfectio corporis, in esse tamen suo a corpore separatus, licet în operando unitus ^S ut nauta naui.

Preterea. Anima est racio essendi forme materialis et composite, seu forme per se subsistentis. Racio enim essendi forme " est secundum quam est aliquid aliud, ut racio compositionis est secundum quam habet 25 esse compositum ^^, et racio figure secundum quam habet esse figuratum ; vnde racio essendi forme est quod sit unita alii ; racio autem essendi compositi uel forme liberate 1* a materia est quod sit ens per se et separate, non unum ens cum alio. Ex hoc sic arguitur. Cum cessât ^^ racio essendi alicuius, ipsum corrumpitur ^* et non est. Sed cum separatur forma 3o materialis a materia, cessât eius racio essendi ^^, ut ex predictis apparet. Nulla igitur forma cuius separacio a materia non ^^ est sua corrupcio est materialis. Sed separacio anime intellectiue a corpore et materia

» P = ex. — " V =: homo primum. — "P — 2 = an. — *V--2^^ut forma. — » V 4- sibi. • p — 2 — intellectum. — »P— i. — «P— i. — «P^ sit. — >• V =: sicut. — " p r= uniri. — " P = forme enim essendi racio. — *• P r=r composita. — " V == liberati. — »* P =:: cesset. -—*•? = corrumpit. — *^ P = essendi racio. — '* V = id.

ilon est eius corrupcio. Ergo non habet esse unitum ad materiam. Et declaratur racio in exemple. Cum ligna, lapides et latera ^ in domo cessant esse composita a forma composicionis eorum, cessât esse compositum*; et cum secundum figuram cessât aliquid figuratum esse^ 5 cessât esse figura. Et similiter est de forma substanciali ad illud cuius est forma, quod cum secundum eam cessât esse materia, cessât esse forme materialis ^ licet uerius sit in accidentali forma quam substanciali.

Et sunt iste raciones essendi qua ^ aliquid habet esse vnite ad materiam, et qua aliquid habet racionem subsistentis per se, et separate,

10 opposite adeo quod eidem inesse non possunt. Vnde anima intellectiua non potest habere racionem per se subsistentis, et cum hoc, unum facere cum materia et corpore in essendo.

Solucio, Anima intellectiua non cognoscitur nisi ex eius opère, scilicet ^, intelligere. Intelligere autem est ^ quodam modo vnitum

i5 materie et quodam modo ® separatum ®. Nisi enim intelligere esset vnitum ^® quodam modo ^^ ad materiam, non esset verum dicere quod homo ipse intelligit. Intelligere eciam aliquo modo est separatum a materia cum non sit in organo corporeo, ut uidere in oculo, ut dicit Philosophus. Anima igitur intellectiua aliquo modo est vnita corpori

20 et aliquo modo separata ab eo. Vnde et ipse Philosophus aliquando dicit intellectum separatum a corpore ^^ et non communicare in ^^ materia cum intelligibilibus ; aliquando autem ^* ostendit intellectum ^^ actum corporis et coniunctum magnitudini, per quem autem modum anima intellectiua sit vnita corpori, et separata ab eodem.

25 Dicunt precipui viri in philosophia Albertus et Thomas quod

substancia anime intellectiue vnita est corpori *^ dans esse eidem, sed potencia anime intellectiue separata est a corpore, cum per organum corporeum ^^ non operetur.

Racio autem Alberti ^^ quod substancia anime intellectiue débet esse

3o vnita corpori dans esse eidem ^^ est ista : Quia cum in homine potencia uegetandi et senciendi pertineant ad eamdem formam in substancia ^ ad quam potencia intelligendi ; certum est autem substanciam ad quam ^i pertinet potencia uegetandi et senciendi dare esse materie et corpori ;

1 P rzz lateres. ^ ■ V= eorum composlcio. — ' V=r esse aliquid figuratum. — * V -f subsiancialis. — * P = que. — •P==ex. — 'P— i. — • — P — 4. — • P ^ separatur. — *" V -j- ad materiam, — " V = aliquomodo. — " P — 2. — "V=cum.— "P— I. — "P = dicit eum. — "P— 19. — >»V—i. — "V + est. 19 V — 7 — est det esse. — •<> P — 2. — •' P— 8.

ergo et substancia, ad quam pertinet potencia intelligendi, dabit essô materie et corpori. Sed substanciam ad quam pertinet potencia intelligendi dicimus animam intellectiuam. Anima igitur intellectiua dat esse materie et corpori.

Racio autem Thome est hec, quod intelligere fit secundum ipsum ^ s intelleclum. Sed intelligere attribuitur non intellectui sed et homini ipsi. Hoc autem non contingeret si anima intellectiua haberet esse separatum a materia et corpore *. Vnde et Philosophus, secundo de Anima dicit ^, quia anima est qua intelligimus, concludit eam esse actum et perfectionem corporis. lo

Isti viri deficiuntabintencione Philosophi, nec intentum déterminant.

Primum apparet multipliciter.

Primo sic : Non contingit substanciam aliquam esse vnitam materie et potenciam illius substàncie esse separatam a materia.

Secundo sic : Si * substancia anime intellectiue haberet esse vnitum i5 ad materiam ita quod dans esse materie, tune cum intelligere sit in substancia anime intellectiue, intelligere haberet esse in aliqua parte corporis, ut uisio in oculo, aut in toto corpore, quod negat Philosophus.

Tercio sic : Sicut nichil operatur per substanciam ab eo separatam, sic nec * per potenciam. Quod si potenciam intelligendi anime intellectiue 20 ponant separatam a corpore et materia, quanquam substanciam ponant coniunctam, nichil prodest * ut ^ materiale aliquod intelligere dicatur.

Quarto sic : Si homo intclligeret quia substancia anime intellectiue daret esse materie aut corpori ®, non solum homini posset attribui operacio intelligendi, sed et corpori, quod falsum est, et negat Philosophus. 25

Quinto sic : Conclusio intelligenda est sicut probatur per suas premissas uel ^ per suum médium ; sed racio per quam Philosophus probat quod intellectus sit separatus a corpore et quod non sit aliqua forma materialis, probat de substancia anime intellectiue sicut de potencia. Non igitur ponenda potencia ^® separata a materia et corpore et substancia 3o in essendo vnita. Hoc autem apparet consideranti racionem Philosophi que talis est : Intellectus noster habet intelligere omnia materialia suscipiendo eorum species. Sed susceptum denudatum est in essencia sua ab hiis que suscipit. Intellectus igitur non est aliqua forma materialis. Vnde sicut sensus nichil est actu suorum sensibilium antequam senciat, sic 35

* P — I. ' V = corpore et materia. — 'P— i. — *P = nisi. — * V = neque. — • V = proderit. — 'V — i.— •?= anime et materie. — • P — 4. — " V = substancia.

nec ^ intellecius intelligibilium. Vnde et tactus eu m habeat aliquam qualitatem tangibilem non est omnium qualitatum tangibilium cognoscitiuus; similiter ^ aulem calidum et ® frigidum nostro corpori non sentimus sed solum excellencias. Et cum intellectus intelligat, productus 5 de potencia ad actum, sicut et sensus, et omnia materialia intelligat suscipiendo eorum species, non est igitur intellectus aliqua forma materialis. Nunc est ita quod non solum in potencia anime intellectiue suscipiuntur species intelligibilium sed eciam in eius substancia ; quare idem quod conuincit racio de potencia, et de substancia. Mirum est ergo

lo per illam Philosophi racionem ponere potenciam separatam et substanciam unitam.

Apparet eciam quod predicti uiri non concludunt intentum. Et primo de Alberto, Supponit enim quod potencia vegetandi et senciendi pertineant ad illam substanciam ad quam pertinet potencia

i5 intelligendi, quod non est verum secundum Philosophum et Themistium eius expositorem, et inferius inquiretur. Querimus enim * hic solum intencionem philosophorum et precipue Aristotelis, etsi forte Philosophus 5 senserit ^ aliter quam ueritas se habeat et per reuelacionem aliqua ^ de anima tradita sint ®, que per raciones naturales concludi non

20 possunt. Sed nichil ad nos nunc ^ de Dei miraculis, cum de naturalibus ^® naturaliter disseramus.

Thomas eciam intentum non arguit, sed solum querit eius racio quomodo compositum materiale intelligeret ut homo, si anima intcllectiua in essendo sit separata ^^ a materia et corpore. lam autem hoc dicelur

25 quando assignabitur qualiter anima intellectiua est unita ^^ corpori et qualiter ab eo est separata. Et iterum ^^, apparet hominem ipsum non intelligere ex causa quam assignat ; quia, si sic, non solum homo ^* ipse intelligeret, sed pars materialis huius compositi, adeo quod intelligere esset in corpore et in organo, ut eciam ^^ prius dictum est.

3o Dicendum est igitur aliter secundum intencionem Philosophi, quod

anima intellectiua in essendo est a corpore separata, non ei vnita ut figura cere, sicut sonant plura verba Aristotelis, et eius racio ostendit. Anima tamen intellectiua corpori est vnita in operando, cum nichil intelligat sine corpore et fantasmate, in tantum quod sensibilia ^^ fantas-

* V = neque. — ^* P = simile, V =. solulio. — ' V = siue. — * V — i. — *V— I. — «V=: senciuni. — ^V — i. — ^y^z sint tradita. — • V = tune. — »• V = naturali. — "P = sit separata in essendo. — *^V = unita est. — " V=eiiam. — " P =r non. — " P — I . — " V = sensitiua.

mata non solum sunt necessaria ex principio accipiendo ^ intellectuni et scienciam, rerum immo eciam habens ^ scienciam considerare non potest sine quibusdam formis sensatis et ymaginatis retentis ^. Cuius signum est quod, lésa quadam parte corporis ut organo ymaginacionis, homo prius sciens scienciam amittit ; quod non contingeret nisi intellectus 5 dependeret a corpore in intelligendo. Sunt igitur unum anima intellectiua et corpus in opère, quia in unum opus conueniunt; et cum intellectus dependeat ex corpore et fantasmate in intelligendo, non dependet ex eo sicut ex subiecto in quo sit intelligere, sed sicut ex obiecto *, cum fantasmata sint intellectui sicut sensibilia sensui. Et est attendendum lo quod, cum illa que habent opus commune non qualitercunque se habencia illud exerceant, quod intellectus per naturam suam vnitus est et applicatus corpori natus intelligere ex eius fantasmatibus.

Et apparet ex iam dictis ^ qualiter non solum intellectui ^ sed homini attribuatur intelligere. Hoc enim non est quia intelligere est in i5 corpore, neque ^ quia fantasmata sunt in corpore. Sed cum homo intelligat, hoc est verum secundum partem eius que est intellectus, vnde quia intellectus in ^ intelligendo est operans intrinsecus ^ ad corpus per suam naturam, operaciones autem intrinsecorum operancium siue sint motus, siue operaciones sint ^® sine motu, attribuuntur compositis ^^ ex intrinseco ao operanti ^^^ et eo ad quod sic intrinsece operatur, immo eciam apud philosophos intrinseci motores, uel intrinsece ad aliqua opérantes, forme et perfecciones eorum appellantur. Unde Philosophus, in secundo de Anima, dicit quod animam, secundum ^^ quasdam partes, nichil prohibet separari a corpore, quia nullius corporis sunt actus, aut sunt actus sicut aS nauta nauis. Vbi Themistius dicit quod intellectus sic se habere uidetur. Vnde considerandum quod hominem ipsum dicimus uidere, cum tamen uisio sit in solo oculo et non sit in aliis partibus hominis, ut in pede; nec est verum dicere pedem uidere, et nisi oculus in quo solo est uisio ^* vnionem ^* haberet ad alias partes, non esset attribuere cuidam ^^ toti ex 3o oculo et partibus aliis ^^ uidere. Sic et homo intelligit cum tamen ^» intelligere sit in solo intellectu et non in corpore ; vnde nec corpus intelligit ^® quamquam corpus senciat. Homo autem ipse intelligit secundum

ï P = accipienti. — 'P — 4=:et. — *V = retentis et ymaginatis. — * V = sic ex subiecto. — * V = iam ex predictis. — « V = intellectus. — ' V = nec. — ' P — I. — • V = intrinsecum. — *<* V = sint operaciones. — " P — i. — » p =T operaniis principiis. — " V = siue. — " P — i. — " V = visionem. — w V = totam. — " V = aliis partibus. — " p __ ,. n y = intelligi.

partem, sic ^ et uidet secundum partem. Modus lamen unionis partis uidentis ad alias in toto uidente alius 2 est quam modus * vnionis partis intelligentis ad alias partes in toto intelligente. SufBciens tamen est vnio ad hoc ut quod parti inest, per partem toti attribuatur ; et quid 5 sit modus vnionis iam visum est. Et secundum modum quem dicit Thomas^ homo intelligeret *, non tantum secundum intellectum ^ sed eciam secundum corpus ^, sicut et ^ est ^ ipsum uidere anima ^ uisiua et corpore oculi, propter hoc quod modus vnionis anime uisiue ad corpus oculi est ^® sicut figure ad ceram, et forme esse tribuentis ad materiam.

10 [Responsiones ad obiecta.] Ad pri?num in oppositum, dicendum est ^^

quod cum dicitur aliquid agit per suam formam, extensiue débet accipi forma, ut et intrinsecum operans ad materiam forma dicatur. Vnde et ipsa corpora celestia dicuntur mouere se propter hoc quod altéra pars eorum mouetur ab intrinseco mouenti. Nec est intelligendum quod homo

i5 ideo intelligat, quod intellectus sit motor hominis; intelligere enim in homine motum naturaliter precedit; nec eciam homo intelligit quia intelligibilia fantasmata sint nobis vnita ; sed quia, sicut prius dictum est, cum intellectus intelligendo sit operans, sine motu est operans in operando, vnite ^^ se habens ad corpus per suam naturam.

20 Ad secundum, dicendum quod homo est homo per intellectum, nec

tamen propter hoc oportet alteram partem huius compositi vniri alteri ^^ parti ut figura cere vnitur; sed suflBcit quod ^* predicto modo vniatur ut totum compositum ab eo denominetur. Et est attendendum quod cum homo denominatur ^^ intelligens ^^ ab opère intellectus, et ^^ a substancia

25 eius habet denominacionem. Quod enim denominatur ab eius accidente, et ab eius substancia. Quociens autem est denominari et dici, tociens est esse, ut dicit Philosophus, quinto Metaphisice. Vnde per intellectum homo est homo, et sic denominatur.

Ad tercium, dicendum quod sine dubio propria operacio hominis

3o est intelligere, et in ^^ hoc felicitatur, ut dicitur decimo Moralium. Nam ^^ intellectus a quo est intelligere ^o suprema est uirtus in homine et propria homini. Sed ad hoc quod intelligere sit homini propria operacio, non oportet quod ipsius hominis compositi substancia a qua est intelligere.

» P — I. — « V = illius. — 8 V — I. — * V =- intelligit. — * V = siue intelligit cum. — • V —^ corpus eciam. — 'V — i. — ^V-f- eciam. — • V = omnia. — »<> F + uisive. - 1» p — i. — " V^unice. — >» P— 1. — " F — 2. — >^ F = denominetur. — »• V = intellectus. — *^ F -{- a. — ** P -— i. — '• F + et. — *o V ^= intelligere est.

uniatur alteri parti composîtî ^, ut figura cere, sed sufficit quod modo predicto.

Ad ultimum, dicendum quod anima intellectîua perfeccio corporis est, secundum quod intrinsecus ^ operans ad corpus, perfeccio et forma corporis habetdici. Conuenit enim cum forma in hoc quod intrinsecus * 5 corpori non loco separatum, et quia eciam operacio sit ^ intrinsecus * operantis totum denominat. Vnde, per ea que Philosophus dicit de anima in communi, noscitur ^ qualiter anima intellectiua sit actus corporis, uel forma ^ sicut ex multis verbis eius et multorum Expositorum idem apparet. Vnde Philosophus innuit quod difinicio de anima lo in communi, quod sit actus corporis, magis est multipliciter dicti quam generis. Et Themistius dicit quod anima difinita est in universali, sicut potest difiniri uniuersaliter quod non est uniuersale. Sed ex parte illa vbi propriam naturam et racionem intellectus inuestigat, ut ex tercio eiusdem libri, vbi plane uult ipsum non communicare in materia cum aliis, et i5 separari ^ a corpore, et non habere organum, et® impassibilem, et esse potenciam sine materia. Et omnia predicta ostendit non solum de ^ potencia, sed eciam de substancia anime intellectiue. Hoc dicimus sensisse Philosophum ^® de vnione anime intellectiue ad corpus ; sentenciam ^1 tamen sancte fidei catholice, si contraria huic sit ^^ sentencie 20 Philosophi, preferre uolentes, sicut et ^^ in aliis quibuscunque ".

[IV. Utrum anima intellectiua sit incorruptibilis vel corruptibilis,

eterna infuturo?]

Circa quartum superius propositorum ^^, sciendum quod anima intellectiua immortalis est *^ eterna in futuro, et hoc sic probatur racione. 25

Omne corporale, seu mortale, est compositum ^'^ ex materia et forma, vel est forma materialis. Anima intellectiua nec est ^® composita ex materia et forma, nec est forma materialis, sed liberata a materia, per se subsistens. Ergo non est corruptibilis, seu mortalis.

Maior huius racionis sic demonstratur ^^. Corrupcio est transmutacio 3o de esse ad non esse. Transmutacio autem de esse ad non esse non fit

* P ^^ composite. — • V ^^ intrinsecum. — ' V =^ fit, P ^^ sic. — * V = intrinseci. — ^ P = nescitur. — •P — 2. — 'V=^ separatum. — *V— i. — ®V— 2. — »« V -^ Philosophum sensisse. — " V ^^ sentencia. — »«P — i.»p — i. — " P = quibusdam. — " P = propositum. -— *• P + est. — " V =^ compositum est. - ** P 4- forma. — «« V = probatur.

sine subiecto quod sic transmutatur ; tale autem subiectum dicimus materiam. Quod igitur débet corrumpi seu mori oportet quod ad eius essenciam pertineat tale subiectum quod transmutatur ab illius rei ^ esse ad non esse, cuius * est compositum ex materia et forma quod f)er se 5 corrumpitur, vel sit forma in materia que corrumpitur per accidens, transmutacione subiecte materie ad contrarium. Natura igitur liberata a materia et subiecto communi quod sic transmutatur de opposito in oppositum, non est corruptibilis seu mortalis per suam essencîam, cum ad eius essenciam non pertineat predictum subiectum ; nec est corrupti-

lo bilis seu mortalis per accidens, cum non habeat esse in tali subiecto.

Et declaratur racio antecedens dictam maiorem. Homo albus est compositum corruptibile ; quia huius compositi pars est subieaum quod est ^ homo, quod est innatum transmutari ad contrarium. Albedo eciam corruptibilis est per accidens, quia est * in subiecto transmutabili

i5 ad oppositum albedinis. Sed si albedo esset ens per se, liberata a subiecto transmutabili ad oppositum albedinis, ipsa esset incorruptibilis. Apparet igitur ex predictis quod omne corruptibile, seu mortale, est compositum ex materia et forma, vel est forma habens esse in materia.

Minor eciam predicte racionis, videlicet, quod anima intellectiua nec

20 sit composita ex materia et forma, nec ^ forma habens esse in materia, sic ostenditur. Quia quod est innatum recipere ^ formas et species omnium rerum materialium, nec est forma materialis, nec compositum ex materia et forma, cum nichil se ipsum recipiat. Cum igitur intellectus habeat recipere species omnium rerum materialium ' quantum omnia

25 illa intelligit, productus de potencia ad actum, et intelligere sit suscipere ® rei speciem sine materia, necesse est quod intellectus ^ nec sit forma materialis, nec quid compositum ex materia et forma. Quod autem intelligere res materiales suscipere sit ^^ ipsarum species et formas, et qualiter, ultimo capitulo huius tractatus declarabitur.

[V. Utrum anima intellectiua sit eterna in prêter ito?]

Circa quintum superius propositorum 1^, sentit Aristoteles quod anima intellectiua sit eterna in preterito, ita quod sicut nunquam esse

> P — I . — « P + mori. — » F — 3, — * V — I . - * P -. neque. — • V + et. — ' P materialium rerum. — *V:= et recipere. — •P-^ materia. — '•V^=sil suscipere. ** — P — posiiorum.

— lOI —

desinet, ita nunquam esse incepit. Ipse enim dicil animam intellectiuam separari ab aliis uirtutibus anime corporels, sicut perpetuum a corruptibili. Et xn^ Metaphisice, dicit quod intelleclus remanet posl corrupcionem composili ^. Ipse eciam '^ uult, primo libro de Celo, quod omne eternum in futuro est, eternum in preterito et e conuerso, et omne quod esse 5 incepit desinit et e conuerso ^. Et hoc eciam apparet * racionibus naturalibus quas Aristoteles sequutus est.

Primo sic. Quod aliquid corruptibile sit, hoc est ex subiecto materiali transmutabili ad non esse, et ideo non semper erit in futuro; et quod aliquid ens esse inceperit, et non semper fuerit, hoc eciam est ex subiecto lo materiali quod aliquando fuit sub opposita disposicione. Quod si, ex eadem causa, aliquid non semper erit in futuro et * non semper fuit in preterito, quod igitur caret causa quod non semper sit in futuro, caret et causa quod non semper ^ fuit ^ in preterito. Quod si anima intellectiua est eterna et semper erit in futuro, fuit igitur eterna et semper ens in preterito. 1 5

Preterea. Dicit Philosophus, viii^ Phisicorum ^, quod mundum ^ semper non fuisse et incipere esse nullam habet penitus ^® racionem. Quid enim nunc ^^ magis esse inceperit ^^ quam prius et ^^ in toto esse ^* preterito infinito ? Et sicut arguit de motu et mundo, similiter argui potest ^^ de anima intellectiua ; quod eam nunc esse et ^^ duraturam 20 semper ^^ in futuro et prius penitus non fuisse, nullam penitus habet racionem. Et si aliquando ^^ in indiuiduo aliquo racio subsistit, ut ^* esse incipiat, cum semper fuerit non ens in preterito, et hoc, quia prius et posterius, et successio in uarietate motus et temporis indiuidua diuersificant et innouant, tamen 20 secundum Philosophum nulla est racio ut 25 species aliqua entis esse 21 incipiat cum nunquam fuerit.

Preterea. Anima intellectiua incorrupiibilis habet uirtutem ut semper sit. Et si illam non accepit, fuit eciam 22 semper in preterito; et si eam accepit cum non haberet, aut erat in potencia ut eam haberet aut non. Et si de sua natura non erit possibile ut eam haberet ^3^ tune ^* illam 3o uirtutem non haberet ab alio ; quia quod de se siue de sui natura impossibile est esse, non accipit esse aliunde. Quod si accepit illam uirtutem **

ï p = corporum. — « V = enim. — ' P — 9.— * W = patet. — 6 p== quod. — • V — I. — ' V - fuerit. — ® P - phisice. — ® P = mundus. 10 p I. „ 11 p ^ non. — " P ^^ incepit. — ^> P — 2. — " P — i. — ** V arguitur. — *• p = non necesse est. — *' P — i. — *® P — 3 — si enim. — 19 P de. — «»V cum. -"V — I.— " P . enim. -»*V— i3. — " V^ tamen, — " V— I.

cum essct îa potenda ad cam, cum oninis uîrtxis essesdi qae preccdît poteocia * ad ïllam uirtutctn sit * uirtas ciistcns in materia, uirîcs essendî anime inte^lecîiuc essct uirtus essecii materialis, et sic cormrdb;I:s: quare anima îr.reîiectiua non esset ctema in fiioiro. Si :g:r»ir anima 5 intellecîiua est etema in fururo. reiinquitiir qjod illam u:rîu:eni cssenJi non accepit modo taii * quod cam prius non haberet semper. Ergo uirtutem essend: habuit. et sic est etema in preterito si est * etema in futuro ; ita quod qjedam inueniuntur quandoque non * encia et quandoque encia temporc finito, ei hec sunt comiptibîlia enda, cum esse

lo inceperunt • quedam inueniuntur semper non encia ut que esse suât ' impossibilia ut chimera : quedam • inueniuntur semper encia in prêterito et in futuro, sed apud Aristotelem non inueniunuir semper encia in preterito sine futuro, nec * in futuro sine pretento, sicut apparet ^ primo " libro de Celo et Mundo ".

i5 Est ^ tamen attendendum quod secundum Aristotelem " quamquam

anima intellectiua sit eterna in preterito et in futuro, tamen causata est. Nichil enim prohibet ^ quedam necessaria et etema habere causam sue necessitatis et eternitatis, ut scribitur viii<^ Phisicorum et \^ " Metaphisice, capitulo de Necessario. Et quod anima intellectiua sit causata probatur

20 duplîciter.

Primo sic. Cum operacio naturalis vnigenea sit substande rei, quod habet substancîam non habentem causam, habet edam operadonem naturalem ab alio non causatam. Quod si intelligere anime intellectiue causatur ex fantasmatibus, agente intellectu, et tandem ab omni primo

25 principio, lune igitur et substancia eius ab alio est *^ causata.

Secundo idem ostenditur sic. Illud quod naturaliter est causa exîstencie alterius et non solum per accidens, prioritate tempwris, ut Socrates Platonis, est aaualiter ens respectu sui effectus, ita quod quanto recedit aliquid magis a natura effeaus, et a natura potencie. Quod igitur

3o nullius est effectus existens, causa tantum ^^ non causatum, actus primus est, seu toialiter in aau. Anima intelleaiua non est huiusmodi. Ergo est alicuius effeaus, non quod sit causa tantum non causatum.

Et sciendum est quod cum anima sit facta, verum est dicere eam

>P— I. — «V „ sicut. — • V + iali. — * P — i. — » p - in. - •P.-inceperint. — 'P— i. — 'P-^- enim. — • P uel. — >♦ V - patet. — " V — i. — »» P — 2, — " V — r. — " P — 2. — « V = prohibet enim. — >•?=: viii'. — '^ P — 1. — *• V =: çum tamen.

— io3 —

esse non factam ex aliquo preîacente ; sed non est verum eam esse factam ex nichilo. Quia si ista preposicio ex nota sit causalitatis, seu circonstanciam cause denotet et proprie accipiatur, non verum ^ est dicere animam intellectiuam factam esse ex nichilo, cum nichil sit nullius * causa. Si uero hec preposicio ex denotet ordinem temporis et improprie 5 accipiatur ut intelligatur animam intellectiuam ^ factam esse ex nichilo, hoc est postquam ipsa erat nichil S ordine duracionis temporalis, nec sic habet veritatem cum sit eterna, nec eciam verum est ^ animam intellectiuam esse factam ^ ex nichilo, ita quod hec preposicio ex denotet ordinem naturalem et minus proprie accipiatur ad hoc ^, ita ut sit lo sensus quod anima intellectiua facta sit ex nichilo, hoc est postquam naturaliter erat nichil.

Diceret ^ aliquis quod illud quod accidit uel ^ conuenit alicui de se naturaliter, prius ei conuenit quam illud quod habet ab alio. Nunc autem anima intellectiua ex quo causata est quod sit ens, ab alio est. i5 De sui autem natura nichil est ; et sic ordine naturali per ^^ prius est nichil quam aliquid. Sed nec sic conuenit uere dicere animam intellectiuam esse factam ex nichilo, hoc est postquam erat nichil ordine naturali, eo quod falsum est animam intellectiuam de sui natura esse nichil; tune enim ab alio non esset ens. Immo anima intellectiua de se 25 est semper ens, ab alio tamen, et intelligo animam intellectiuam ^^ de se semper ^^ existentem. Sic ^^, quia in eius racione, seu ^* diffinicione est semper esse, cum careat materia; istud tamen semper esse, quod est de sui 15 racione, non habet ex seeffectiue, sed ab alio. Et ideo dicendum est ^^ quod anima intellectiua est de se, seu " de sui racione semper ens, ab 20 alio tamen. Non igitur anima intellectiua prius naturaliter nichil est ^^ quam aliquid. Non igitur verum est ^* eam esse 20 factam ex nichilo, hoc est prius nichil ordine naturali, quam aliquid *', quasi prius naturaliter ei conueniat esse nichil quam aliquid. Si enim de sui 22 natura esset nichil, nunquam ab alio haberet quod esset aliquid. Verum est 3o tamen quod anima intellectiua non de se est aliquid, ita quod hec preposicio de denotet ipsam animam habere causalitatem efFectiuam super hoc quod ipsa sit aliquid.

* V =: vnum. — * V = nullius sit. — * V = ut inlelleciiuam animam. — ♦ P = uel. — "P — I. — «V = factam esse. — ' V ^^ adhuc accipiatur. — «V + enim. ^ » V — 2. - ><> P — i. — " V — i. — " P -f- esse. - >» V -. sil. — " P - siue. — »* V = sua. — '• V r= est dicendum. — ^^ V siue. — *® P — r . — »^ P — I . — " P esse eam. — «» p — 2. — " V sua

[VI. Qualiter anima intellectiua a corpore sit separabtlis,

et quem statum habeat separata?]

Quid senserit Philosophas circa sextum superius propositorum, otpote circa separacionem anime a corpore, difficile est. Videtur tamen 5 quod ^ senserit eam non esse * peniius separabilem et totaliter ab omni corpore.

Primo, quia dicit, secundo de Anima, loquens uniuersaliter de ea, quod bene dixerunt quibus uidetur animam non esse corpus aliquod, neque tamen esse sine corpore.

lo Secundo, quia diffinit ^ animam uniuersaliter * esse actum corporis

et perfeccionem, diffinicione ^ dicente quid est anima. Nunc autem secundum eumdem Aristotelem, diffinicio conuenit omni contento sub diffinito semper, aut non conuenienter diffiniretur res quid ^ esset. Anime igitur intelleaiue semper, dum est, conueniret esse actum corporis.

i5 Ergo apud Aristotelem sic diffinientem animam, non est anima a corpore separabilis. Immo ipse Aristoteles, ex hoc quod anima diffinitur esse actum corporis, concludit eam non esse corpus, nec ^ esse sine corpore, cum actus corporis non sit corpus, nec ^ sit actus ® per diffinicionem, siue illud quod diffinitur esse actus, sine eo cuius est actus.

20 Tercio, sic dicit Philosophus, quod si anima habet opus proprium,

tune est separabilis ; et si non habet opus proprium tune non est separabilis et dicitur opus proprium anime, cum in exercendo illud non dependet ex ^^ corpore. Racionabile autem est, quod si non est anime opus proprium, quod ipsa non est separabilis, quia omni enti naturaliter ^^

25 aliquod opus attributum est ; et si anima non haberet opus proprium et ^^ separaretur totaliter i* a corpore, iam esset sine opère. Si non est igitur anime opus proprium non separatur totaliter a corpore ^^.

Nunc est ita quod intelligere quod uidetur anime maxime opus ^^ proprium, non est sine corpore et fantasmate, ut dicit Philosophus, et

3o prius uisum fuit. Sunt enim, ut idem Philosophus dicit, fantasmata intellectui ^^ ut sensibilia sensui. Vnde sicut ^^ sine sensibilibus non est

* P cum. — 'V — r. — ' P dixerunt. — * V - dupliciter. — * V — i. — « V r— quando. — * V = neque. — ^ V ^^^ neque. — ® P — 3. — *" V — a. — " V ^ naturaliter enti. — " V - non. — » p — i. — " V - i6. - " V — i. -.. ï?P— I. — "V— î.

— io5 —

sentire, ita nec ^ sine fantasmatibus non est intelligere. Sicut enim discipulo géométrie formantur * uniuersales raciones trianguli, quadranguli ^ ex * subscripcione in puluere, sic et anime intellectiue ex fantasmatibus ^ sensibilibus rerum species. Quod si, ut uisum est, anime non est opus proprium aliquod, non est separabilis a corpore, secundum 5 intencionem Philosophi.

QuartOy idem ostenditur sic. Si anima débet a nobis dici ^ habere statum separatum, aut hoc apparet nobis de ^ anima per ea ^ que exercet cum est in corpore, aut per ea que exercet cum sit separata ^ a corpore. Nunc autem per ea que exercet cum sit in corpore i<*, non apparet eam 10 totaliter esse separabilem a corpore, sicut iam uisum est, cum nullum actum exercere possit secundum suam naturam sine corpore et fantasmate; nec eciam potest uideri totaliter separata a corpore per efFectus apparentes de ea a corpore separata, cum hominibus communiter, immo eciam ad hoc studere ualentibus ^^, non appareant opéra anime talem i5 statum habentis. Quod si aliquis dicat Philosophum dicere animam separari ab aliis uirtutibus anime, sicut perpetuum a corruptibili, et iterum cum sit ipsa ^^ perpétua et incorruptibilis, corpus autem cuius est actus corrumpatur ^^, necesse est eam ^* separari a corpore et manere separatam. 20

Dicendum est secundum exposicionem Commentatoris ^^ et forte intencionem Aristotelis secundum predicta, quod anima separatur a ^^ corpore ita quod manet, licet non sit eius actus, tamen nec penitus a corpore separatur, eo quod etsi non sit huius corporis corrupti actus, tamen est alterius ^'^ corporis actus, cum secundum intencionem Philo- 2b sophi species humana sit eterna sicut et perfeccio eius ^^ que est anima intellectiua; et ita uideturquid iudicandum sit de anima secundum quod apparet de ipsa, uel secundum ^^ apparencia de ipsa. Cum enim in opère eius non dependeat ex hoc corpore sicut ex organo corporeo in quo habeat esse, intelligere non débet corrumpi, hoc corpore corrupto, sed 3o manere ; quia tamen nec habet opus sine corpore, nec manet sine opère 20 nec totaliter uidetur a corpore separari.

Quinto, idem sic ostenditur *^ Secundum intencionem Aristotelis,

* P — I. — ' V ^ in discipulo formantur geometrice. — ■ V — i. — * P et. — * V similibus. — • V débet dici a nobis. — 'P — i. — ®V — 2. — • P — 2 - est in. — >o p — 10. — " V volentibus. — "V primo sit. — *• P = corrumpitur. — ** P — i. — ** P = communem. — *® V ab hoc. — " V alterius est. — " V eius perfeccio, — *' V — 6. — *'' P — 4. — ** V ostenditur idendr

— io6 —

ut uisum est, anima intellectiua est eterna; quodlibet autem corpus humanum ^ esse incipit. Quare si anima intellectiua esset a corpore totaliter separabilis, et ipsa eciam inciperet esse actus corporis -, cum prius tempore infinito extitissèt ^ nullius corporis actus. Hoc autem est 5 extra racionem.

Sexto, idem sic ostenditur, quod secundum sentenciam * Philosophi homines infiniti precesserunt ; quod si quilibet eorum propriam habuit animam intellectiuam que ^ cum corrumpatur ^, ipsa '^ totaliter a corpore separatur, iam essent intellectiue anime infinité a corporibus

lo separate. Hoc autem est extra racionem et non secundum Philosophi intencionem ^ infinitum reprobantis.

Quod si quis ^ dicat hoc esse erroneum animas a corporibus totaliter non separari et eas penas et premia recipere secundum ea que gesserunt in corpore; quod enim nort ita fiât ^® est extra ^^ racionem iusticie.

i5 Dicendum ^2^ sicut et a principio dictum est, quod nostra intencio principalis 13 non est inquirere qualiter se habeat ueritas de anima, sed que fuit opinio Philosophi de ea. Et cum secundum eius opinionem opéra anime communia sint ipsi et corpori, et premia eciam ** et pêne ^^ débite sunt que a legis latoribus ^^ toti composito inferuntur honorando ^^

20 homines bene agentes et puniendo malefactores, quod si sic non fiât, contingit aliquid malum et inordinatum in vniuerso. Sed ^^ prouidencia diuina prohibet ne in vniuerso fiant mala, sicut alibi uideri débet; et iterum ipsi beneagenti, bonum opus premium est, et in hoc felicitatur cum operaciones secundum uirtutem diuine sint felicitatis, ut dicitur

25 primo Ethicorum; ipsis eciam malefactoribus operaciones uiciose et maie secundum uirtutem pêne sunt, cum secundum taies operaciones homo misère uiuat, ut docetur iv^ ^^ Ethicorum.

Et est eciam attendendum quod multa sunt expertis circa aliquam materiam cognita 20 quorum inexperti cognicionem non habent. Et ideo,

3o hoc philosophi non experti operum apparencium de animabus ^^ totaliter separatis, eas sic separatas non ponant. Qui tamen experti sunt, predictam anime separacionem nouerunt et aliis reuelauerunt. Circa quod eciam attendendum quod sicut in ipsis sensibilibus quedam sunt nota ab

*P — I.— *V — I. — *V preexistisset. — * V intencionem. — ^ V -^ qui. — ® P corrumpitur. — 'V — i . — ^ V opinionem. — * V quidam. — *° V -{- hoc. — ** V praeter. — " V 4- sic. — *• V - principaliter. — »* p --t enim. — *^ V — 2 utpote. — ** V legis vel datoribus. — "V honorandi. — *® P -|- nec. — *«P — i. — «^V — 4 secundum aliquam naturam çognoscibiiia circa materiam. - - ** V animalibus.

aliquibus perfectis que latent alia inperfecta sensum ^ illorum non habencia ; et ab hominibus cognoscuntur nature insensibiles ^ quas bruta non cognoscunt. Sic nichil prohibet naturaliter homines quosdam propheticos quorumdam cognicionem habere, ad que corn munis racio ^ hominum non ascendit, nisi credendo testimonio prophète. 5

Septtmo, idem suadere uidetur sic *. Questio et determinacio veritatis cuiuslibet entis pertinet ad quamlibet ^ partem philosophie cum fiât in certis alicuis partis philosophie ^ ut vult Philosophus iiii® Metaphisice. Sed nunquam inuenitur Philosophus determinare de hiis que sunt ^ anime separate et statu eius. Quare non uidetur eam opinari sic esse lo separabilem totaliter a corpore. Immo intellectus sic se habens esset substancia penitus liberata a materia ; et Philosophus dicens quod determinare que in numéro sunt ® taies substancie, pertineat ad primam philosophiam, et hoc doceat xii® * Metaphisice, videlicet quot numéro sunt taies substancie, mencionem, inter huiusmodi substancias penitus ib a materia separatas ^®, non facit de anima intellectiua totaliter a corpore separata. Quare nec animam sic separari uerum esse opinari uidetur.

[VII. Utrum anima intellectiua multiplicetur multiplicacione

corporum humanorum?]

Circa septimum prius propositorum, uidelicet utrum ^^ anima intel- 20 lectiua multiplicetur multiplicacione corporum humanorum, diligenter considerandum est ^*, quantum pertinet ad philosophum, et ut racione humana et experiencia comprehendi potest, querendo intencionem philosophorum,ini3 hoc magis quam ueritatem,cum philosophice procedamus. Certum est enim secundum 1* ueritatem que mentiri non potest, quod 25 anime intcllectiue multiplicantur multiplicacione corporum humanorum. Tamen aliqui philosophi contrarium senserunt ^^.

Et per uiam philosophie uidetur primo sic. Natura que in esse suo separata est a materia, non multiplicatur multiplicacione materie. Sed anima intellectiua, secundum Philosophum, habet esse separatum a 3o

* V - sensuum. — * V -f- bruta. — 'V racio communis. — * V sic uidetur. — * V aliquam. — 'V — 6. — *V insunt. — ®V sint. — • P vii. — *^ V iiberatas. — ** V vtrum uidelicet. — "V — i. - " P — et. — *♦ P et V — I. — »* V sçnciuni.

— io8 —

materia sicut ^ prius uisum fuit. Ergo non débet multiplicari multiplicacione materie, neque ^ multiplicaciohe ^ corporum humanorum.

Et confirmatur ista racio ; quia differre in specie, sicut differt homo ab asino, est differre per formam. Differre autem * aliquo numéro, cum 5 sint eiusdem speciei, sicut differunt duo equi, est differre per materiam, per hoc quod forma equi habet esse in diuersis partibus ^ materie. Ex hoc sic arguitur. Quod habet esse abstractum a principio causante aliquem numerum, differenciam , seu multiplicacionem, caret illo numéro, différencia, seu multiplicacione. Sed anima intellectiua, si habet esse

10 separatum a materia, abstractum esse habet a principio causante differenciam, numerum et multiplicacionem aliquorum sub vna specie. Quare non videntur esse plures anime intellectiue eiusdem speciei.

Secundo sic. Nulla natura per ^ se subsistens, abstractum esse habens a materia, et sic de se indiuiduata, potest habere indiuidua plura numéro

i5 différencia. Sed anima intellectiua per se subsistens est ', esse habens abstractum a materia, et sic de se indiuiduata. Ergo ^ non potest habere indiuidua pluri sub una specie.

Maior huius racionis sic declaratur ^. Si homo de sui racione esset ^® iste, seu Socrates, sicut ^^ non possunt esse plures homines quorum

20 quilibet sit Socrates, seu iste homo, sic nec ^2 possent esse plures homines. Nunc autem si homo esset per se subsistens, abstractum a singularibus, homo de sui racione haberet esse indiuiduatum. Omnis ergo ^^ forma per se subsistens, non habens esse materiale, de sui racione est indiuiduata; et cum nichil individuatum possit esse commune pluribus, nulla forma

25 liberatum esse habens 1* a materia potest esse communis pluribus indiuiduis; ita quod secundum hoc, in qualibet specie separatarum intelligenciarum a materia, non est nisi unica ^^ numéro intelligencia, in quo et consenserunt omnes philosophi. Vnde Plato ydeas faciens et species rerum materialium separatas a materia, in vna specie vnicum ^*

3o posuit indiuiduum ^^.

Minor autem predicte racionis apparuit superius, tercio capitulo. Quod si quis dicat cum sit anima intellectiua aliqua in me, Deus potest facere aliam similcm ei 1®, et erunt plures. Dicendum quod Deus non potest contradictoria et opposita. Similiter, nec potest Deus facere

* V ut. — ' P seu. — ' P — I. — * V - vero. — ^ V partibus diuersis.

— • P sub. — 7 V — I. — 8 V igitur. — « V déterminât ur. — »<> P est.

— " V -— sic. — "P non. — " V igitur. — "V habens esse. — ** V vna.

— *® V vnum. — "V vnum indiuiduum ponit. — '® V — sibi similem,

quod sint plures homines quorum quilibet sit iste Socrates. Sic enîm faceret quod ipsi essent plures homines et vnus, plures et non plures, et vnus et non vnus. Quod si anima intellectiua de sui racione est aliqufd indiuiduatum, per se subsistens et sicut Socrates, facere aliam animam intellectiuam eiusdem speciei cum aliqua que nunc est, esset illam factam 5 esse aliam et eandem cum alia. In separatis enim ^ a materia, indiuiduum est ipsa sua species ; et ideo aliud indiuiduum esse sub specie est et ^ ipsum contrarium sub alio indiuiduo, quod est impossibile.

Tercio sic. Album est diuisibile ^ in plura, non quia album, sed quia quantum et continuum ; adeo quod si esset album non quantum nec lo continuum, non esset diuisibile in plura alba, nec * albedo separata, per se * subsistens, diuisibilis esset in plures albedines. Nam ^ sicut album diuisibile in plura alba, quia quantum et ^ continuum ; sic, et si sint actu alba ^ plura numéro différencia sub eadem specie, hoc est ex diuisione actuali quanti et continui in quo habet esse albedo. Ex quo i5 arguitur, quod natura cuius esse abstractum est ^ a quanto et continuo, ita quod nec quanta, nec continua, nec eius esse est in quanto et continuo, non potest habere indiuidua plura sub eadem specie, propter defectum cause plurificantis et differre ^® facientis indiuidua plura illius nature sub illa specie vna i^. Sed anima intellectiua habet ^* esse abstractum 20 a quanto et continuo ^^, non quanta nec continua, sicut probat Philosophus, primo de Anima. Tune et enim cum esset actu intellectus quanti et continui, non totum simul, sed per partes, diuersis partibus unius intellectus in actu continuatis, continuum intelligeret. Nunc autem non est ita ; immo intelligit ^* continuum totum simul et una simplici 25 intelligencia, aut si per partes, tune intellectibus distinctis non continuatis, ille partes intelliguntur ^^. Cum igitur intellectus habeat esse abstractum a quanto et continuo, non quantus nec continuus, non habebit indiuidua plura sub una specie, cum ista pluralitas et multiplicacio 1^ diuisione continui contingat. 3o

Quarto sic. Dicit Philosophus, xii^ Metaphisice, quod si essent plures indiuidui eiusdem speciei, essent plures motores primi eiusdem speciei ; et subdit quod tune motor primus haberet materiam, quia unum specie, numéro plura, habet materiam. Quod si intellectus est impassi-

* V autem. — " P eciam. — • P indluisibile est. — * P neque. — * V per se separata. — • V nunc. — 'V — i. — * P alii. — ® V est abstractum. — *^ P diuidere. — "V sub vna specie. — '• V nec. — »» P ^^ continua. — " P := intelligere. — ** p = intelligimus. — *• V -^ multitude.

^^ I lÔ -^

bilis, nulli habens aliquid commune, separatus a corpore, potencia sine materia, ut dicit Philosophus; non uidetur idem Philosophas ^ opinari ipsum esse unum specie ^ et numéro plura, sed unum numéro tantum. Quinto sic. Secundum intencionem ^ Philosophi, homines infiniti 5 iam fuerunt. Quod si anime intellectiue multiplicarentur * multiplicacione corporum humanorum haberet Philosophus opinari esse animas numéro infinitas, quod non uidetur. Et gracia predictorum, considcrandum est quale sit illud quod potest multiplicari et predicari de pluribus numéro differentibus eiusdem speciei ; et eciam considerandum est qualiter

lo différant et quibus differenciis plura que sunt eiusdem speciei.

De primo, sciendum quod nichil indiuiduatum et singulare multiplicari potest in plura, vel de pluribus numéro eiusdem ^ speciei predicari. Tune enim non differrent singulare et uniuersale, et cum forma per se subsistens de sua natura sit numéro vna singularis ® apparet quod non

i5 potest multiplicari in plura numéro eiusdem speciei, nec ^ de pluribus talibus predicari. Compositum eciam ex forma et materia determinata, ut hic existente uel ibi, singulare est sicut illud quod nominatur nomine Socratis ; et ideo nec Socrates multiplicari potest in plura aut ^ de pluribus predicari eadem racione ; nec eadem forma materialis ® accepta,

20 ut in materia determinata multiplicabilis est, uel de pluribus predicabilis. Et uniuersaliter cum omne quod ^® existit ^^ singulariter existit ^*, licet quedam sit uniuersaliter intelligi ac dici, nullum ens consideratum ut existit, multiplicabile est in plura sue speciei uel de pluribus dicibile. Sola igitur forma materialis ^^ abstracte considerata, uel compositum ex

25 forma et materia indeterminata, quale i* significatur nomine compositorum uniuersalium ^^, ut nomine hominis, nomine equi, multiplicabilia sunt in plura sue speciei et de pluribus dicibilia.

De secundo dicendum uel ^^ sciendum, quod indiuidua duo ^^ eiusdem speciei non differunt secundum formam. Forma enim in eis secundum

3o suam 18 substanciam non diuiditur. Materia autem huius indiuidui a materia alterius indiuidui per se non diuiditur; sed differt unum indiuiduum ab alio sue speciei, per hoc quod vnum indiuiduum habet formam in materia sub determinatis dimensionibus, seu supposicione

* P philosophus videtur idem. — • V=-= specie vnum. — ^ P + communem. — * V multiplicantur. — * V^= eiusdem numéro. — • P = singulariter. — ï V = neque — ^ V = uel. — • P= materialiter. — '^ P = cum. — " P + singulare. — " P= existât. — »« P= naturalis. — " V ^^ qualis. — " V = naturalium. — »« V — a.— " p ,. « p — ,.

^ lit —

determînala, utpote hic sitam ; aliud autem indiuiduum formam habet sue speciei alibi sitam. Et forma in utroque indiuiduo non est alia diuersificata i que sit secundum se ^ ipsam formam et suam substanciam, quantum talis diuisio formarum diuersitatem facit secundum sf)eciem, sed habet utrumque indiuiduum unam formam et indiuisam indiuisione s secundum se ipsam formam. Nec miretur aliquis quod dicimus formam esse vnam vnitate que est secundum eius ^ substanciam in utroque indiuiduo, et hic et * alibi sitam, quia cum intelligimus formam unam ^ unitate ^ que est secundum eius substanciam, non intelligimus aliquid indiuidualiter acceptum, sed in specie, cum forma materialis per se non lo indiuiduetur. Vnum autem secundum speciem esse in pluribus indiuiduis et habere plures posiciones ^, hic et alibi, non est impossibile. Et ^ cum generetur indiuiduum alicuius speciei ex materia priuata illa forma et specie, non generatur alia forma a preexistente alietate que sit secundum substanciam. forme in se acceptam, sed eadem forma secundum is formam * que prius erat in alia parte materie generata est. Idem enim secundum speciem preesse et generari nullum est inconueniens; et sicut forma in indiuiduis non est diuisa secundum se, nec ^^ primo, nec ^^ ex consequcnti, sic nec materia. Ipsa enim ^® per se non diuiditur, sed quia quanta hic et alibi posita. 20

Sed et sunt raciones multum difficiles quibus necesse sit animam intellectiuam multiplicatione corporum humanorum multiplicari , et eciam ad hoc sunt auctoritates. Hoc enim uult Auicenna, et Algazel, et Themistius, et ^^ eciam uult de intellectu agente, illustrante et illustrato, quod multiplicetur, licet illustrans tantum sit unus, et multo magis 25 intellectum possibilem intendebat 1* multiplicari.

Iterum ad hoc sunt raciones : quia si unus esset intellectus omnium hominum, uno sciente, omnes essent scientes, et non esset unus sciens et alius ignorans. Cum enim ymaginari non sit intelligere, quanquam homo intelligens habeat fantasmata que non habet ^^ ignorans, non 3o tamen per hoc erit magis sciens quam ille qui est ignorans, cum intellectus in quo est 1* ipsum intelligere, non plus sit ^^ intellectus eius quam hominis ignorantis nisi forte posicione ^^ differendo.

Et causa disputacionis diceret aliquis quod vnus homo est sciens et

* P — diuersitate. — "P— i. — »P — i. — *V— i. — »V— i. — • P = unitatem. — ' P ^^ species. — ®V— i. — «Vr^ substanciam. — »0 P = neque. — " P — i. — " P=r passibilem intendebant. — " P r^ habeat. — " P -1- est. - '» P = fit. — '• V = posicioni.

aiius est ^ ignorans eo quod intelligere ipsius intellectus fieret secunduiri operans vnicum, seu secundum intellectum vnicum homini scienti, non tamen 2 ignoranti. Vnde prius dicebatur qualiter homo intelligit, seu attribuatur intelligere ipsi homini, utpote quia operacio operantis uniti 5 materie attribuitur toli composito. Intellectus autem in opère intelligendi vnite se habet ad scientem, non ad ignorantem, cum ex fantasmatibus eius intelligat, ita quod vnus homo est sciens et alius ignorans, non quia fantasmari vnius plus sit intelligere quam alterius; nec quia species intelligibilis sit in corpore vnius plus quam in corpore * alterius, cum

10 esse abstractum habeat; nec quia diuersis intellectibus utantur intelligendo, ut dicet posicionem custodiens * ; sed quia intelligere sit secundum intellectum vnitum corpori vnius in operando et non alterius.

Sed si quis ^ dicat, tune sic aliter arguitur ^ : operacio est alia, uel opérante, uel obiecto, uel tempore opérante ; sicut cum "^ obiectum

i5 idem ® uideamus et simul ego et tu *, tamen uisiones diuerse sunt ; obiecto, sicut si simul quis uideat album et nigrum et eodem oculo, tamen visiones diuerse sunt; tempore, sicut cum uideam primo album, et postea cum interrupcione ^^ idem album uideam, uisiones diuerse sunt. Si igitur duo ^^ homines intelligant idem intelligibile et simul, sicut hoc

20 fiât hoc per vnum intellectum, intelligere huius ^^ hominis et illius erit vnum et idem, quod videtur absurdum.

Et iterum, Philosophus uult intellectum esse in potencia ad species intelligibiles, et receptiuum specierum, et denudatum a speciebus, quod si sit vnus, erit semper plenus speciebus et destruetur intellectus agens.

25 Et ideo dico propter difficultatem premissorum et quorumdam aliorum, quod mihi dubium fuit a longo tempore, quid ^^ uia racionis naturalis in predicto problemate sit tenendum, et quid senserit Philosophus de dicta questione; et in tali dubio fidei adherendum est, que omnem racionem humanam superat.

[VIII. Utrum uegetatiuum, sensitiuum et intellectiuum in homine pertineant ad eandem substanciam anime?]

Circa viii*" prius propositorum videtur sensisse Philosophus, in libro de Generacione animalium, intellectum non pertinere ad eandem substan-

'P— I.— «P— I. — »V — 5. — *V= deffendens. — * V + sic. — «F — i. — ^ V — I. — * Vr=r idem obiectum. — » V == ego et tu et simul. — " V=: interpeiacione. — " V — i. — " V = videre vnius. — *^ P z= quia.

- ii3 -

ciam, seu formam ad quam pertinet uegetatiuum et sensitiuum ; quia uegetatiuum et sensitiuum corporaliter operantur ; et si corporaliter sunt, de potencia materie educuntur generacione compositi organici ^, non per se habentes factorem seu faccionem. Intellectiuum ^ autem non operatur corporaliter; quare nec educitur de potencia materie. Vnde dicit ibi 5 Philosophus quod nichil ipsius intellectus operacioni communicat corporalis operacio ; quare diuinum quid est, et ab extrinseco ; et illud quod est eductum de potencia materie, et quod est ab extrinseco, non sunt vnius substancie.

Et Philosophus, secundo de Anima, dicit quod sensitiuum non est lo sine uegetatiuo, et sic eciam intellectiuum in mortalibus non est sine sensitiuo, adiciens quod de intellectu alia racio ^ est. Vbi dicit Themistius, aliam racionem esse ^ de inteliectiuo, quia est substancia quedam dignior sensitiuo, ueniens ab extrinseco; sensitiuum autem, quod non est sine u^etatiuo, unius est substancie cum uegetatiuo. is

Et iterum, secundo de Anima, querit Philosophus, utrum vnumquodque eorum sit anima vel pars anime, scilicet uegetatiuum, sensitiuum, motum secundum locum et intellectiuum ; et si sunt partes anime, utrum loco et subiecto différant uel racione tantum. Et cum ostendisset de quibusdam partibus anime, subdit quod de potencia perspectiua, nichil adhuc 20 motum. Videtur tamen esse alterum genus anime et separari ab aliis, sicut perpetuum a corruptibili, dicens ibi Themistius, et ^ eciam in fine primi de Anima, quod non sunt partes, nec potencie vnius substancie, que tantum differunt quantum mortalia ab immortalibus. Sencit ergo Philosophus intellectum seu potenciam intelligendi non ^ pertinere ad 25 eandem formam ad quam pertinet potencia uegetandi et senciendi.

Si autem dicantur ^ potencie, hoc est, non simplices ® forme, sed quodammodo composite ex intellectu de foris adueniente et vna substancia ^ uegetatiuum et sensitiuum eductis de potencia materie; vnde Philosophus, tercio de Anima, intellectum uocat partem anime. Et 3o considerandum est secundum ^® quod 1^ dicit Philosophus, secundo Politicorum, quod Socrates nimis unire uolens, ciuitatem destruebat ^*. Ad racionem enim compositi perfecti pertinet parcium differencium multitudo ; et cum homo sit compositum naturale perfectius aliis, et ut ciuitas quedam, non est inconueniens neque mirabile si minus sit vnum 35

* P = agenti. — " V = intellectus. — • V == est racio — * V = esse racionem. — *P — I.— «V— I. — »P=: dicalur. — » P et V = simplicis. — » Le texte semble tronqué. — '^ V — i. — ** V -j- sicut. — " V + ciuitatem.

quam alia composita naturalia que non habent nisi vnam formam simplicem ^, seu perfeccionem.

Et iterum ipsa operacio intelligendi arguit substanciam cuius est hoc opus aduenire ab extrinseco, ut ^ prius dictum est. Nichil autem est quod 5 arguit substanciam, cuius est operacio uegetandi et senciendi, esse illam que aduenit ab extrinseco. Immo cum dicte operaciones sint corporales, conuincitur substanciam a qua sunt dicte operaciones educi de potencia materie.

Propter breuitatem autem, et quia non tantum dubium non curamus

lo perscrutari, si uegetatiuum et ^ sensitiuum sint diuerse * substancie, sed

hoc tantum sciendum ^ in hoc loco quod secundum ueritatem et Aristo-

telis intencionem, vnius forme sunt potencie secundum quod sunt in

eodem uiuente.

[IX. Utrutn operacio intellectus sit eius substancia ?]

i5 Circa ix"™ a principio propositorum sensit Rabby Moises quod

operacio intellectus esset substancia eius, ita quod intellçctus ante intelligere eius in actu, uel in habitu, non habet substanciam nisi in potencia; et huius eciam opinionis uidetur fuisse Aristoteles ^ cum dicat, tercio de Anima, quod uocatus anime intellectus, dico autem intellectum quo

20 intelligit et operatur ^ anima, nichil est actu ^ eorum que sunt ante intelligere, et parum ante dicit quod intellectus ante intelligere nuUam naturam habet nisi istam quod possibilis.

Et hoc eciam racione arguitur. Si intellectus ante intelligere esset actu substancia cum sit separatus, esset per se intelligibilis. Nunc autem

25 non intelligitur antequam intellexerit aliud a se; vnde se ipsum intelligentem intelligit, et non ante. Non habet igitur ante intelligere nisi naturam in potencia. Intelligere igitur est eius substancia, sicut et expresse dicit Rabby Moyses. Propter hoc enim et forme naturales materiales ^ substancie sunt, quia non presupponitur eis nisi subiectum

3o in potencia. Quod si intellectus est huiusmodi ad species intelligibiles actuales, uel habituales, erit tune intelligere substancia sciencie ^^ ipsius. Sed qualiter tune debeat intelligi quod sciencia est qualitas de prima

> V =::= simpliciorem. — "V + et. — *Pr= eciam. — ^ W = due. — * P = faciendum. — • V = Aristoteles fuisse. — ' P + seu operatur. — • V =r actu est. — »P— I. — **P = illius uel.

- ii5 —

specie qualitatis in predicamentis, vigiles et studeas atque legas ut ex hoc dubio tibi rémanente exciteris ad studendum et legendum, cum uiuere sine litteris mors sit et uilis hominis sepultura.

Expliciunt questiones de anima intellectiua ordinale a Magistro Svgero de Brabancia ^.

* V — 11= expiicit in nomine patris.