‹ Une ville seigneuriale in 1789: Saint-Amand-MontrondChapitre 44 sur 60 · CHARTES DE 12S6 ET · texte numérisé non relu

CHARTES DE 12S6 ET

(Vidlmas de 1389) {\)

Universis présentes licteras inspecturis, Michaël Barbitonsoris» presbiter, custos sigilli castellanie de Castro Sancti Âmandi, salutem in Domino. Notum facimus quod nos vidimus, tenuimus, palpavimus et de verbo ad verbum transcribsisse fecimus» per dominum Petrum Pelerini, presbiterum, dicti sigilli juratum et notarium loco nostri, cui ad hoc commisimus vices nostras, quasdam pactentes licteras autentiquas, sub sigillo prepositure Duni Régis confectas et sigillatas, non rasas, non corruptas» nec in aliquo viciatas^ sed omni vicio et suspicione carentes ; quarum licterarum ténor talis est in verbis latinis modo et forma que sequitur :

Universis présentes licteras inspecturis, Pelerinus Bricii, custos sigilli régis in* preposilurâ Duni Régis, salutem in Domino.

Noveritis quod présentes coram magistro Johanue

(0 Arch.duCher, E,205.

Bruni» canonico dunensi, jurato régis notario» vice et auctoritate nostrà et a Dobis habente mandatum super hoc spéciale :

Nobilis vir dominus Renulphus, domiuus de Gullento et de Castro Novo et Gastri Sancti Amandi» miles» certus» prudens et consultus» ut dicebat» ex unâ parte ;

Et burgenses de Sancto Amando» vocati et citatî hostialim per servientem loci juratum et per clamorem factum soUempniter et decenter» ut moris est, ut dicebaut» et aote ecclesiam Gastri Sancti Amandi, unanimes et in unam sentenciam et concordiam existentes, ut dicebant.

Publicè et injure recognoverunt dicte présentes ordinaciones» statuta» composiciones et convenciones subtùs scriplas, habuisse» firmasse et factas amicabiliter debonorum consiiio concordasse in huncmodum :

Videlicet, quod idem dominus piis parentum et predecessorum suorum vestigiis cupiens inherere et insequi» iibertates, privilégia, munimenta» consuetudines et conûrmaciones^ burgensibus dicti Gastri Sancti Amandi concessas» seu donatas, à nobili viro domino Humberto de Praellis, milite deffuncto, et ab antecessoribus dominis Gastri Sancti Amandi» prgut idem miles confirmavit et sigillavit in quibusdam licteris» et quas licteras dictus juratus affirmât se vidisse» j[aLuit et concessit idem dominus Renulphus» laudavit et auctoritale'suâ tanquam dominus confirmavit, proutin eisdem licleris dicti domini Humberti^ sigillo suo et contrasigilio sigillatis» prout prima facie apparebat, continetur; quarum licterarum ténor scquitur in hsc verba :

< Ego» Humbertus de Praëllis» miles» dominus de Gastro Sancti Amandi» notum facio omnibus bas vi-

suris quod, cum dominus Ebo de Karentonio edificaverit villam francham de Sancto Âmando» et dominus Regnaudus de Montefalconis, succcssor suus, dictam franchisiam dicte ville confirmaverit , ego similiter dictam franchisiam confirmo, sicut inferiiis est expressa.

» Furnos sibi relinuit, ut sextarius annone coquetur pro uno denario, exceptis iignis et mercede furncrii. Et le.sda annone et salis^ more silviniacensi.

> Unusquisque macellarius dabit semel i» anno coxam vacche, vel sex denarios. — Quisque Éi ctor, sotulares vel sex denarios. — Quisque pellifex, quatuor denarios. — Quisque panifex, duos denarios,

» Mensas nummulariorum et macellariorum et omnium emcncium atque vendencium retinuit sibi; et latrônes, et falsam monetam portantes» et adulteros, et homicidas.

p Et de uno quoque caballo, quatuor denarios. ^ Et de asino, unum denarium. — De bove vel vaccà, unum denarium. — De purco, precii de duodecim denariis vel ampliùs» obolum. — De sex ovibus , obolum. — De sex coucionibus, obolum. ^ De unaquaque somma ferri, unum denarium. -— De uuoquoque trosselloTIîssoluto, quatuor denarios. — De unoquoque caballo qui erit ad carettam, quatuor denarios. — De unoquoque mercerio, semel in anno, quatuor denarios. — De unoquoque cervisiario, quatuor denarios. — Quisque fardellarius qui forum frequentaverit, quatuor denarios.

» De unà quarrelà vini quod erit ad tabernam, médium sextarium vini. — De somma vini, obolum.

» Quisque suctor exlraneus, sex'ilênarios, — Panifiées extraueïr^qùatuor denarios. — Quisque faber, quatuor denarios. — Macellarius extraneus, sex dena«

rios. ^ Pellifices extrânei, quatuor denarios. — Qui lesdam furto surripuerit dabit très solidos et le chatai.

» Qui alium pugno perçussent^ si clamor ante dominum venerit, dabit très solidos, et percussus suum •£S£liM9« Qu^ sanguinem extraxerit, septem solidos et dimidium ; si os exierit, quindecim solidos. '* » Si clamor priùs ante burgenscs quam ante dominum venerit et pacificare pef eos poterit» nihil habet ibi dominus. /

' )» Qu»gladium ad litem iratus portaverit» quindecim solidos.

» Burgenses libère ville non dabunt péage s in tota terra suâ, si li péages fuerit domini. Quisquid ibi vendiderint non dabunt lesdam nisi sale.

t Non hospitabitur ibi. Non habebit ibi reciedensam. Neque cogerit burgenses quod eant in suo exercitu, nisi sponte sua. Neque faciet illis vim plusquam alter peregrinus.

* Si pignus ab aliquo extraneo burgensis habuerit^ tenebit ill.ud quindecim diebus ; ultrà, nisi redimatur, vendiderit burgensis pignus, et retinebit suum capi^ taie, et reliquum reddet debitori.

» Si quis extraneus, sive miles, sive rusticus, illis pecuniam debuerit et reddere noluerît, veL rectum ^ facere, si invenerit infrà.villam, pignorabit eum, sive velit, sive nolit. '

» Miles vel cliens non habet ibi i^tare, nec esse pretor.

B Gensus ville et terrarum quas homines ville colent, réddenturin ipsâ vilIâ cum aliis consuetudinibus.

» iEdificavit dominu^ Ebo de Karentonio villam francliam Sancti-Âniàndi ; qui autem ad villam cum pecunià suà venerit, libéré veniat, et redeat si voluerit.

B Omnibus autem qui post eum venerit, qui dominus

ville esse voluerit, hos conventus faciat cum homiuibus ville ; quod si non fecerit, non habeat partem in villa.

» In omnibus nemoribus suis dédit eis lor chalfar et lor bastir» excepta la forest de Gros-Boc : eo pacto, quo burgenses Silviniacenses se deffendunt» deffendent se cum bis consuetudinibus. Juravit dominas Ebo et Gaste-Glœre.

9 Et bas omnes consuetudines juravit dominus Ebo et Guillelmus Gastegloyre; et dominus Humbertus, dominus de Castro Sancti-Amandi» confirmavit. Juraverunt dictus Hunberlus de Praellis predictus cum duobus aliis militibus suis.

» Datum anno Domini M®. GC^. L"® sexto mense novembris. »

Ilem^cum dictus dominus Renuiphus peteret à dictis burgensibus questam de triannio in triannium ad voluntatem suam» super dicta questâ fuit, inter dictum dominum Renulphum et dictes burgenses^ amicabiliter compositum et concordatum quod dicti burgenses solvent et soivere tenebantur, dicto domino Castri Sancti-Amandi, ex nunc et in- perpetuum, racione illius queste de triannio in triannium» vîgenti libras turonenses annuatim, tantùmmodo ad festum Omnium Sanclorum, annis singulis,

Et voluit idem dominus et concessit quod omnes convencionarii de baroniâ de Karentonio sint de aspectu, seu agart, et statu burgensie aliorum burgen- • sium Castri Sancli-Amandi, et quod il^ se possint gaudere de franchisiâ et costuma aliorum burgensium dicte franchisiez sicut continetur in priyilegio. Et promisit dictus dominus quod, à modo seu de cetpro, non recipiet hominem nec feminam nisi tantùmmodo in burgensiâ, vel hominem tailliabilem sine fraude. Et

hoc erit in voluntate illius^ qui voluerit esse burgensis, vel servus et poterit eiigere hoc, vel choesir infra annum et, exinde anno dou choesir Iraosacto, si nou eligerit fraochisiam infra anoum, remanebit servus domino in perpetuum.

Item, cum diclus dominuâ peteret à dictis burgensibus questam racione sue milicie quam habebat super eos^ ut dicebat, urdinatum et compositum inler dictum dominum et burgenses predictos, extiti in hune modum, videlicet, quod ratione queste pro miliciâ, ipsi burgenses redderent unâ vice, seu semel, dicto domino, tempore suo, cum dominùs ville erit novus miles, trigenta libras turonenses; nec remanebit pp^ predictas vigenti libras turonenses, annui redditùs, quos debent dicti burgenses, ex sua conflrraacione ; et salvis dicto domino Gastri Sancti-Amandi mina avéne et octo denariis turonensibus^ quam avenam et dictos octo denarios, annuatim ad festum sancli Michaëlis, solvere tenebitur domino predicto quilibet tenens focum et locum, masculus et femeila, in baroniâ predictâ; salvâ dictis burgensibus paretâ (1)

(1) M. Chevalier de Saint-Amand fait de pareta 1 équivalent de prandium, cœna, de sorte que, d*après lui, les bourgeois se seraient fait réserve du droit à un repas, réserve vraiment incompréhen» sible.

Je crois qu*il s*agit là, au contraire, d'une réserve faite par le seigneur à rencontre des bourgeois, du droit de parée, c'est-à-dired*un droit de suite, de sorte que les bourgeois ayant quitté la seigneurie auraient été néanmoins tenus de payer au seigneur la taxe de bourgeoisie.

La Thaumassiére, dans ses Coutumes locales^ chap. Xlll, pag. 14, traite du droit de parée ; mais il ne s'en explique qu*au sujet des serfs D'après lui, ce droit « n'est autre chose que la convention 9 mutuelle entre divers seigneurs, pour suivre leurs serfs en la p terre l'un de l'autre, sans qu'ils se puissent prétendre affranchis » pour s'être retirés de la terre de leur seigneur. »

prout antiquilùs ab ipsis et cum ipsis est hactenus observata.

Et sciendum est quod dicte yigenti libre, quas dicti burgeases debent dicto domino annuatim et dicte trigenta libre, cum casus evenerit, erunt pregniate et assignate per quatuor juralosquos communilas eliget annuatim ; et illi quatuor eligent super communitatem duos qui pregniabunt la gan (i) illis quatuor» et ad hoc faciendum dominus illos compellet ad rcquisicio- Dcm burgeosium ; et communitas débet realiter tradere dicto domino, vel castellano suo, vel preposito, dictos juratos, per quindecim dies ante festum Om-^ nium Sanctorum : et nisi hoc fecerint, dominus poterit eos compellere ad reddendum dictas vigenti libras ad terminum supradictum.

Et sciendum est quod dicti burgeuses poterunt de omnibus bonis suis mobilibus et immobilibus, in morte et in vitâ, suam facere voluntatem, cuique voluerint dare, vendere, alienare et plenam facere voluntatem ; et se poterunt mariare libéré ipsosmet et liberos suosmasculos et femellas; et facere mansionem ubicunque voluerint; salvâ et retentâ dicto domino obligatione sua de dictis vigenti libris redditualibus, et de trigenta, quum casus evenerit super eos et super omnibus bonis suis presentibus et futuris ; quia sic voluerunt dicti burgenses; et confessus fuit dictus dominus se jurasse ad sancta Dei evangelia se servaturum omnia superiùs nominata.

Et voluit idem dominus quod, quicunque erit dominus Castri Sancti-Amandi teneatur semel jurarc, presentibus burgensibus, se teneri, cum militibus, ad

(l) M. Chevalier traduit gm par recette. Dans le glossaire de Ducange, je trouve le mot gant avec cette signification : « dh)it qu| » est dû au seigneur à chaque mutation ».

teneadum et servandum privilégia et costumas^ une vice tempore suo. Et omnes alie lictere quas dominus et burgenses habent, nullius sint valoris, que tanguât dominum et burgenses super fide burgensie et super premissis ; salvâ domino jurisdictione suâ et salvis burgensibus privilegiis suis et contentis in eisdem in quantum jus dabit. Et ad observanciam premissorum, dominus predictus obligavit se et heredcs suos et omnia bona sua, mobilia et immobilia, presentia cum futuris, jurisdictioni dicti sigilli supponendo.

Datum ad relacionem dicti jurati, cui credimus, sigiilo predicto sigillatum , anno Dni M® GG^ nonagesimo secundo die Yeneris post Pascha.

In cujus visionis et rerum omnium et singularum supradictarum testimonium sigillum predicte castellanie Gastri Sancti-Amandi presentibus licteris duximus apponendum, die Lune post festum Trinitatis Dni xiiij^ die mensis junii anno Dni millesimo ccc® octagesimo nono.

P. Pellerini, presb.

ARRANGEMENT D'aVRIL 1431 247

Page 1