‹ Œuvres complètes de Bossuet (volume 3)Chapitre 230 sur 257 · QUATORZIÈME ET QUINZIÈME PIÈCES · texte numérisé non relu

QUATORZIÈME ET QUINZIÈME PIÈCES

Ces deux pièces regardent la bénédiction de l'abbesse de Jouarre.

La première, qui est une épitre d'Innocent III à l’évêque de Meaux, imprimée par M. Baluze, tom. II, lib. xr, Epist. 56, p. 160, contient ces faits :

1* Quel'évéque de Meaux à qui le bref étoit adressé, n'étoit pas consacré; ce qui paroit méme par l'adresse : Dilecto filio Meldensi Episcopo electo. Il n'étoit donc qu'élu; s'il eût été sacré , le pape l'auroit honoré du titre de frère.

9» Que l'abbesse de Jouarre n'avoit pu être bénie, parce que l'évéque de Meaux qui devoit faire cette fonction n'étoit pas sacré.

3° Que le pape lui ordonne de bénir cette abbesse quinze jours après son sacre, sinon qu'il a donné la charge de le faire à l'évéque de Troyes, un des évéques voisins.

Cette lettre est de l'an onzième du pontificat d'Innocent III, qui est l'an 1209; ce qui montre qu'encore en ce temps, le droit de bénir l'abbesse étoit conservé au propre évéque, ce qui emportoit la profession de l'obéissance.

Encore onze ans après et dans la quatrième année d'Honoré III, successeur d'Innocent III, qui étoit l'an 1920 de Notre-Seigneur , ce pape ayant commis un autre évêque pour bénir l'abbesse, l'évéque de Meaux s'en plaignit, comme étant dépouillé injustement de son droit; et il recut du pape un acte de non-préjudice, qui se trouve tout entier dans le Cartulaire de Meaux, d’où il a été tiré etimprimé par M. Baluze, tom. Il, pag. 293; ainsi le droit del'évéque et sa possession étoit encore en son entier en 1920.

Tout cela fait voir clairement que ce fut une entreprise manifeste au légat qui bénit l'abbesse de Jouarre au préjudice du droit de l’évêque, comme ila été observé, pièce x, Remarque. Ce légat, qui favorisoit l'abbesse, vit bien que s'il la laissoit bénir à l'évêque de Meaux, la profession d'obéissance inséparable de cette action étoit une reconnoissance de la soumission du monastère ; c'est pourquoi, pour l'en exempter et la rendre autant qu'il se pou-

voit immédiatement soumise au Saint-Siége, il óta la bénédiction à l'évêque, encore qu'on voie à présent qu'elle lui appartenoit légitimement. Ainsi les religieuses n'avancent que par surprise et par faveur , contre la régle et le droit.

Sentence du cardinal Romain, SEIZIÈME PIÈCE, DE L'AN M. CC. XXV.

Compositio facta inter Episcopum Meldensem et Ecclesiam Jotrensem.

Romanus miseratione divinà Sancti Angeli diaconus cardinalis , apostolicæ Sedis legatus, omnibus ad quos presens scriptum pervenerit, in Domino salutem et sincere dilectionis affectum. Noverit universitas vestra, quód subortà inter venerabilem patrem Petrum Episcopum Meldensem ex parte unà, et dilectos in Christo Abbatissam et conventum , clerum et populum Jotrensem ex alterâ , super subjectione ipsius monasterii et eorumdem cleri et populi, materiá questionis, idem Episcopus proposuit in jure libellum hujusmodi contra eos. Perir Meldensis Episcopus ab Abbatissá et conventu Jotrensi , quód sibi obediant tanquàm suo Episcopo in visitationibus faciendis, in corrigendis excessibus, in cognitionibus causarum tàm civilium quàm spiritualium ac criminalium , quarum cognitio ad Episcopum diæcesanum pertinet tanquàm ad judicem ecclesiasticum , et in decisionibus earumdem et in iis qui ad cognitionem et decisionem pertinent , videlicet in veniendo ad citationes, recipiendo dierum assignationes, et in aliis quæ ad cognitionem et decisionem pertinent, et in observatione mandatorum suorum et statutorum suorum legitimorum , et processionibus faciendis Episcopo Meldensi, quando post consecrationem suam primó accedit ad ecclesiam earum, et in omnibus aliis ad jus episcopale pertinentibus. Petit etiam quód Abbatissa in omnibus predictis obedientiam ei promittat , his exceptis in quorum possessione est idem Episcopus et! quorum possessio fuit ei adjudicata auctoritate domini Papæ, videlicet in consecratione altarium , in dedicatione ecclesiarum , velatione virginum , ordinatione clericorum ?, exhibitione procurationum, et peenitentiis pro majoribus criminibus injungendis ; de quibus ad presens non agit, cüm sit in possessione eorumdem. Petit etiam idem Episcopus ut non impediant ipsum uti de cetero jurisdictione omnimodá , quam potest exercere in

1 On verra dans les remarques suivantes, que les religieuses demeuroient d'accord que l’évêque étoit en possession de toutes les choses énoncées ici : c'est-à-dire de la consécration des autels, de la dédicace des églises, de la cérémonie de voiler les vierges, du droit de visite et de la pénitence publique, à la

réserve de ce dernier cas, qui pouvoit n'étre pas arrivé. — ? Remarquez le droit de visite parmi les choses dont la possession étoit adjugée à l’évêque.

suis subditis Episcopus dicecesanus, in clero et populo Jotrensi. Petit à Clero Jotrensi Episcopus Meldensis , quód sibi obediat tanquàm suo Episcopo in visitationibus faciendis , in corrigendis excessibus , in cognitionibus causarum tàm civilium quàm spiritualium ac criminalium quarum cognitio ad Episcopum dicecesanum, tanquàm ad judicem ecclesiasticum pertinet , et in decisionibus earumdem , et in his quæ ad cognitionem et decisionem pertinent, videlicet in veniendo ad citationes, recipiendo dierum assignationes, et in aliis que ad cognitionem et decisionem pertinent et ad executionem eorum faciendam , et in observatione mandatorum et statutorum suorum legitimorum , et in omnibus aliis ad jus episcopale pertinentibus, hoc excepto in cujus possessione est idem Episcopus, videlicet in ordinatione eorum. Petit Episcopus Meldensis à populo Jotrensi, quód sibi obediant tanquàm suo Episcopo in corrigendis excessibus omnibus quorum correctio ad Episcopum diæcesanum tanquàm ad judicem ecclesiasticum pertinet, in cognitionibus causarum tam civilium quàm spiritualium ac criminalium quarum cognitio ad Episcopum dicecesanum, tanquàm ad judicem ecclesiasticum pertinet, et in decisionibus earumdem , et in his quæ ad cognitionem et decisionem pertinent earumdem , videlicet in veniendo ad citationes , recipiendo dierum assignationes, et in aliis quæ ad cognitionem et decisionem pertinent, et ut sententias excommunicationis et interdieti ab ipso latas in ipsos observent, et ut obediant ei in omnibus aliis ad jus episcopale pertinentibus. Quidquid autem idem Episcopus ab Abbatissá et conventu et clero et populo Jotrensi petit, petit salvo jure addendi , minuendi , mutandi. Istis autem petitionibus procurator Abbatissæ et conventüs, cleri et populi Jotrensis in hunc modum respondit. Dicunt Abbatissa et conventus Monasterium Jotrense exemptum esse et subesse immediaté domino Pape in omnibus, et proprietatem totius jurisdictionis ecclesiasticæ in Monasterio Jotrensi, nullo mediante, ad dominum Papam pertinere , et usum esse monasterium longissimo tempore hâc libertate , sicut probabimus , si necesse fuerit *, per privilegia et testes et instrumenta. Et ideó dicunt Abbatissa et conventus , quód non tenentur obedire Episcopo Meldensi ? in visitationibus faciendis, nec in alià re pro visitatione faciendá, in excessibus corrigendis, in causarum civilium vel spiritualium vel eriminalium cognitionibus, nec in decisionibus earumdem, nec tenentur venire ad citationes ipsius , nec recipere dierum assignationes, nec mandata vel statuta observare , nec ei processionem facere , quandó primó accedit post consecrationem suam ad Ecclesiam Jotrensem, nec aliàs ei in aliquibus ad episcopale jus pertinentibus obedire. Item non tenetur ei Abbatissa

1 Remarquez que les religieuses en faisant lénonciation de leurs titres, ne disent point qu'elles aient des lettres-patentes. — ? Elles nient que l'évêque ait droit de visite, mais sans lui en contester la possession, comme on va voir.

super premissis vel aliquo premissorum , vel aliquâ re in mundo obedientiam repromittere. Quod autem dicit Episcopus se ipsum esse in possessione quantüm * ad pœnitentias pro majoribus criminibus imponendas, negant Abbatissa et conventus ipsum esse in possessione. Aliorum veró articulorum in quorum possessione dicit se esse idem Episcopus, dicunt ipsum nullum jus habere in proprietate ?. Dicunt etiam Abbatissa et conventus omnimodam justitiam ecclesiasticam et forensem in clero et populo Jotrensi pertinere ad Abbatissam. Dicit Clerus Jotrensis quód non tenetur obedire Episcopo Meldensi in visitationibus faciendis et in corrigendis excessibus et cognitionibus causarum tam civilium quàm spiritualium ac criminalium quarum cognitio ad Episcopum diœcesanum, tanquàm ad judicem ecclesiasticum, dicitur pertinere, nec in decisionibus earumdem , nec venire ad citationes ipsius, nec assignationes dierum accipere, nec mandata ejus observare, nec ei in aliquo obedire. Dicit populus Jotrensis omnimodam justitiam ecclesiasticam et forensem in populo Jotrensi pertinere ad Abbatissam Jotrensem. Et ideó respondet per se idem quod clerus respondet per se, et quód in nullo tenetur obedire Meldensi Episcopo. Hec omnia respondent Abbatissa et conventus, clerus et populus Jotrensis ; salvis privilegiis domini Papæ et salvo jure Ecclesie Romane, et salvo jure addendi , minuendi , corrigendi et mutandi. Cümque super iis fuisset coràm judicibus à Sede apostolicá delegatis diutiüs litigatum , tandem utraque pars tam super iis de quibus actum extiterat , quàm etiam super omnibus aliis quæ quoquo modo poterant ratione proprietatis vel possessionis ad jus episcopale lege dicecesaná vel jure communi, seu alio quocumque jure spectare ?, commiserunt se judicio, diffinitioni , seu ordinationi nostris sub iis formis. Omnibus presentes litteras inspecturis * Petrus Dei gratià Meldensis Episcopus salutem in Domino. Noverit universitas vestra quód cüm inter nos ex uná parte , et Abbatissam et conventum , clerum: et populum Jotrensem ex alterá, super subjectione ipsius monasterii et eorumdem cleri et populi, tam ex petitorio judicio quàm possessorio questio verteretur, quód monasterium cum eisdem clero et populo nobis dicebamus pleno jure subjectum , necnon et omni jure subjectionis ad nos et successores nostros tanquàm loci dicecesanos lege diæcesanâ spectare, et posse in ipso monasterio , clero et populo Jotrensi liberé procurationem recipere , visitatione , correctionem et omnia jura episcopalia exercere, quod eadem Abbatissa et conventus

1 Remarquez que les religieuses ne contestent à l'évéque Ja possession que de ce qui regardoit la pénitence publique ; tout le reste dont il est parlé ci-dessus n'est pas contesté, et par conséquent il est clair que l'évéque étoit demeuré en possession de la visite; ce que la suite fera encore mieux paroitre. — ? Les religieuses énoncent que toute la juridiction temporelle et spirituelle appartient à

l'abbesse; mais la fausseté de cet énoncé paroit dans la suite. He sf] paroit ici et daus la suite, qu'il ne juge que par compromis. — * C'étoit Pierre de Cuissi.

negantes, ipsum monasterium , clerum et populum Jotrensem asserebant ad jus et proprietatem Ecclesie Romane nullo medio pertinere , super præmissis et omnibus aliis quz possint ad jus episcopale spectare, de consensu decani et archidiaconorum et capituli nostri * commisimus nos judicio , diflinitioni, seu ordinationi venerabilis (patris) Romani Sancti Angeli diaconi cardinalis, apostolicæ Sedis legati , in ipsum tanquàm in legatum et judicem consentiendo , promittentes nos judicium , diffinitionem , seu ordinationem ipsius in perpetuum servare et nullo tempore contravenire : renuntiando omnibus judicibus , commissionibus, processibus et actis quæ nobis competebant vel competere possent in causá istà. In cujus rei testimonium, ad majorem præmissorum omnium firmitatem , presentes litteras exindé confectas sigillo nostro duximus roborandas. Actum Meldis, anno Domini w cc vicesimo quinto , mense octobri. Omnibus praesentes litteras inspecturis , Decanus Briensis et Meldensis Archidiaconi, totumque Meldensis Ecclesi: (capitulum) salutem in Domine. Noverit universitas vestra nos litteras venerabilis patris Petri Episcopi nostri sigillo sigillatas inspexisse formam hujusmodi continentes. Petrus Dei gratià Meldensis Episcopus, etc., uf superdüs continentur. Nos igitur prescriptarum litterarum tenore diligenter inspecto , factum dicti Episcopi nostri in hâc parte approbavimus et ratum habuimus nostrum super premissis omnibus impartientes assensum. In hujus itaque rei evidentiam sigilla nostra presentibus duximus litteris appendenda. Actum Meldis, anno Domini M cc vicesimo quinto , mense octobri. Omnibus presentes litteras inspecturis, Abbatissa et conventus, clerus et populus Jotrensis , salutem in Domino. Noverit universitas vestra quód cüm inter nos ex unà parte, et venerabilem patrem Petrum Episcopum Meldensem ex alterá , super subjectione nostrá tam petitorio judicio quàm possessorio quæstio verteretur, cüm idem Episcopus assereret Jotrense monasterium et nos pleno jure sibi subesse , necnon et omni jure successionis ad ipsum et successores ipsius tanquàm loci diccesanos lege diccesaná spectare, et posse in ipso monasterio et nobis libere procurationem recipere, visitationem , correctionem et omnia jura episcopalia exercere, quod nos negantes , dictum monasterium Jotrense asserebamus ad jus et proprietatem Ecclesie Romance nullo medio pertinere , super premissis et omnibus aliis qu: possent ad jus episcopale spectare , commisimus nos judicio, diffinitioni , seu ordinationi venerabilis patris Romani Sanoti Angeli diaconi cardinalis, apostolicz Sedis legati , in ipsum tanquàm in legatum et judicem consentiendo, promittentes nos judicium , diffinitionem , seu ordinationem

' L'évéque se soumet volontairement au jugement du légat. Les religieuses parlent de méme. D'ou il s'ensuit que le eardinal n'agit pas comme légat en vertu de la délégation du pape, mais par compromis et par le eonsentement volontaire des parties, ce qui est décisif dans une cause où il s'agit d'un droit public.

ipsius in perpetuum servare et nullo tempore contravenire ; renuntiando omnibus judicibus , commissionibus , processibus et actis quie nobis competebant vel competere possent in causá istá. In eujus rei testimonium, ad majorem praemissorum omnium firmitatem , presentes litteras exindé confectas nos Abbatissa et conventus sigillis nostris duximus roborandas. Nos vero clerus et populus , quia sigillum proprium non habemus , eisdem sigillis Abbatisse et conventus fidem volumus omnimodam adhiberi. Actum Meldis, anno Domini w cc xxv, mense octobri. Nos autem rationibus utriusque partis diligenter auditis, inspectis Jotrensis Monasterii * privilegiis, habito etiam super hoc cum viris prudentibus diligenti tractatu , pronuntiamus , diffinimus, et ordinamus quód Abbatissa et conventus Monasterii Jotrensis? chrisma , oleum sanctum ? , consecrationes altarium seu basilicarum *, benedictiones monialium, et 5 ordinationes clericorum qui ad ordines fuerint promovendi à dicto Meldensi Episcopo et successoribus suis suscipiant et non ab aliis, siquidem catholicus fuerit et gratiam atque communionem apostoliee Sedis habuerit , et ea gratis et sine difficultate voluerit exhibere. Alioquin liceat eis quemcumque voluerint catholicum adire antistitem , qui eis licenter exhibeat postulata. Quandó veró Episcopum Meldensem ab eisdem Abbatissâ et conventu propter hxc exequenda contigerit evocari, dictus Episcopus exhibeatur honesté , cim nullus teneatur secundüm Apostolum suis stipendiis militare. Cæterüm Abbatissa à quocumque maluerit episcopo absque professione et promissione cujuslibet obedientie liberé consecretur. In omnibus autem aliis dictum Monasterium Jotrense, cum universo clero et populo Vill: et Parochia Jotrensis sibi subjectis pronuntiamus , diffinimus et ordinamus ab omni jure et jurisdictione episcopali et omnimodá subjectione Meldensis Ecclesiæ omninó * liberum et exemptum , ita quód in eisdem monasterio , clero et populo prædictis seu personis aliquibus Monasterii, Villæ et Parochiæ Jotrensis dictus Episcopus , Ecclesia Meldensis , seu quacumque alia 1 Le cardinal, non plus que les religieuses, n'énonce dans le vu des pièces que les priviléges : nouvelle preuve qu'on n'a point produit de lettres-patentes. — ? Sous le chréme, la confirmation qui appartient au caractère pontifical, est réservée à l’évêque aussi bien que l'ordination l'est dans la suite ; mais les religieuses n'ont jamais appelé l'évéque pour donner ce sacrement, et ont entrepris de le faire administrer par d'autres. — ? Les religieuses ont elles-mêmes produit des actes où il paroit que, loin d'appeler l’évêque, elles ont fait entreprendre des bénédictions et des consécrations de leur cloitre et de leur église par d'autres évêques. — * Il est inoui qu'on ait parlé à l'évêque de la réception des fillés, loin de l'inviter à les bénir. — 5 Quand les évéques de Meaux ont fait les ordres à Jouarre, on en a tiré un acte de non-préjudice au mépris de l'ordre épiscopal, et la pièce en a été lue à l'audience. — 6 Le cardinal n'aecorde au clergé et au peuple que la liberté et l'exemption, ce qui est bien éloigné de la juridiction active spirituelle que prétendoient les religieuses ci-dessus. Le prétendu privilége présenté à Innocent lI! ne contenoit rien davantage; mais l'abbesse et les religieuses ont usurpé la juridiction active qu'on ne leur a jamais donnée.

Meldensis Ecclesie persona , nec procurationem eidem Episcopo aliquand à Sede apostolicá * adjudicatam, nec aliud quodcumque praeter premissa sibi valeat aliquatenüs vindicare ; salvis duobus modiis quos habet Episcopus in granchiá ? de Troci, quæ est Ecclesiæ Jotrensis, et cer Thesaurarii Meldensis. Sané ordinamus quód dicti Abbatissa et conventus decem et octo modios bladi decimalis ad mensuram Meldensem, duas partes hibernagii et tertiam partem avene annuatim Episcopo memorato suisque successoribus in perpetuum persolvent apud ? Malleum, infra Purificationem beatæ Mariz. Et si decima ejusdem ville ad dieti bladi persolutionem non sufficeret , residuum infra dictum terminum apud Troci solvetur in decimá quam ibi habet Ecclesia Jotrensis ;, ita quód si bladum hujusmodi aliquibus decimis Meldensis Diæcesis Abbatissa et conventus Jotrensis justo modo poterint adipisci, Episcopus contractui suum impertiri teneatur assensum , et ipsum bladum taliter acquisitum accipiens, illo solo debeat esse contentus, ita quod tantümdem sibi valeat quantüm valebit in locis superiüs annotatis. In decimis sané quæ sunt de feudo episcopali non tenebitur suum prestare consensum, si ipse vellet eas redimere. In his enim ipse Episcopus præferetur. Hànc autem ordinationem * partes ratam habuerunt, et expressé consenserunt in ipsam. Nos veró volentes ipsius ordinationis notitiam ad posteros pervenire, ut futuris temporibus inviolabiliter observetur, præsentem paginam exindé confectam sigillo nostro duximus roborandam. Actum Meldis , anno Domini m cc xxv , mense novembri , pontificatüs Domini Honorii Pape III anno decimo.

Romanus miseratione divinà Sancti Angeli diaconus cardinalis , apostolicæ Sedis legatus, omnibus presentes litteras inspecturis, salutem in Domino. Noverit universitas vestra , quód nos inter venerabilem patrem Episcopum Meldensem et Abbatissam et conventum, clerum et populum Jotrensem , ordinationem quamdam deliberatione providà fecimus, eamque in scriptis redactam et à partibus * approbatam nostri sigilli duximus munimine roborandam. Verüm antequàm protulissemus eamdem , retinuimus nobis expressè de auctoritate nostrà et communi partium assensu liberam potestatem declarandi et interpretandi si quid in eádem ordinatione repertum fuerit dubium vel obscurum. Actum Parisiis, anno Domini m cc xxv, 11 nonas novembris.

1 Il est clair par ces paroles que le droit de procuration et de visite qui comprend toute juridiction, avoit été adjugé à l'évéque par le pape, et qu'il en étoit en possession au temps de cette sentence. — ? On ne fera ici aucune remarque sur les droits temporels qui sont conservés à l'évéque, parce que c'est une affaire à part. — ? May, village du diocèse de Meaux. — ^ Le cardinal déclare qu'il a prononcé du consentement des parties. — 5 Nouvelle déclaration qu'il prononce du consentement des parties. — 5 On voit la sentence bien soigneusement redigée, scellée, rapportée dans toute son intégrité; rien n'y manque : on auroit Tapporté de méme l'homologation, s'il y en avoit.

Page 1