L. Thur., VW, 5. L. Alem., 46, 47. L. Bajuv.., XIV
son serf, et en faire un lite; il pouvait aussi appeler le serf ou le lite à la liberté. Les formes de l'affranchissement étaient diverses, et les effets variaient suivant les formes. L’affranchissement était accordé, soit par une charte?, soit devant témoins, en faisant passer l’affranchi par plusieurs mains interposées ÿ, soit de-
1. L. Roth., 227. Item qui aldium vel aldiam facere voluerit, non illi det quatuor vias... Tamen necesse est pro futuri temporis memoria, ut qualiter liberum aut liberam thingaverit, ipsa manumissio in carta libertalis commemoretur. Et si cartam non fecerit , tamen lbertas illi permaneat.
2. Marculf form. W, 32. Te illo ex familia nostra a — die ab omni vinculo servitutis absolvimus , ila ut deinceps tanquam si ab ingenuis parentibus fuisses procreatus vel natus, vilam ducas ingenuam, et nulli heredum ac proheredum nostrorum vel cuicunque servilium impendas , nec libertinilatis obsequium debeas nisi solo Deo, cui omnia subjecta sunt, peculiare concesso quod habes aut deinceps elaborare poteris. Si tibi necessilas ad tua ingenuitate tuenda contigerit, absque ullo præjudicio ingenuitates defensionem ecclesiæ aut cujuscunque te eligere placuerit licentiam habeas.
3. L. Rothar., 225. Si quis servum suum proprium , aut ancillam suam propriam liberos dimittere voluerit, sit illi licentia qualiter ei placuerit. Nam qui fulfreal et a se extraneum, id est amund, facere voluerit , sic debet facere. Tradat eum prius in manus alterius hominis liberi, et per garathinx ipsum confirme ; et ille secundus tradat eum in manus tertit hominis eodem modo, et tertius tradat eum in quarti. Et ipse quartus ducat eum in quadrivium , et thingat in wadia, et gisiles 1bi sint, et dicant sic : De quatuor viis ubi volueris ambulare liberam habes potestalem. Si sic factum fuerit, tunc eril amund, el ei manebit certa libertas : et postea nullam repetitionem patronus adversus
A00 __ HSTOIRE
-vant le roi ou en justice, en lançant un denier hors de la main de l’affranchi!, soit enfin danis l’église, en présence du clergé. L’affranchi par charte (chartularius) ou devant témoins (per kantradam) restait soumis au patronage de son ancien maître, si celui-ci se l'était réservé ; sinon , il avait le droit de se choisir lui-même un patron (on choisissait fréquemment l'Église) ; celui qui n’avait point fait choix d’un patron, restait sous la garde et protection du roi2. Le patron, et à son défaut le roi, avaient le droit de représenter l’affranchi en justice, de se faire payer sa composition, et de : recueillir sa succession, à l'exclusion de tous parents
ipsum aut filios ejus habent potestatem requirendi. El si sine heredibus legilimis ipse qui amund factus est, mortuus fuerit, curtis regia illi succedat : nam non patronus aut heres patroni…
1. Lex Sal. (Herorn), tit. 30, $. 1. Si quis lidum.... ante regem per denarium ingenuum dimiserit. (Malb. Maltho theata vriolitos, maltho lito friolito)... La glose signifie : 2n mallo factus veli dimissus libertus. Marculfi form. \, 22. Præceptum denariale. . — Chez les Lombards, cette sorte d’affranchissement se faisait
per sagittam ( Paul. Diac. de gest. Long., 1, 13), ou per impans (E. Roth. , 225 in fine).
2. Capit. Bajuvar., ann. 188, ch. 7: Qui vero per chartam ingenuitatis dimissi sunt liberi, ubi nullum patrocinium et defensionem non elegerint , similiter regi componantur XL solidis. Capit. 3, ann. 813, ch. 10: Qui per hantradam hominem ingenuum dimittere voluerit, in loco qui dicitur sanctum sua manu duodecima ipsum ingenuum dimittere faciat ; ©. 11: Qui per chartam ” aut per hantradam ingenuus est, et se ille foris de eo (amund?) miserit, tunc ille leodis in dominicum veniat, et suis peculiariis traditum jam dicto domino non fiat.
autres que les descendants: , qui restaient eux-mêmes soumis au patronage jusqu’à la troisième génération. Le maître pouvait en outre avoir mis à l’affranchissement des conditions diverses, telles que la réserve viagère des services de laffranchi, ou la stipulation d’un cens perpétuel ?. L’affranchi dénarié (denarialis) n'avait jamais d'autre patron que le roi: le fisc pouvait prétendre à sa composition et à sa succession de la même manière qu'à celles du chartulaire5, L'un et l’autre étaient d’ailleurs assimilés aux hommes libres ; ils vivaient suivant la loi franque ; ils pouvaient rendre témoignage en justice, et contracter avec des personnes de condition libre des unions qui n’avaient aucune des conséquences de la mésalliance avec un serf ou un
1. L. Rothar., 226. Item qui fulfreal fecerit, et quatuor vias ei dederit, et amund a se, id est extraneum non fecerit, tali lege patronus cum ipso vivat, tanquam cum fratre aut cum aliis parentibus liberis Longobardis; id est si filios aut filias qui fulfreal factus non dimiseril, patronus ejus illi succedat, sicut supra scrip- {um est.