PAR QUELQUES CORRESPONDANTS

Chambéry, 30 juillet 1593.

Viro clarissimo Francisco De Sales, Præposito Cathedralis Ecclesia Sancti Petri Gebenensis, Antonius Faber, Senator, salutem dicit.

* Est omnino virtuti hoc insitum et peculiare, vir clarissime, ut * Vide Epist. ix. possessores suos non illis tantüm quos et ipsa possidet, sed iis quoque omnibus quibus amabilem se exhibet, sola sui contemplatione et admiratione reddat amabiles. Sic enim præfari lubet, non quomodo plerique solent, qui cûm primum eos quos numquam viderint aut coram aut per literas salutant, ab excusationibus initium sumunt, ac si vel suspecta minusque laudabilis videri possit honesta illa ineunda amicitie provocatio, vel in eo quod per se honestum atque laudabile sit exequendo, aliam quàm debiti officii rationem exquiri constareve oporteat.

Tu vixdum equidem mihi de facie-notus, sed nominis tui fama pro singulari qua excellis virtute, probitate ac eruditione notissimus, tanta me fruendi tui cupiditate allectum devinctumque habes, ut jam inde à quo tempore mihi ad eadem ista bonarum literarum et jurisprudentiæ studia, licet minüs feliciter, incumbere contigit, de amando te et observando non tantüm consilium cepisse videar, sed

etiam obligationis perpetuæ vinculum contraxisse. Neque tamen id à te sic accipi velim, quasi in me vel singula et mediocria esse putem quæ in te universa sunt ac absolutissima, sed ut intelligas et morum et animorum similitudinem quæ ad conciliandas inter ignotos quoque amicitias plurimüm posse creditur, in eo etiam interdum elucere, in quo disparia sint omnia prater unam eandemque similia consectandi voluntatem. |

Nam quod iis usu venire solet qui longiore absentis aut defuncti alicujus desiderio torquentur, ut ea demüm ratione recreari se sentiant, si non solum amici memoriam diligenter et religiose, ut par est, colant, sed etiam exactissima natura imitatione, quantüm arte effingi potest, ejus quasi præsentis imaginem oculis suis intuendam objiciant, id ipsum nobis, quotquot ad virtutem contendimus, faciendum existimo; ut quoniam admirabilem ejus pulchritudinem, qualis quantaque est, ne animi quidem cogitatione assequi possumus, eos saltem nobis ad amandum et imitandum proponamus in quibus vivam illa sui effigiem elegantioribus et aptioribus, ut ita dicam, coloribus depinxerit. Ita namque fit ut ad ejus cultum studiumque vehementiüs accendamur, quam oculis si cernere possemus, proculdubio longe vivaciores prorsüsque mirabiles sui amores in animis nostris excitaret. Nec enim malé quis, judicio meo, præclarum hoc encomium virtuti adscribat, jam olim à divino illo Platone soli attributum sapientiæ, quam utique sapiens nemo unquam à virtute sejunxit.

Ego sané, quamquam id mihi semper enitendum credidi, ut boni cujusque amicitiam quibus possem officiis et obsequiis promerérer, nihil tamen facio libentiùs quàm ut totum me, quantulus sum, iis dedam ultroque voveam quos mihi persuadeo sic natos et educatos esse ut ab iis consilii, doctrine et, quod in re ardua laboranti præcipuum est, boni exempli adjumenta comparare possim.

In quibus si te unum esse dicam, qui hodie mihi instar omnium esse possis, in ista praesertim vixdum virili etate, in qua tot tantaque virtutum ac scientiarum omnium, non argumenta modò sed clarissima lumina proferas ut à quo superari in posterum queas alium quàm te habeas neminem, vereor ne adulatorem me potiüs quàm probum amicitie Fabrum suspicére. Non quod non sis tu tibi ipsi mihique testis optimus, nisi,tua te fallit modestia, majorem tibi laudem deberi quàm ex commendatione mea possit accedere ; sed quia minüs fortassis credibile tibi futurum sit tale jam meum de te judicium esse quale esse deberet, si mihi tam perspecta probataque foret virtus tua quàm frequentissimis omnium quos de te loquentes audio sermonibus est commendata.

Itaque quod superest, ne longiori epistola fiat importuna salutatio, rogo te et, si pateris, etiam atque etiam peto, ut hanc perexiguam quidem, sed promptissimam et liberalem singularis mea erga te voluntatis significationem sic excipias, tanquam ab eo profectam à quo omnia devotissimi et amicissimi hominis officia, non tam expectare debeas quam pro jure et arbitrio tuo, quoties videbitur, vindicare.

Esset quidem honorificentius mihi, et optabilius, jam amari abs te, si merérer ut hoc ipso meréri me intelligerem ; sed erit jucundius, fortassis etiam gloriosius, si ob eam causam amari me post hac intelligam, quód prior ego te tuique animi dotes eximias amaverim. Nam et plus præstat qui prior amat, et in præclaro isto et laudabili contentionis genere ex quo suavissimam sibi quisque speret victoriam, priorem vinci vincere est. Sic fiet ut plus tu mihi debeas quàm ego tibi ; sed plus ego vicissim virtutibus tuis quàm tu meis, si tamen is ego sum qui meas possim ullas dicere.

Bené vale, vir clarissime, et me ama.

Ex urbe Chamberii, 3 calend. Augusti 1595.

A Monsieur

Monsieur De Sales, Prevost en l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve,

Revu sur l'original conservé à Annecy, Archives de la Société Florimontane.

Octobre 1593.

* Ais velle te à theologia impetrare facultatem ad jurisprudentiæ sacra, qua superiore biennio intermisisti, quodam postliminii jure repetenda. Quo nomine non solüm mirabiliter gaudeo, sed etiam, si tua causa id facis, ut facere debes, et tibi et jurisprudentiae gratulor : tibi, cui amplissimam glorie messem ex eo consilio paratam esse prospicio ; jurisprudentie, quam mira ingenii tui felicitate ornatam maxime et illustratam iri confido si, quod facturum te non dubito, ad eam sic voles incumbere ut qua te prior disciplinae suæ alumnum habuit, ejus laudem cum tua putes esse conjunctam. Sin ut ais, et ego ut mihi magis placeam credere volo, mea potius causa et quoniam ita suadeo idipsum facere voles, equidem perinde gratulabor jurisprudentiz, cüm jam sic affectus esse debeam ut in eo quód mea causa facies, non minorem quàm si tua diligentiam et industriam collaturum te persuasum habeam ; sed mihi potissimum, cui tam

* Vide Epist. xu, p 36

præclara ista tamque facilis obtigerit bené de jurisprudentia merendi occasio, vel hoc solo quód te induxerim uti de ea bene merereris.

Utcumque veró sit, est quód quantas possum tibi referam gratias, qui meis sive precibus sive consiliis tantüm indulgere te profitearis ut studiorum tuorum legem ex arbitrio meo non solüm instituere, quod esset facilius, sed etiam institutam et compositam immutare non recuses. Ego certè ad sancta mutua necessitudinis nostra fœdera constringenda adeo pertinere arbitror uti studiis iisdem exerceamur, ut, ni tu mihi hac parte prior concessisses, fuerim fortassis, dum per Senatum et uxorem licuisset, theologiam pro jurisprudentia sequu: turus.

Sed extra jocum, placere tibi imprimis theologiam nec miror nec doleo : est enim propria illa et peculiaris illorum scientia quos Deus optimus maximus, non tam ad amplissimas quasque Ecclesia dignitates, quas jam tibi sua sponte obvias video, quàm ad pietatem informaverit, cujus te gravissimum et sanctissimum, non nomen, sed numen pracipuo cultu habere certó scio. Atque utinam eadem mihi qua tibi in eam rem opportunitas adesset ! non voluntas, mihi crede, abesset, non animus. Neque tamen despero quin, si quando una nos vivere et securiore plenioreque otio frui Deus volet, et exemplo et auxilio tuo, theologie quoque degustandæ desiderium non parvum subeat, quo jampridem titillari me sentio, in eaque, ut in Domino mori discam, qui Christiane vitz scopus esse debet, tandem aliquando consenescam.

At cüm neque Spartam qua mihi divinitüs data est deserere ultro debeam, neque à meipso tanto abesse intervallo ut, qui vel soli jurisprudentiæ imparem me video, theologiz etiam amplectendæ temerarios spiritus sumere velim, plané conveniens est, ea mihi interim studia præcipué et in amoribus et cura esse sine quibus nec officii mei nec dignitatis ratio satis recta constare possit. Tu veró longe beatior, qui, in ista potissimum ætatæ qua, ut ais, restitutionis beneficium admittere adhuc posset, jam consecutus sis, ut et utramque scientiam, et tua et utriusque dignitate, capessere possis, si voles, et velle debeas, quia potes.

At hic videor mihi videre hæsitantem te, quaenam illa conditio sit quam admisi : « Si una nos vivere Deus volet. » An fortassis quód eventurum sperem ut in sanctissimo illo vestro collegio canonicatum brevi ambiam, et liberalitate vestra tuaque praesertim authoritate adipiscar? Sed à dilectissima conjuge prius impetraverim ut mortem optet et oppetat, quàm ut id patiatur.

Quid ergo? Ad nostrum ego te, ad nostrum, inquam (vereor enim ne non exaudieris), collegium voco, et quanta possum contentione

hortor ut senatoriam dignitatem, non jam ambias, sed summis meritis tuis tam honorificè novoque exemplo oblatam alacriter suscipias, præsentemque urgeas occasionem : non quôd verendum sit, si te respicis, ne invitum te unquam effugiat, sed ut tant longiores dulcioresque dignitatis tuæ fructus percipias, cujus nec minima pars illa futura sit quód, in tanta rerum omnium perturbatione tamque perdita temporum conditione, tam citó vereque dignus habitus sis qui ad eam promovereris.

Quid verò esse potest quód te remorari aut ad cunctandum movere debeat? Àn non et Episcopos et Abbates habemus, et, ut de re judicata prascribam ne dubitationi locus relinquatur, nonne ipsum quoque Ecclesia vestrae Præpositum, dacessorem tuum, virum clarissimum, mihique prz ceteris omnibus, nescio quo bono fato, familiarissimum, eumdemque Imperatorem (1) et theologiæ deditissimum, senatorem habuimus ? An non et sacerdotes sumus, et sacrosancta divinarum et humanarum rerum mysteria tractamus? An non denique et breviarium (si inter seria jocari me pateris), quoties in secreto auditorio lites ex breviario, recitamus ? Quid autem vel tibi gloriosius, vel amplissimo ordini honorificentius, vel denique bonis omnibus optatius, quàm inter eos te sedere, quorum dignitas tibi communis, et illustriorem tuam reddere et ex tua accessione illustrior jpsa fieri possit ?

At revocaret te, inquies, ea functio ab instituta vitae studiorumque ratione. Imò admoneret potius, quamquam admonitione nulla eges, uti teipsum et tibi et nobis semper ad imitandum proponeres, et quibus studiis eam tibi pietatis et scientie, famam comparasses quz tanta dignitatis materiam peperisset ea perpetuò sectareris. Nec erit tibi difficilis à Principe et Senatu quàm ab ipsa jurisprudentia impetrare, ut et potiores et quantas voles theologie horas largiare. A me etiam, quem in eo pertinaciorem contradictorem vereri deberes, idipsum te facilé impetraturum recipio; quippe qui nimis feliciter et cüm jurisprudentia et mecum actum putabo, si te aliquando senatorem et, ut voluntatis ita dignitatis communione, fratrem dicere potero. |

Et veró, si tantüm mihi tribuis ut, quia sic volo, jurisprudentiam, cui repudium mittere cogitabas, in gratiam recipere paratus sis, quidni ea quoque tibi persuaderi patiare, quæ sunt prorsus consequentia, et tibi longe magnificentiora, mihi jucundiora, ipsi quoque Reipublicæ, cujus pracipuam rationem semper haberi æquum est, utiliora ?

(1) François Empereur, à qui saint François de Sales avait succédé dans la dignité de Prévót de l'Eglise cathédrale de Genève.

* Vide Epist. xu.

* Vide p. 44.

* Vide p. 34.

Non te hortor ad vanam illam gloriam, quam à te tantüm abesse scio quantum à Christiano pioque viro, ad veram gloriam nato, abesse debeat, quaque, etiamsi ex hominum existimatione aucupanda esset, sequi tamen, non appeti deberet : sed hoc unum contendo, nihil esse quod tu, vel tua vel mea vel denique publice utilitatis causa, libentiùs concedere et præstare debeas ; quo magis mihi sperandum est, non commissurum te uti minorem dignitatis tuæ quam voluntatis rationem habuisse videaris. |... . . . . . . . .

Chambéry, 30 novembre 1593.

Amplissimo viro Francisco De Sales, Praeposito Ecclesia Gebenensis, Antonius Faber salutem dicit.

* Mihi veró jam longior ista cessatio videbatur ; neque tamen tam eo nomine molesta quód nullas ad me literas mitteres (quamquam hoc ipsum esset molestissimum, nisi vel ex eo maximé cognoscerem quod malo, gravioribus te intentum studiis ocio minus abundare) quàm quia subvereri inciperem ne quid adversi vel tue valetudini: accidisset vel meis literis, quas Octobri superiore, cüm apud Sebusianos meos feriarer, binas ad te longissimasque exararam. Quas enim proxime dedi viro clarissimo D. Rogeto *, senatori nostro, et ut video gaudeoque, utriusque nostrum amantissimo, ut pro sua erga me benevolentia perferri ad te curaret, eas tibi redditas esse certó scio.

Peropportunè autem anxio mihi obtigit adventus D. Porterii *, viri optimi mihique jam inde à multis annis cogniti ; qui primo statim congressu rogatus à me quàm benè haberes et num quid à te literarum, respondit valere te optime, literasque pro salutatione missurum fuisse confirmavit, si non eodem fere instanti ab urbe fuisset tibi decedendum. Utrumque sane quàm fuit, ut esse debuit, jucundissimum, sed hoc mihi ad plenam defuit voluptatem quód de prioribus meis literis intelligere nihil potui; qua si aut intercepta essent, aut, quod vix credo, deperditæ, ferrem equidem gravissime, et eo pene animi affectu quo ferre soleo illa ipsa quae ad publicam jacturam pertinent.

In quo si me tu minüs verecundum putas, ne dicam impudentem, qui tantüm mihi arrogem ut magnum aliquod Reipublicz detrimentum illatum existimem si eas non acceperis, scito non tanti me nugas et ineptias meas facere, nisi quoniam et ad te scriptae fuerunt et

de re ad publicam, ni fallor, utilitatem spectante. Priores illas intelligo, quibus ego te tam enixis multisque rationibus ad senatoriam dignitatem quz tibi delata est capessendam cohortabar. Neque enim magis publice referre arbitror ut te senatorem omnes videant, quàm mea interesse ut qui videbunt sciant quantüm mutuo amori nostro indulseris, qui meis potissimum, sive precibus sive consiliis, persuasus sis, ut in hanc tam praeclaram de Republica benè merendi occasionem traduci te paterére. Itaque mihi gratissimum erit si me ab hac suspicione et dubitatione liberaveris, sed longe gratius (non enim dimittam te donec bene dixeris mibi) si voluntatem tuam à judicio meo nihil discrepare testaberis, deque eo interim, ut desideria mea spe aliqua sustentem, aliquid ad me, si lubet, rescribes. Igitur tuas literas expecto.

Bené vale, mi amicissime, meque, ut facis, ama.

Datum Chamberii, pridie calend. Decembris 1593.

A Monsieur Monsieur De Sales, Prevost en l'Esglise Cathedrale de St Pierre de Geneve. A Necy.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Chambéry, 11 décembre 1593.

Clarissimo viro Francisco De Sales, Ecclesia Gebenensis Praeposito, Antonius Faber salutem dicit.

* Siccine igitur te mihi tamdiu sors nostra invidebit, meæque illudet expectationi ? At, inquies, multüm distat à longissimo tempore mensis unus. Imó veró mensis hic, si mihi credis, annus est qui in sequentem annum incidat, aut potius anni plures, apud me quem incredibile videndi tui desiderium sic accendit ut ipsas etiam horas pene singulas pro mensibus numerem, et invita quoque natura, ne dicam astrologia cujus plane sum ignarus, toto hoc hyemali solstitio dies noctibus factas putem longiores. Quando tamen ita res fert, volo ego mihi quoque ipsi illudere, et in longioris augurium felicitatis accipere si te in anni principio quàm si in fine videbo ; quamquam si que mihi, quod nondum despero, ad te citius convolandi nascetur occasio, non ero tam superstitiosus ut non malim incipere à fine : quod prudentiores, ex vulgari sapientia precepto, scis facere debere.

* Vide Epist. xi.

* Vide p. 42.

Interea expecto avidè literas illas quas brevi, bono, ut loqueris, argumento, scripturum te fuisse insinuas. Nihil enim est quod commodius facere possis, ut dulcissimæ consuetudinis tuæ suavitatem, quam toto animo jam amplector et deosculor, etiam desiderando sentiam, præsertim cùm excellens quoddam argumentum illud fore necesse sit, si tu minùs bonum istud vocas quod posterioribus his tuis literis causam dedit, nisi forte ad id respicis quod litium odio et execratione, ut arbitror, inverecundus tibi et importunus videare, si pro inverecundo et importuno isto litigantium hominum genere me interpelles.

Quod si ita est, patere, obsecro, me in hoc uno à te dissentire : non quoniam ea me ratio litigatoribus æquiorem faciat, quód inter eos et in mediis litium anfractibus assidue versari me sit necesse (tantó magis enim odisse deberem, cüm vel pulcherrimarum rerum oblectatio satietate sordescat), sed quia multüm iis debere me sentiam qui, ut mihi per te commendentur, literas ad me tuas deferre volent. Quid enim jucundius habere possim, quàm si ex his veluti testationibus intelligam perspectam esse quàm plurimis cunjunctionem nostram, nec minùs exploratum quantüm me ames quàm illud etiam quanti ego vicissim te faciam ?

Itaque agam iis gratias tüm maxime cüm importuni tibi videbuntur, petoque à te ut mea saltem causa eos in posterum ames, tanquam peropportunos amicitiae nostre nuncios et tabellarios. Faciam si potero ut ad te redeant testes animi erga te mei, easdemque tibi gratias referant quas à me acceperint, cüm sic habitos se videbunt ut negare non possint praecipuum apud me pondus commendationem tuam habuisse.

Jam veró de patruelis tui causa, quam mihi commendas verecundius cüm pro tuo in me imperio jubere potius debuisses, jam audieram qua perorantes in publico auditorio advocati in utramque partem disputaverant, et procurator Chappa *, ejusdem litis correus deque toto negotio adprimé instructus, mihi omnia diligenter explanavit. Sic, obsecro, tibi persuade, in iis omnibus qua tu me præstare voles, id est, ut teipsum interpretari video, qua salvo pudore et officio præstari ab amicissimo viro possunt, non magis me tibi tuisque familiaribus quàm mihi defuturum. Amicissimus mihi est, quisquis amici mei se amicum probat. Neque facilé fero rigidos istos Catones, qui apud probum judicem nullum amicitie aut commendationi locum relictum volunt. Sunt enim nonnulla qua vel à severissimo judice amicus flagitare honeste ac pro suo jure possit, quale illud imprimis ut bonam amico causam judex optet ; quod ipsum non parvi momenti est ad impetrandum ut, si revera sit bona,

Lg&TrTRES D'ANTOINE FAVRE 379

defendatur pertinacius, nec tam facile per imperitiam aut timiditatem deseratur. Caetera taceo quae quotidie experiuntur, qui inter amicos et cognitos litigatores judicandi munere sic funguntur, ut neque amicitie desertores videri velint, neque improbiores fieri ut amiciores videantur. Quid enim amicitie tam contrarium quàm improbitas?

Facis tamen tu injuriam, non probitati meæ, sed necessitudini nostre et, si dicere audeam, existimationi, qui ad me ita scribis quasi existimes Salesios ullos, quicumque tandem illi sint, nedum patrueles tuos aliqua egere apud me commendatione. Sed me ab hac ego injuria non improbe vindicabo, et quibus officiis potero enitar ut se mihi commendatissimum fuisse gloriari possit, non quia fuerit per te commendatus, sed quoniam is sit quem, cüm ex tuis esset, hoc ipso mihi commendare non debueras quód aliis minus tuis commendare illum pro officii necessitate debuisses.

Bene vale, mi amicissime, et me, ut facis, ama.

Datum Chamberii, 3 id. Decembris 1593.

A Monsieur Monsieur de Sales, Prevost en l’Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Necy.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Chambéry, 20 décembre 1593.

(1) Clarissimo viro Francisco De Sales, Ecclesia Gebenensis Praeposito, Antonius Faber salutem dicit.

* Ego veró non solüm non misereor, sed etiam plane mihi gaudeo tibique ex animo gratulor, de tam excellenti ista sacerdotalis dignitatis accessione. Gratularer ipsi etiam dignitati si ad vulgare aliarum exemplum accomodari eam posse crederem. Nam in caeteris et amplissima et propemodüm singularis veræ gratulationis materies illa esse solet, si quantüm ex dignitatis acquisitione novo possessori laudis tantüm vicissim ex possessoris laudibus commendationis dignitati possit accedere ; in ista veró nimis impudens sim adulator si te, presertim repugnantem, eum esse dicam ex cujus meritis possit illa dignior fieri et illustrior. Etsi enim quæcumque probitatis, pietatis et eruditionis exempla ab homine ullo vel singula sperari

(1) Le texte latin de cette lettre est inédit.

* Vide Epist. xim.

possunt ea scio expectari à te debere universa, quis tamen mortalium tantis misteriis pro dignitate exequendis par esse queat quibus ipsi quoque immortales, ut sancté vereque profiteris, omnino sunt impares ?

Sed tamen non potest ea res facere quominus tibi gratulandum putem, quamvis ita me affectum esse deceat ut in quo salutis tuæ periculum versari dicis, perinde ego debeam ac tu ipse laborare. llla enim me ratio consolatur qua tibi per modestiam tuam fortasse minus perspecta est : quód ad functionem istam probé capessendam dignitatis tantüm adferas quantüm humane condicionis imbecillitas patiatur, nec quicquam causa sit cur in eo officio, quod tibi cum tot sanctissimis viris commune esse voluit idem ille Deus optimus maximus quem tu ut debes suspicis et vereris, praecipua quadam solicitudine angi velis ; nisi forté hominem te natum pudet, cui nec satis esset humanam condicionem cum angelica commutasse ut tanto muneri obeundo sufficere (quomodo theologos tuos loqui audio) ex condigno posses.

Te tamen maximé commotum esse, ut scribis, non solüm patior libentissimé sed etiam lator. Est enim id praeclarum eximiumque argumentum et amoris tui erga Deum maximi et observantiæ, quando nec aliter Deum amare nobis concessum est quàm timendo tremendoque, nec sacrosancte religionis nostre arcana sublimius venerari quàm enitendo, quoad ejus facere liceat, ut que ne animi quidem cogitatione assequi possumus, verecundo saltem silentio et admiratione prosequamur. Est omnino, ut scis, Divine Majestatis hoc proprium, ut tum maximé amari se intelligat cùm timetur, agatque nobiscum tam liberaliter, ne dicam humaniter, ut timorem nostrum pro amore habeat et, quod est consequens, humilitatem pro dignitate. Longe aliter quam seculi principes facere soleant, qui cüm amari sine timore possint, timeri tamen quàm amari malunt ; unde illud etiam fit ut suorum metum pro odio nec abs re habendum existiment.

Atque utinam plerosque in consimili causa tui simillimos haberemus. Non essent in sanctissimo sacerdotum ordine tam multi qui, próh indignissimum facinus lachrymisque sanguineis expiandum ! ad ambiendum sacerdotium tam inconsiderato ferrentur impetu, idque assecuti tam irreligiosè tractarent ut dici nihil possit indignius. Putes aut nescire eos quis llle sit quem quotidie habent in manibus, aut non satis compertum habere nihil sacerdotio majus ac divinius à Deo optimo maximo mortalibus datum esse. Sed quamquam ita est, nolim tamen sic te commoveri ut perturberis, nisi ea fortasse perturbationis specie quae divine gratia nuntia esse solet, quamque

piorum animis tunc pracipue Deus inserit cùm celestes planeque divinas iis parat consolationes. Sic Beatissimam Virginem in Angeli sermone turbatam legimus cum cogitaret qualis esset salutatio ; sic dilectissimos Apostolos in Transfigurationis fidem testes adscitos cecidisse in facies suas, cum ad æternæ felicitatis premia gaudiaque jamjam delibanda essent invitati ; sic denique mulieres sanctissimas cüm ad sepulchrum Domini venissent expavisse, viso Angelo qui tam optatum gloriosissimæ Resurrectionis nuncium adferebat.

Ac sané quid esse potest quod te tantopere debeat conturbare ? An humane natura infirmitas? An non verò et hominem te nasci Deus voluit et homines illos esse per quos juge illud tremendumque sacrificium offerretur? An ergo indignitas tua cum sacerdotii dignitate collata? At hoc ipso dignum te facis quod indignum esse agnoscis, nec tua est pietatis tam inverecunda verecundia obsistere ne quó te Deus vocat trahitque ultrò evehi patiare. Gaude potiüs quód non cum terrestri principe tibi res est, qui quos ad dignitatem aliquam immeritos provehit sic ornare nequeat ut ex imperitis eruditos faciat aut ex balbis oratores; sed cum Deo illo cui non sit difficilius dignum te sacerdotali dignitate facere quàm dignitatem ipsam conferre. ldem enim ille est à quo evasit disertissimus qui legationem imperanti responderat : 4, a, Domine, nescio loqui. Idem ille per quem tam sanctus fortisque Rex factus est qui anteà non nisi belluis imperare didicerat. Is ipse denique, ne caetera congeram quae mihi ex officina tua petenda essent, cui inculta piscatorum simplicitas pro sapientia fuit ad profligandam philosophorum insaniam.

Quare cüm ad istam omnium optimam vitz rationem sis vocatus, tanquam Aaron, in eoque proprium habeas conscientiæ tuæ testimonium (taceo enim, quod sciunt omnes qui te norunt, quot quantisque difficultatibus impediri poteras ne tam sanctum institutum susciperes aut in suscepto eo perstares nisi te solus divini amoris ardor inflammasset), quid aliud optandum tibi aut faciendum restabat nisi ut vero nostro Aaroni sacerdotem te exhiberes secundum ordinem Melcbisedecb ?

At ridiculus plané sum qui theologum ago, leviaque hzc mitto ad te cui longe preciosiora domi nascuntur ; quamquam ut ineptire audeam cogis tu qui, in tanta celestium beneficiorum abundantia quantam tibi jam obtigisse credendum est, non solüm participem me habere vis consiliorum tuorum et, quod amicius est, intimiorum (sic) affectuum, verum etiam adjutore met quasi consolatorem. In quo etsi nihil me præstare posse sentio quod vel tua erga Deum pietate vel mea in te voluntate dignum videri debeat, putavi tamen faciendum uti quantüm in me esset animum tibi declararem meum, ut intelligeres

* Vide p. 84.

* Vide Epist. xix, xx.

si quantum tibi me hoc nomine pro tanta benevolentiæ significatione debere agnosco, tantundem referre possem non magis voluntatem mihi quàm facultatem defuturam. Igitur, quod facere et possum et debeo, non te hortabor ad istam dignitatem sic tuendam tractandamque ut appareat dignitatis functionem tibi cum multis communem esse functionis veró dignitatem cum paucis (neque enim tu is es qui moneri aut excitari debeas), sed illum ipsum Christum qui sacrificator tecum erit supplex orabo, ut qui tam sancti propositi autor fuit idem sit et adjutor perpetuus et remunerator, tantæque pietatis fructus in dies tibi præstet uberiores et cumulatiores, in annos longissimos sola æternitatis commutatione finiendos.

Videbo te, ut spero, propediem et, si me nihil fallet, tam opportuné fortassis ut primis sacrorum tuorum solennibus adesse possim. Quod si accidet, non tantüm in felicitatis tuæ partem venisse me putabo, verüm etiam pro animorum nostrorum conjunctione felicitatem tuam quanta tota erit in me transfudisse si non invidebis. Invidendi veró causa non suberit si cogitabis eodem prorsus jure quacumque mea erunt tibi etiam fore communia. Itaque me expecta, et bené vale.

Datum Chamberii, 13 calend. Januarii 1594.

His jam scriptis accepi literas à Girardo nostro * quibus mirum in modum et gratulatur sibi et agit mihi gratias de singulari tua erga se voluntate. Quantüm autem tibi debere putet, etsi pluribus ad me

scribit, malo tamen ex ipsius te literis quàm ex meis cognoscere Iterüm vale, mi amicissime, et me ama.

A Monsieur Monsieur De Sales, Prevost en l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Necy.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Chambéry, 31 mars 1594.

Fratri dulcissimo Francisco De Sales, Ecclesiae Gebenensis Præposito, Antonius Faber salutem dicit.

* Silentii mei votum, ut ego nunc quidem agnosco, improbum fregit lectio tuarum literarum, ex quibus cognovi in tanta ista taciturnitate

nihil minùs quàm tacendi animum te in votis habuisse. Itaque rescribo ad te, ut intelligas id unum mihi votum esse foreque perpetuum, ut voluntates et actiones meas omnes ad exemplum tuum accommodem.

De Tullianorum negotio * quod habes, gratiam facis tu liberaliter, qui in beneficiorum loco ponis officia quae à me sine scelere prætermitti non potuerunt. In Millierei * causa feci quod impræsentiarum fieri potuit, curaboque in ceteris omnibus ut commendationis tua memoriam sentiat apud me manere alta mente repostam.

De mea ad vos profectione nihildum habeo constituti, sed si quid me morabitur, tuum erit quam mihi jam pridem dedisti fidem præstare et ad nos venire ; hic enim videre te quàm Necii malo.

Interea bene vale et in Christo ketus sanusque vive.

Ex urbe et ex tempore pridie calend. Aprilis 1594.

A Monsieur et Frere, Monsieur De Sales,

Prevost en l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Necy.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Chambéry, 4 septembre 1594.

Fratri suavissimo Francisco Salesio, Ecclesie Gebenensis Episcopo et Principi designato, Antonius Faber salutem dicit.

Bene vale, Frater dulcissime, suavissime, mellitissime, iterum atque iterum vale. Jamjàm ad te advolo, quando terrestre iter in tanta imbrium abundantia nullum superest. Non possim ad te aut scribere breviüs, aut ire citiùs. Ego valeo; bene est si vales. Iterum ergo, tu, cum Salesiis tuis Salesianisque omnibus, bené vale.

Ex urbe, 4 non. Septembris 94.

Ad literas tuas quia non rescribo, quàm primüm ex ore respondebo.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales,

Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Necy.

Revu sur l'original inédit, conservé à la Visitation d'Annecy.

* Vide pp. 55, 57.

* Vide p. 58.

* Vide Epist. xaxur.

* Vide p. 91.

Bonneville, 27 septembre 1594.

(1)Fratri dulcissimo Francisco De Sales, Ecclesiae GebenensisPraposito, Antonius Faber salutem dicit.

* Nihildum habebam quód ad te scriberem, Frater dulcissime, cùm hac mihi tam praclara sese obtulit scribend: occasio, nisi hoc ipsum quód nihil habebam. Cur enim certiorem te faciam quantüm ex absentia tua moeroris contraxerim ? ld ita futurum esse, et ego jam tibi prædixeram, et tu, etiam tacente me, credere non solum potes sed etiam debes.

Nebulones istos Deus male perdat si diutius in tenebris versabuntur, quarum fugandarum gratia lux mihi mea erepta est ! Quamquam id ipsum est quod me maxime consolatur, quód de præclaris tuis conatibus tam bene spero quàm qui optime, nec dubito quin tuam et industriam et diligentiam, sed praecipue pietatem, Deus optimus maximus sit fortunaturus.

Mitto ad te versiculos quibus ex itinere in haereticos serió jocatus sum; si e re videbitur ut eos Baroni nostro * legendos exhibeas, non recuso. Sed illud etiam à te peto, ut emendes quz putabis et elegantiüs scribi potuisse et argutiùs; vellem enim dignos fieri qui ubique gentium legerentur ac insculperentur. Pratermittebam quód scire te non nihil interest, quamquam nec erit novum : hodie, si Deus volet, senator noster D. Rogetus, qui te salvere et bono animo esse jubet, mecum ad parentes nostros Salesium versus proficiscitur. Rem faciemus, ut confido, parentibus gratissimam, mihi veró tanto jucundiorem quanto suaviorem apud vos experiar, non tantüm nominis tui recordationem, sed ipsam quoque pené expressam in materna facie vultus tui imaginem.

Bene vale, Frater dulcissime, et me, ut soles, ama.

Ex Bonavillano oppido, 5 calend. Octobris 1594.

Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Chablaix.

Revu sur le texte inséré dans le 1°" Procès de Canonisation.

(1) Cette lettre est inédite, sauf le deuxiéme alinéa.

| nt

LETIRES D'ANIOINE FAVRE 385

Annecy, 10 octobre 1594.

(1) Fratri dulcissimo Francisco Salesio, Ecclesiae Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

Nequedum habui, Frater charissime, cui poterim literas ad te dare neque occurrebat fere quod scriberem. Nam quæ de sacrosancti Episcopi nostri * optimorumque omnium gratulatione scribi possunt, ea * Vide p. 94. tu et reputare tecum pro prudentia tua debes et ex consobrini tui fidelissimi relatione jam cognoscere potuisti ; quae vero proprie mea sunt, id est, quam ex absentia tua dolorem capio, etsi non ab alio quàm à meipso te intelligere æquum est, vereor tamen ne videar importunus si hanc amoris erga te mei significationem adferam, qua tam insigne pietatis tuze officium aut quam ex officio percipis voluptatem incommode interpellet.

Illud scito in summa omnium expectatione esse quid præclarus iste conatus enixurus sit; non quod quisquam verendum existimet ne tu ea omnia praestare non possis qua ab eximio et omni ex parte prastantissimo viro expectari debeant, sed quoniam tibi cum eo genere hominum res est ut verendum sit potiüs ne, cüm omnia præstiteris, margaritas ante porcos sparsisse videaris. ltaque, sic plerosque omnes alfectos video : ut si feliciter res cedet, laudatores habiturus sis etiam improbos et perditos viros, non laudandi tui studio vel impetu elatos, quod esset infamize proximum, sed virtutis veritatisque viribus fractos; sin, quod abominor, aliter eveniet, boni sane conatum laudabunt nec nisi hæreticorum insaniam accusabunt, pessimi temeritati tribuent quod industriz potius et charitati Christianæ acceptum ferre deb:rent : omnes planè fatebuntur, neque animum tibi defuisse ad audendam rem maximam neque ingenium ad agendam, sed seculi potius felicitatem ad peragendam. Nec ullos ferè puto tam iniquos bonarum rerum et aliena solertiæ æstimatores, ut non plus tibi laudis ex propria industria quam opprobrii ex aliena infamia accedere debere existiment.

Me hoc unum male habet quód parentem nostrum optimum de tua salute adeo anxié laborare animadverto, ut vix persuaderi à me

(1) Les cinq premiéres lignes de cette lettre, ainsi qu: les lignes 6-9 et 13-33 de la page suivante sont inédites.

Larrass | 35

* Vide p. 237.

* Cf. Digest., l. XVII, tit. 11, lex 29.

* Vide p. 81.

* Vide p. 108.

possit nullo te ingeri periculo, ac ne quidem (sic enim existimo) ulla periculi suspicione. Confirmo tamen, quantüm in me est, et bono animo esse jubeo, id sæpissime adseverans, de quo te non puto dubitare, numquam me abs te discessurum fuisse si quam tibi vel minimam suspicandi periculi causam relictam existimassem.

Ego te proxima ut spero hebdomade videbo, et ut patri tuisque omnibus restituam, dabo operam ut successorem habeas Spiritum Cappucinum *, jamjam hunc venturum, et si qui alii erunt (neque enim adhuc exploratum habeo) quos Episcopus noster in locum tuum substituere volet. Te interim valere et bono animo esse cupio ; nam si juberem, vereor ne tu me gallice potiüs quàm latine locutum putares, quasi prudentiae et constantie tuæ diffiderem, qua mihi omnium maxime est explorata. Quid tamen hactenus profeceris, aut in posterum profici posse speres, vellem jam ex tuis literis intellexisse; gratissimum erit si quod tuo commodo facere poteris nonnihil ad me de eo rescribes ; versor enim in maxima animi, non solüm anxietate sed etiam perturbatione, non tam quod hinc absis, quàm quia tibi adesse non possim, tecumque et diligentiae et periculi societatem inire, ne alioqui /eoninam * contraxisse videar, si nulla laboris et incommodi parte suscepta laudis tuz particeps fieri velim.

Mitto ad te Locatelli nostri * literas, tui meique amantissimas, ut quando aliter non possum amicissimi fratris memoria te oblectem. Baroni nostro, Domino Servetano * ceterisque nobilissimis viris quos nunc in castris habes, plurimam, si placet, sed consobrino tuo meoque Salesio potissimam salutem.

Bené vale, Frater suavissime, et quo graviore urgeris haereticorum numero, eo magis crede me tibi et amicissimum esse et nil morante locorum intervallo conjunctissimum. Iterum vale.

Ex tempore, Necii, 6 idib. Octobris 1594.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

LETTRES D'ÁNTOINE FAVRE 387

Annecy, 31 octobre 1594.

(1) Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Cüm haec tibi epistola reddetur, mi Frater, cupio magnopere ne *Vid.Ep.xxxvi.xxxvn. ad risum paratus sis et solutus. Ego enim nudis ut aiunt lentibus video ; ita undique occurrunt lata omnia qua scribam. Primum illud est quód tuas accepi literas dulcissimas, suavissimas et, ut meis mala fide tametsi bona mente objicis, Ciceronianas plane, quando non pateris ut dicam Athenienses ; quid enim mihi potuit esse jucundius? Praesertim ex illa parte qua significas id, de quo non dubitabam, nec ullam te scribendi occasionem prætermissuram nec amandi mei finem umquam facturum esse ; nam cætera qua tu tam faciliter et eleganter de vale nostro gallice latineque rescribis, etsi demulcent mirum in modum, ne tamen tam jucunda esse possint illud facit quód absentiæ nostra memoriam efficacius renovant, nec patiuntur ut tam facilé mihi possim imponere cüm te presentem videri volo.

Secundum est quod scire te mea refert. Natus est nobis felicissimo partu filius, junior (dicamne an senior ?) mense uno quàm speraram, neque enim partum ante calend. Decembris expectabam. Quód nobis non mihi natum dico, quamquam mirari non potes qui omnia mea tecum communia esse jampridem voluisti, minüs tamen miraberis cùm pulcherrimum et suavissimum (sic enim adrelatum est) videbis; patrem namque in eo ut te habeat necesse est qui me habere non potest. Optabam mirabiliter ut si pater videri nolles, ne multorum qui nostram illam mirificam unitatem minüs norunt animos offenderes, compater saltem esses, ne unum hoc vinculum conjunctioni nostra deesset, melioribus licet ac fortioribus colligatæ ; sed occupavit Guichardus noster *, cogitque ut in annum proximum * Vide p. 96. necessitudinis hujus accessionem differri oporteat, quam tamen jam inde ab hac hora volo te pro petita habere, cüm habeam ego pro impetrata.

Tertium est quod te scire volo. Egi cum patre nostro observantissimo de canonicatu, et qua ille est in omnes humanitate et erga me propensione obtinui facillime qua volebam, factus paulo impudentior in tam aperta tuisque literis tam mirifice expressa voluntatis erga

(1) Cette lettre est inédite, saufle cioquième, le sixième et le septième alinéa,

* Vide p. 96.

* Cf. p. 305.

* Vide p. 180.

Rolandum * tue significatione. Rei executio in Decembrem proximum dilata est, quód eo mense ut audio canonicatuum vestrorum collatio ad vos pertineat. Faciam ut Rolandus noster intelligat non solüm peracta feliciter omnia, sed etiam quantum tibi hoc nomine debeat, quantum etiam patri, qui Domini de Sacconex precibus urgebatur ut fratrem suum Comitem Lugdunensem * honore isto dignaretur. Non te peenitebit collati in amicissimum tuique amantissimum virum beneficii ; qui sicut de tuo erga se studio numquam dubitavit, ita sibi facile persuasit neque alio quam te apud patrem intercessore neque ullo sibi apud te adjutore opus esse; officium tamen meum imploravit ideo fortasse ne inviderem si tuus magis esse vellet quam meus, aut potius ut socium obligationis sibi quæreret, nimis (minus ?) suis fidens facultatibus quàm ut tantum tibi solus debere vellet.

Restat ut Necio tuo discedens salutem tibi plurimam impertiam. Vale enim non dicam, ut agendum aliquid supersit quod me huc proximo quoque tempore reducem faciat. Nec rursus aequum est ut absente me valere te jubeam qui absente te vix valere possim ; præsertim mense proximo, quo neque tecum vivere licebit neque cum uxore dormire, nisi forte postremum hoc potius ad valetudinem meam conferat. Quo magis equum erit, quantüm otii et commodi uxoris accubitus afferet tantüm me conscribendis expediendisque Conjecturis nostris * impendere.

Faciam te de omnibus certiorem, habeboque ut spero crebriores post hac tabellarios, qui meas ad te literas perferant, non in istam solitudinem in qua nunc degis, sed in urbem hanc, ad quam te brevi ut prævideo revocabit, non solüm parentis nostri observantissimi votum, sed etiam et Episcopi amantissimi jussus. Sic enim inter eos, me prasente, multis sermonibus actum est de te revocando tibique dando successore. Miram animadverti patris impatientiam, dum et saluti tua diffidit et se diutius tantis Baronis nostri erga te beneficiis, aut potius officiis, onerari premique moleste fert. Episcopus pro sua prudentia verebatur ne multüm de tuis laudibus detraheretur, si quo tempore magis enitendum esset ut pietatis industriæque tua fructus aliquis constaret, eam de te homines opinionem conciperent ut peragendi animum tibi potius quam facultatem defuisse suspicarentur.

Ego veró, cujus maxime interest non tantüm te salvum esse, sed etiam sic de me sentire ut neque minüs te amare videar quàm à parente ipso ameris, neque minus prudens providensque quàm senatorem deceat, id unum verebar : ne aut minùs amare viderer parenti nostro si cum Episcopo sentirem, aut minüs prudens Episcopo si parentis consilium adprobarem. Dixi tandem videri mihi totam rem istam tui esse debere consilii et judicii, ut si nihil istic profici posse

LETTRES D'ÁNTOINE FAVRE 389

videres, majorem salutis tuæ paternique desiderii quam tuæ laudis rationem haberes (neque enim dubito quin ex conatibus istis, tametsi, quod abominor, irriti forent, eo major tibi laudis materia paretur quo longiores erunt et, ut ita dicam, quando tibi cum obstinatissimis res est, obstinatiores), sin veró bene sperares, non committeres ut ex pracipuis laboribus et victoriis tuis successori tuo, quisquis ille futurus sit, triumphus quereretur, sicut etiam quod te magis ut scio movebit, ut tanti momenti res prosperé inchoata successoris tui sive inscitia sive minus felici industria concideret.

Vides quàm egerim ex bona fide et ut amicum decebat, qui adversus mea commoda pro tua dignitate etiam contra patrem laborarim. In quo tamen satis mihi fuit officio paruisse, succubuisse vero etiam perjucundum. Placuit enim communibus utriusque parentis votis, nec me valde repugnante, ut jamjam redire et successorem accipere jubereris. Cupio cx tuis literis intelligere quid tu aut feceris aut facere constitueris ; mihi probabuntur omnia que tu e re et dignitate tua esse putabis, si tamen prima salutis tue quae mihi mea charior est habueris ut par est rationem. Bene vale, mi suavissime, et me, ut facis, ama.

Necii, pridie calend. Novembris 1594.

Endo procinctu. Baronem nostrum, Servetanum cæterosque nobiles salutatos velim, sed praecipuo quodam studio nostrum consobrinum. Iterum vale, sed ita ne vale tibi à me dictum putes.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

Chambéry, 8 novembre 1594.

Fratri dulcissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Ovabam, móx, ut mihi videbar, triumphaturus de Thononiensi- * vide Epist. xxxv. bus, Frater suavissime, cüm primam literarum tuarum legerem, in qua scriptum erat magno te et præcipuo quodam ab iis beneficio affectum esse ; postea veró quàm ex reliqua lectione comperi quid sentires, in eo uno scilicet de te benè meritos Thononienses quód quidam ex iis meas tibi literas reddiderat, cognovi quàm parum tibi

mihique de istorum animis studiisque sperare liceat, si tam leve, in re tam pusilla officium magni beneficii loco constituendum videatur.

Facis tamen tu non solùm liberaliter, sed etiam Christiane, utrumque autem ex bona fide, qui et magna putes omnia quz à me ad te proficiscuntur, nec prius de perditissimorum hominum salute desperare velis quàm desperandi finem perditio ipsa afferat. Est sanè quód iis habeam gratiam de meis literis tam fideliter tibi redditis ; nam cum vix ignorare possint quanta sit inter nos animorum voluntatumque consensio, credibile est non valdè tibi infestos esse qui erga me adeo fuerint officiosi.

Scripsi ad te non ita dudum quid de toto isto negotio parens noster suspicaretur, quid Episcopus speraret, denique quid ego sentirem. Non patiuntur temporis angustia quibus premor ut vel repetam vel pluribus me explicem, presertim cüm nec sit necesse : neque enim dubito quin tibi litere mea reddite sint, tuque pro singulari prudentia tua jam ex te constitueris quid me tibi consulere, hoc est, quid te facere opporteret, prius etiam quàm literas meas accepisses. Jam intelligere cupio quid feceris aut faciendum decreveris.

Mitto ad te Patris Cherubini literas, mihi nudius tertius redditas, quas vir ille optimus et religiosissimus mihi, ut videbis, tecum communes esse voluit, in hoc uno fortassis minus cautus, quód universalem illam bonorum nostrorum omnium communionem quam habet perspectissimam ignorasse videatur. Reddes, si placebit, cüm perlegeris, et mittes quas ad Guichardum nostrum dare te velle profiteris ; eas ut ille accipiat curabo majore quàm antea, non fide, sed diligentia, Ut vero gratas habeat, facile impetrabit non tantüm summus erga te amor suus, sed etiam mellitissima illa eloquentia quze Thononiensium quoque barbaros licet animos alliceret et conciliaret, si tam faciles illi se auditores praeberent quàm te disertum et efficacem oratorem experirentur.

Uxor mea et filioli omnes bene valent, teque salutant quotquot loqui sciunt ; ego pro me meisque omnibus tantam tibi salutem dico quanta non possim mihi meisque omnibus majorem, consobrino nostro, quando per te licet, nec minorem. Benè vale, mi suavissime, et Fabrum tuum, ut facis, ama.

Ex urbe, 6 idib. Novembris 1594.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l’Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans les deux Procés de Canonisation.

Chambéry, 25 novembre 1594.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Præposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

De tuo, mi Frater, ad Necienses nostros reditu, etsi ex multorum sermonibus audiebam, ne tamen facilé possem credere illud faciebat quód nullis à te literis de eo certior factus essem, quas cum multis de causis avidissimé expectabam, tüm ob hoc maxime ut scirem venisses ne tantüm an etiam rediisses. Occurrebat enim quod de Attilio Regulo apud Pomponium nostrum quodam loco legere memineram, cüm à Carthaginensibus Romam missus esset, non visum eum postliminio rediisse, quia dixerat se reversurum nec animam habuerat Roma remanendi. Etsi namque subverebar ne qua temporis prorogatio et desiderio meo et labori tuo accederet, malebamque te ubivis gentium quàm inter perditos et desperatos istos helluones vivere, tamen non dubitabam quin si quid aut jam proficeres, aut longiore molestia profici posse sperares, nihil tibi adeó durum aut difficile videretur quod non facile concoqueres, ne tam praeclari instituti te umquam poeniteret.

Nunc veró mirificam capio voluptatem ex constantia consilii tui, cujus audio majores quotidie fructus tibi totique Reipublice Christianz constare, inclinata jam ad partes nostras victoria, paratoque triumpho de Avullao ceterisque non minorum dumtaxat gentium, ut sibi videntur, diis, sed melioris etiam nota adversariis ; quorum alios intelligo, argumentorum tuorum sola recitatione fractos, aspectum congressumque tuum fugere, (quid verò, Deus bone! si dicentem et disserentem audissent ?) alios, oblata disputationi impares, scripto agere decrevisse, hoc ipso impudentes quód chartam, quamtumvis mendacem et impudentem, non putant erubescere posse.

Sed hac omnia, cæteraque hujus generis que me singulari oblectatione afficiunt, essent multo jucundiora si mihi per te, non per alios, essent explorata. Quamquàm enim te scio eum esse qui laudes tuas ne audire quidem libenter, narrare veró multo minüs velis, tuam tamen modestiam hac in re illud frangere deberet quód de iis nihil possis detrahere quin tantumdem ferè ex Dei optimi maximi gloria, ad quam omnia ut debes refers, detrahatur.

De me nihil est quod scire te putem oportere. Quid enim publicas

* Vide p. 70. not. (1).

* Vide p. 113.

privatasque de temporum injuria querelas ad te deferam, aut cur velut in picta tabula ponam tibi ante oculos profugam ad me socrum * cum liberis, quos misera nostra tenebat Sebusia, amissos biennii ferè integri redditus et facultates pené omnes qua per lasciviam exercitus eripi diripique potuerunt, caeterarum, quarum amissio pauló difficilior est, jacturam nec dubiam ab hostibus imminentem ?

Malo te ista vel omninó nescire, vel ex verbis quàm ex literis meis intelligere, ne tu pro singulari tua erga me voluntate, magis mea causa commoveare quàm ego ipse, qui fero, non dicam omninó constanter et indolenter, sed tamen ita moderate ut appareat « nihil me humani à me alienum * » putare ; nam praeter id quód jam inde à multis annis omnimodo eventura ista prævideram, nisi Deus à nobis averteret quem ipsum nos à nobis avertimus, illa quoque me non parüm juvat consolatio, miserrima quidem sed tamen efficacissima, tot tantisque nos infortuniis premi non posse ut non plura gravioraque, et pati possimus et expectare debeamus.

Magis me illud afficit et perturbat quód nos omnes video in communibus maximisque periculis versari, ipsamque rempublicam, cujus malis et incommodis non moveri tam sit insipientis quàm moveri propriis. Erit mihi adversus ingruentia omnia præcipuum solatium, si tu me amare perges et votis tuis piisque ad Deum optimum maximum precibus adjuvare, literis quoque et exhortationibus ad miserias istas publicas privatasque tolerandas, quanta poteris ope ac diligentia confirmare. ltaque tuas literas quam primüm expecto.

Bene vale, Frater suavissime, et consobrinum nostrum, itemque D. Servetanum, ceterosque nostri amantissimos, meo, si placet, nomine salvere jube.

Ex urbe, 7 calend. Decembris 1594.

Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Thonon.

Revu sur le texte inséré dans les deux Procès de Canonisation.

Chambéry, 3 décembre 1594.

(1) Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Pené accidit, mi Frater, ut proficiscenti ad te Locatello nostro * Vide Epist. xxxvn. nullas dederim literas, non ob id solùm quód earum usus minùs necessarius videretur prasente te, quem tu alterum me existimare hoc ipso debeas quod alterum te esse scis, sed etiam ne amantissimi et disertissimi fratris aut voluntati aut eloquentia diffidere viderer. Sic enim dixerat et receperat facturum se, si nihil scriberem, ut nullas tibi antehac à me præstantiores literas redditas faterere.

Verüm placuit temperamentum ut neque nullas omninó neque prolixas darem, presertim cüm exaranda longioris epistole facultatem angustia temporis denegaret. Scribam igitur, quantum dumtaxat necesse erit, ne dulcissimum scribendi officium ultro intermittere videar, rursüm ut significem redditas mihi tuas posteriores literas, in quibus cüm amantissima omnia fuerunt, tüm illud etiam honorificum, quód petitioni meæ de compaternitate tam liberaliter subscribis. Qua res me movet ut beneficii hujus amplissimi, licet tacitam conditionem habeat : si quis filius mihi nascitur, tamen non tam spem quàm præsentem fructum animi cogitatione hauriam. Id enim occurrit quod prudentibus nostris placere scis: pure promissum videri quod sub conditione omnimode extitura promittitur.

Tuas de hæreticis praeclaras victorias plures majoresque in singulos dies audio, tibique eo nomine ut et toti Christianz religioni mirificé gratulor, vel ob id maximé quód ex ipsis Episcopi nostri literis intellexi conatus istos Serenissimo Principi nostro, non tantüm perspectos esse, sed etiam probatos dignosque visos quos omni studio ac voluntate prosequi et adjuvare deberet.

Qua sic me apud Senatum tui honoris causa curare oportuit jam perfecissem, nisi quorumdam superstitiosa religio, ne quid gravius dicam, obstitisset ; quibus visum est ante omnia faciendum ut tanta Episcopi erga te voluntas subscriptione aliqua constaret. Scripsi ea de re ad Episcopum itemque ad Deageum nostrum *, quibus scio * vide p. a. majori id quam tibi cura futurum. Quare nec te rogatum volo ut

(1° Cette lettre est inédite, sauf le troisieme alinéa.

* Vide p. 100.

* Vide p. 98.

aliquam mihi tibique in hanc rem præstes diligentiam, sed tantüm ut D. Deageum roges meo nomine ne quam in ea re qua citò expediri possit moram fieri patiatur.

Habebis epistolam Albiensis nostri Episcopi *, mox Guichardi quoque, ut is ad me scripsit, habiturus à Patre Cherubino* et Girardo; si quas ut spero accepero, brevi ad te perferandas curabo. Benè vale, Frater suavissime, et me, ut soles, amare perge, Salesiisque nostris et Salesianis omnibus, itemque confratribus, plurimam, si placet, salutem.

Ex urbe et ex tempore, 3 non. Decembris 1594.

À Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de St Pierre de Geneve. A Chablaix.

Revu sur le texte inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

Chambéry, 1°" janvier 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesia Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

Cum opportune omnia mihi abs te veniunt, mi Frater, tüm nihil umquàm opportunius, quàm quód hoc ipso die qui dandis accipiendisque xeniis faustus creditur, reddidit mihi Filliardus tuas illas amantissimas literas, caeterarum, ut ais, obsignatorias quas anno superiore tam multas tamque elegantes, ut ad me scriberes incredibilis immensusque amor erga me tuus coegit. Itaque noli quaerere quanta me voluptate perfuderint; nam cüm toto isto novendio mihi in mentem veniret illius (illud ?) temporis quod Necii, annus unus est, tam suaviter tecum transegeram, nec facile ferrem, auctis tantopere amandi tui rationibus, prereptum mihi usum dulcissima consuetudinis tua, commodissima fuit ea consolatio quam literae tua attulerunt, in quibus utinam oris istius castissimi oculorumque quos semper in oculis fero vivam imaginem tam bené expressisses, quam expressisti præclarè magnitudinem animi studiique in te mei !

Unum illud facere poterat me Thononiensibus qui te fruuntur invidere, unaque succensendi non minor quàm invidendi causa esset,

quód te cüm habeant, frui tamen nesciunt, nisi scriberes incipere eos sapere, tuisque conatibus favere ; quo nomine, quantüm tibi totique Reipublice Christianae gratulor, potes tu faciliùs ex gratulandi ratione et necessitate conjicere quàm ego verbis aut vultu explicare. Neque veró quotquot sumus tui in Christo confratres, aut potius filii, quoties convenimus, desistimus, quantüm votis precibusque possumus, Deo supplicare, ut tam fortunata initia feliciore in dies progressu augeat, tandemque optatissimo fine compleat ; quod ita venturum sperant omnes, neque dubitare possunt, qui pietatem tuam et ad maxima quaque peragenda facilius quàm audenda praestantem proclivemque industriam perspectam habent. Itaque, ut omnia complecterer, poteram breviüs scribere id unum nos à Deo flagitare, ut te unum quàm diutissime servet incolumem.

Sed ad id redeundum est, unde potiüs epistolam ordiri debueram. Pudet incredibiliter quód per Thovesium *, qui priores mihi à te literas attulerat, nullas à me acceperis, nec memini umquam id contigisse ut binas à te haberem cüm tu à me nullas. ld qua ratione, aut ut veriüs dicam, cujus culpa factum sit, si ex eo cognovisti, non excuso tam improbabilem hominis negligentiam, sed ignosco culpa, satis enim mihi fuerit quód culpa me vacare intelliges ; sin fuit ille in hoc ipso negligens ne se accusaret, neque excuso, neque ignosco, tametsi querelas omnes et injurias à me hodie, ut par fuit, remissas esse non nesciam ; adeó mihi constitutum est perpetuas cum iis inimicitias gerere si qui erunt quorum culpa fiet ut de mea, non dicam voluntate, (qui enim facere posset ?) sed diligentia male suspicandi quaesita tibi occasio videatur.

Eo nimirüm tempore scriba meo dixerat velle se equum conscendere, cüm mihi ad confraternitatis nostra sacra jam inclinata hora proficiscendum erat. Quàm veró dolendum mihi est, tüm fuisse negligentem, cüm diligentior esse debueram, ut eodem quo tu animo tam feliciter transacti inter nos anni partem extremam singulari et mirifica quadam amoris erga te mei significatione, aut saltem nota concluderem. Sed quando id mihi denegatum est, contendam posthac tantó vehementius, ut nihil à me de pristina voluntate et diligentia remissum neque vero remitti potuisse fateare. Nec tamen volo tecum agere tam familiariter ut hanc epistolam tam malè compositam, et, ut agnoscis, extemporariam, xeniorum loco tibi redditam velim.

Habeo alia in promptu mutua nostra necessitudinis dignitati aptiora, quz etsi nunc dare non possim, brevi tamen hoc ipso die sibi à me data fuisse intelliges. Meditationes ille sunt mea poëticæ *, tibi, ut scis, inscriptae, quas, cum primùm per frigoris intemperiem licebit, typographus noster excusurus est; addo et posteriores

* Vide p. 107.

* Vide p. 81.

* Cf. p. 388.

* Vide p. 47.

* Vide p. 70.

Conjecturarum mearum libros*, Gebenensi typographo jam traditos, ut te Gebenensis quoque civitas perinvita Ecclesiae Gebenensis Præpositum et Pontificem designatum agnoscere incipiat. Sic fiet ut gallice latineque me tibi et fratrem et amicissimum, si non omnes, certé quamplures intelligant. Guichardus noster, qui adest, te salutat, impeditus partim dubia valetudine, partim Marchionis nostri * assidua consuetudine, ne scribere potuerit.

Scripsissem ad Baronem nostrum si otium fuisset. Singularem ejus erga me benevolentiam etsi perspectissimam habeo, per te tamen non tantüm conservatam, sed etiam auctam iri, et spero et cupio. Plurimam illi, si placet, ceterisque nobilissimis viris nostris amantissimis a me salutem, sed praecipuam consobrino nostro. Fabricelli tui omnes te salutant, et qua tot Fabros fabricata est soror tua Benedicta Fabra *. Omnes bene valemus ; tu, Frater suavissime, quantüm me amas, cura ut valeas.

Ex urbe et ex tempore, calend. Januarii 1595.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans les deux Procés de Canonisation.

Chambéry, 26 janvier 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebennensis Praposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

Defuisse tibi ad scribendum chartam inter arma facile credo, qui propemodum deesse mihi video inter chartas. Itaque accipio, quamquam illubenter et perinvitus, excusationem illam quam mihi Thovesius tuo nomine pro literis reddidit; sed ea lege, ut si posthac charte penurià ullius ex amicissimis meis literis mihi carendum sit, des operam et diligentiam aliorum ut omnium quotquot sunt, fuerunt et erunt, caream potius quàm tuis. An non autem tibi nescio quo fato factum videtur, quod eodem tempore typographo quoque nostro charta defuit, ne poéticas illas meas Meditationes adhuc excudere potuerit? Id tamen propediem facturum se pollicetur, et ut faciat quantüm possum urgeo, non tam quód mez sint, quàm quod tibi jampridem nuncupata. Illa enim præcipua laus mihi futura sit, si assequi

Lettres D'ANTOINE FAVRE 397

potero, ut hoc veluti nuncio singularis nostra necessitudinis et, ut veré soles dicere, incomparabilis ad exteros quoque fama perferatur.

Angustior sane est tota hæc nostra Sabaudia quàm ut rem tantam suis finibus continere possit. Sed charta mihi quoque defuerit, si longioris epistola argumentum petere velim ex magnitudine mutui amoris nostri, qua licet mihi aque ac tibi perspectissima, non alià tamen quàm tua eloquentia ex dignitate commendari se aut exprimi patiatur.

Bene vale, mi Frater suavissime, et me, ut facis, ama ; consobrino nostro charissimo plurimam, si placet, ex me salutem.

Ex urbe, 7 calend. Februarii 1595.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de S! Pierre de Geneve.

Revu sur l'original conserve à la Visitation d'Annecy. g

Chambéry, 3 février 1595.

Fratri suavissimo Francisco Salesio, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Jam dederam discedenti Thovesio literas ad te, mi Frater, perfe- * Vide Ep. xin, auv. rendas cum posteriores tuas Servetanus noster mihi reddidit. Ex quibus et ex Servetani sermonibus cognovi te et optime valere, quod fuit praecipuum, et absentis mei praesentem memoriam, de quo dubitare non poteram, constantissime retinere. Fuisset eque perjucundum tui in hæreticos operis priores paginas videre; æstuo enim desiderio incredibili legendi qua scribis, quód ea scio futura ejusmodi qua et te digna videri debeant et toti Reipublicae Christianae mirabiliter prodesse possint. Nec erat cur vereris ne minus grata forent si ea membratim exponeres ; etsi enim multo jucundius rem totam quanta est et corporis et animi oculis subjicere, nihil tamen de jucunditatis magnitudine detrahet occupata per partes oblectatio. Cujus sola spe non possis credere quantopere delector.

Cum typographo nostro nondüm agere potui, nec agam priusquàm à te aliquid accepero cujus exhibitione possim hominem, alioquin minüs liberalem, permovere ut impensam excudendo operi

necessariam prorogare non recuset. Vereor etiam ne illam excusationem afferat qua uti solet cum urgeo ut poësim meam gallicam excudendam aggrediatur, quod chartam non habet ; quamquam jubet me sperare futurum ut brevi habeat. Moram hanc fero impatientissimé, meo certé nomine potius quàm tuo, neque prius conquiescam quàm meo erga te officio studioque hac saltem parte satisfecero ; adeo mihi videor nihil non bene posse facere si te vel authorem habeam, vel motorem, vel adprobatorem.

Sed parüm cautus sum qui, cum nec gallice scribere audeam nec latiné possim in tanta temporis penuria, tam longa tamen te morer epistola. Eo namque tempore hic noster amicissimus mihi significavit paratum se discedere cum salutandi tui potius quam ad te scribendi otium fuit. Non potui tamen facere ut is sine literis ad te meis proficisceretur, præsertim cüm haberem à Girardo nostro quas ad te perferendas curarem ; ut taceam quód politior illa scribendi ratio quam tu, vel invitis haereticis et barbaris, tam constanter retines, mihi jam tecum familiarius et ut inter fratres par est agenti, sicuti non necessaria ita minus curanda videtur.

Bené vale, et meo, si placet, nomine charissimum nostrum consobrinum salvere jube.

Ex tempore, sine tempore, 3 non. Februarii 1595.

À Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inédit, inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

Chambéry, 18 mars 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesia Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

Eram apud Sebusianos meos, et cum Guichardo nostro, viro (quod te scire arbitror) nunc prorsùs militari, ut tempori nihil nisi bella et classicum resonanti magis quam genio meo inservirem,

Ludebam effigiem belli, similataque veris Prælia, buxo acies fictas et ludicra regna,

cum reddite nobis sunt amantissime illa tua litere ad xt calendas

Martis data, sané perquàm opportune, ut communi utriusque desiderio satisfieret, cum mira amoris erga te nostri impatientia urgeremur ne longiorem earum expectationem ferre possemus. Ego veró proprio quodam jure, in mediis publicarum et privatarum miseriarum doloribus, hanc implorarem consolationem, quae moerorem aliqua ex parte saltem levaret meum.

Itaque noli quaerere quàm grata jucundæque nobis fuerint, quales et quàm multi, quamque honorifici inter nos de te sermones, cüm, omisso statim ludo quasi ambo vicisse videremur, id unum agere coepimus, ut suavissimis de mutui amoris nostri magnitudine, deque tuis et virtutibus et laudibus colloquiis reliquum diem transigeremus.

llle, ut est ingenii non minüs quàm animi impetu potens, ex tempore conscripsit epistolam, si quid mei judicii est, non inelegantem, quam post dies aliquot discedenti mihi tradidit ut curarem ad te perferendam. Mihi, qui majorem et jucundiorem legendis tuis quàm conscribendis aut poliendis meis diligentiam adhibere soleo, melius visum est et commodius differre rescriptionem in id usque tempus quo in hac loca rediissem, presertim cùm nec haberem ad manum per quos possem scribere ; quamquàm non parum diligentiam meam illud expectabat, quod tardius quàm putaram ad Sebusianos meos profectus, videbam ex eo futurum ut longiorem quoque scribendo moram facerem quàm sperares.

Post meum veró reditum (is fuit nudius tertius), posteriores tuas accepi ex Thononiensi Babylone conscriptas *, quarum repetita sæpiüs lectione mirum in modum recreatus sum, ex ea potissimum parte qua tu me bono et forti animo esse jubes ad publicas istas calamitates constanter moderateque perferendas. Est omninò, mi Frater, ut scribis : oculi augent dolorem, fitque luctus multó acerbior cüm ea videre cogimur qua nec audire sine gravissimo moerore possemus. Teterrimum prorsüs et miserrimum spectaculum ] oppressa præcepsque in ruinam patria, cui opitulari non possis. Neque veró possum negare, tametsi ad meos profecturus sic me comparassem ut quem misera quaque et videre et perferre oporteret, me tamen non leviter commotum esse, cüm multó graviora et deploratoria vidi omnia quàm timueram.

Nihil de privatis meis rebus conqueror, quarum perturbatio non mediocris animum meum longe graviùs perturbaret, si à meipso, ut eleganter ais, lædi vellem. Fero licet ista minüs æquo fortasse quàm deceret, tamen satis erecto animo ; non quód ad eum sapientie gradum pervenerim quem tu mihi ob oculos ponis (nimirum, ut astute quidem sed benevole mihi imponas, ne cunctari possem quin talem me prastare debeam qualem me tibi videri fingis), sed quia

* Vide Epist. xiv.

nihil tam durum aut calamitosum accidere potuit quod non jam inde à multis annis eventurum præviderim, quodque ridendus mihi ipsi videar magis quam miserendus, si in tantis totius reipublicae calamitatibus, cum in eadem sim navi in qua caeteri, praecipua quadam immunitate vitæque conditione gaudere velim.

Et nihil me asque ac illud confirmat, quod quoties de te cogito (facio autem fere assidue), agnosco indignum fore me quem tu fraterno amore prosequi deberes, si ab ea desciscerem animi magnitudine quam in te admirabilem et propemodüm singularem, non modo vultu et oratione prz te fers, quod tibi cüm multis commune est, sed etiam, quod paucis contigit, facto ipso totaque institute vita ratione testaris.

Quàm, putas, animo meo hæret harebitque semper, quod te nuper cüm una essemus dicere memini, cüm quidam ad te retulissent me, levissimo implicitum morbo, graviore quàm par fuerat mortis metu cruciatum fuisse, id te de eo qui se fratrem tuum diceret et gloriaretur non temere credere potuisse! Nam qui, te potissimum magistro, didicerit mortem non pertimescere, quam ego nunquam sane pertimescendam existimavi, an non multo stultior sit, si iis rebus moveatur qua non aliam ob causam acerba videri possint quàm quia mortem, vel quod adhuc insanius fuerit, vitam quoque ipsam reddere soleant acerbiorem ? Sed tamen facere non possum quin me communes miserie conturbent, quibus non valde affici vereor ne inhumani potius quam constantis hominis esse videretur. Idque me tuo etiam exemplo, quod mihi instar omnium est ut esse debet, facere certó scio. Verüm de iis fortasse nimis multa.

Reliquum est, mi Frater, ut te non jam horter ad pugnam istam quam te adversüs haereticos tanta contentione capessere video, sed moneam potius et rogem ut salutis et incolumitatis tue rationem habeas, tibi parcas, caveasque ne tenuiores corporis vires et animi viribus impares, jamque tot jejuniis attritas, dicendo scribendoque exhaurias, quas tibi integras salvasque conservari non minus reipublicæ quàm mea scis interesse, quandoquidem tibi cum eo hoste res est quem nonnisi longo lentoque, ut vides, bello possis ad deditionem compellere. Ego, si quid hoc ad rem pertinet, votis saltem et quantis potero ad Deum optimum maximum precibus adjuvare te non desinam, faciamque ut confratrum nostrorum, quorum omnium propensissimus est ut esse debet erga te animus, idem quoque studium experiare.

Bene vale, mi suavissime, et Baronem nostrum, itemque consobrinum si nunc tecum est, ac cateros omnes tui amantissimos, meo, si placet, nomine salvere jube.

Senator noster *, longissimo jam et periculosissimo morbo consternatus, tam malè habet ut necdum medicis exploratum sit sperandumne magis de clarissimi viri salute an pertimescendum habeant. Non possis credere quàm id me malè torqueat, pro arctissima qua inter nos, non tantüm dignitatis et ordinis, sed etiam, quod primum est, animorum conjunctione. Faxit Deus optimus maximus ut brevi convalescat, quem diutissime sospitem salvumque esse, non tua solum et mea, sed totius quoque reipublice causa cupio. Interim, iterum vale, et me, ut soles, ama.

Ex urbe, 15 calend. Aprilis 1595.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales,

Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

Chambéry, 19 avril 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesiæ Gebenensis Præposito, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

* Majorem te in dies, mi Frater, voluptatem fructumque capere ex præclaro isto consilio et ad rei Christiana dignitatem coelitus comparato instituto, etsi minus miror, qui numquam dubitavi quin tam sanctos conatus Deus optimus maximus solita sua ergà te munificentia fortunaturus esset, gaudeo tamen mirum in modum, cüm ex tuis literis ea ipsa intelligo qua frequentissimis hominum de te sermonibus publice testata circumferuntur. Magna omnium fuit expectatio quid rei eventus laturus esset à quo tempore auditum est hanc à te tam difficilem susceptam esse provinciam, hac potissimüm tempestate que omnium maximé novas ac propemodüm inexplicabiles, ut tuto expertus es, difficultates allatura videbatur.

Nunc veró, majorne dicam nescio voluptas an admiratio est, non eorum dumtaxat qui negotio magis quàm tibi diffidebant, sed illorum etiam qui, cum eam probarent, vix tamen persuaderi poterant futurum ut jam citò tam uberes diligentia et contentionis tua fructus constarent, quod minus tibi opis et auxilii parari viderent ab iis quorum authoritate precipue geri res debebat quàm necesse esset

LatTRAs I i 26

* Vide p. 44, not. (1).

* Vide Epist. xux, t.

* Vide p. 124.

* Vide p. 104.

* Vide p. 129.

ad tantam rem feliciter aggrediendam gerendamque ; sic enim jam omnibus fere persuasum est fore brevi ut sacrosancta religio per tot annos ab istis populis explosa pristinam suam per te recuperet dignitatem, indeque tamquam ex armario munitissimo potentissima ad expugnandam Babylonem machina tandem depromatur.

Mihi sane non parvi momenti esse videtur quod de Ponceto * recuperato scribis; fuit enim ille hucusque praecipui, ut audio, inter hæreticos nominis pro ea qua praestat juris nostri rerumque agendarum scientia, ut liceat sperare non defuturos permultos qui exempli authoritate movebuntur, ut ratione tandem vinci se patiantur. O si Avulleus tibi datam fidem praestaret, Deo autem redderet ! Omnia pené acta putarem his duobus antesignanis adeo egregiis ad deditionem compulsis. Sed de hoc audio nescio quid quod mihi bilem movet et stomachum facit ; verum ipse viderit.

Possevinus noster *, cüm hic esset superioribus diebus in eumque sermonem incidissemus, testabatur nihil se aut antiquius, aut optatius umquam habuisse quàm ut te videret deque toto isto negotio alloqueretur, non solüm ne dubitare posset quin ad consilii capiendum esset quód optimum uterque vestrum probaret, sed etiam ut quantum haberet ingenii, virium et authoritatis, totum id conatibus istis adjuvandis fovendisque conferret. Sed accidit ut cüm proximo quoque die Necium se profecturum crederet, measque jam ad te literas urgeret, Lugdunum versus pergere coactus fuerit ad ea tractanda negotia cum Duce Monmorentiano quorum maximé gratia in hac usque loca peragravit *. Quando rediturus sit, plané adhuc in incerto est, etsi Bonaldus ille noster (1), cui tuas ad se et ad Possevinum literas reddidi, sperat non diutiüs abfuturum, quod ex ejus rescriptione commodius cognosces.

Ubi vero redierit, si nihil intercessit quod consilii mutandi causam praebeat, hoc possim confirmare facturum eum ut ad te quàm citò advolet; quamquam multo gratius mihi fuerit si pro sua gravitate hanc tibi ad se, ut æquius est, veniendi necessitatem imponet, ut quod per me, ut video, impetrare abs te vix possem, per eum assequerer cui nihil tu denegare magis possis quam debeas. Nam quod me interpellas ut ego ad te potius, etsi concedo libentissime praestare, tamen mihi paulo difficilius est quam velle, tametsi non despero fieri posse ut in eos dies profectio conferatur quibus possem desiderio meo non minüs quàm tuo satisfacere. Quid enim ardentius cupiam, quàm te videre, et Salesium meum, quid meum imó meissimum, aut, ut tandem dicam expressiüs, meipsissimum, totis oculis, brachiis et sensibus amplecti, totque et tam enixis amplexibus fatigare ?

( 1) Sansdoutele P. François Bonald, Jésuite, recteur du collège de Chambéry.

LETTRES D'ÁNTOINE FAVRE 403

Nam ut ea taceam qua mutuam nostram necessitudinem jam tot vinculis constringunt, ut neque addi quicquam neque diminui posse videatur, placet mihi ratio illa quam tu proponis inducendæ accessionis, quód Senatore nostro vita functo *, quem nos singulari quidem sed tamen communi studio et voluntate prosequebamur, sic nos agere par est, ut quodam veluti accrescendi jure *, viriles nostras amicitiæ partes augeri sentiamus : quamquam non improbarem, si jus hoc non tam accrescendi diceres quàm non decrescendi, ne qua incomparabili conjunctioni nostrz fiat injuria, si quid ad ejus magnitudinem accedere posse fateamur. Sed vim malo in re esse quam in verbis.

Hic ego finem facerem (sum enim meo more jam longior, sed consultó, ut hoc habeas diuturnioris meæ, licet inculpatæ cessationis foenus), nisi quod tu de Patre Cherubino posterioribus literis adscripsisti cogeret me ut de tam propensa tanti viri erga te voluntate, tamque pio officio testata, tibi gratularer. Pervenerat ad nos superiore mense nec varius nec inconstans rumor, defunctum apud Salinates virum clarissimum ; hoc solo incertus, quód alii ferro hostium, alii veneno inter pocula propinato necatum mentiebantur ; mirus ex eo stupor dolorque optimorum omnium animos occupaverat, me vero, licet non sim ex optimis, tanto gravior quantó major jactura fuisset mea, defuncto illo cujus probitate et summo in me studio possim aliquando, si non optimus, quod propemodüm despero, saltem bonus fieri, aut minus malus quàm sim. Posteà compertum est, nonnisi mundo eum mortuum, sibi vero totique Reipublicae Christianae adhuc superstitem esse ; nec desunt qui affirment eum vos Necii proxima Quadragesima habituros. Quo tamen nomine, ne tibi gratulari possim illud facit quód mihi jam doleo qui tecum non ero. Nos Guarinum Franciscanum expectamus.

Sed jam nimis multa, qui ad mediam usque noctem Guichardo nostro literas tuas curavi perferendas. Expecto à Girardo quas ad te scripturum se discedenti nuper mihi receperat. Superest ut plurimam à meis omnibus, sed à me maximam tibi et consobrino nostro tüm Baroni caeterisque amicis nostris salutem accipias. Benè vale, Frater terque quaterque suavissime, et me, ut facis, ama.

Ex urbe Camberii, 13 calend. Maii 1595, ex tempore, ut facile agnosces.

Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve, Aux Allinges.

Revu sur le texte inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

* Vide p. 40:.

* Digest., 1. XXXVII, tit. 1, lex. 3.

Vide Epist. tur.

404 APPENDICB

Chambéry, 20 juin 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesiæ Gebenensis Præposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

* Binis à te, mi Frater, acceptis literis hac una epistola respondebo, et brevius sane quam vellem aut soleam, in tantis quibus nunc opprimor temporum angustiis, Priores erant de inopinato magis quam acerbo Guichardi nostri casu, de Alexandri mei lachrymis, aliisque ejusmodi meis ineptiis. Posteriores, de tuo ad Thononienses reditu.

Ad priores vix habeo quid respondeam ; namque de Guichardo nostro, si repetam liberatum eum à latronibus, casumque illum moderate, ut debuit, pertulisse, nihil novi dixerim, nisi quód suis ille ad me literis idipsum testatus est, quod ego ex hominis moribus mihi perspectissimis jam satis per me conjiciebam, quorum testimonium mihi multo certiüs est quàm literarum.

lllud tamen possum addere, quód licet novum tibi tamen persuasu facilé erit, novam illi amandi colendique tui causam accessisse, cüm ex literis meis intellexerit quàm tu levius istud infortunium, pecuniario tantüm incommodo æstimatum, male habuisse ; qua de re brevi gratias tibi habiturus est, redditurus haud dubio cüm et tu voles, et ille poterit. Expecto ut primo quoque die ad nos veniat, mox ad Principem, ut audio, perrecturus.

De libello meo, quem tibi aliisque multis exemplo tuo tantopere probari video, quid rursus dicam, aut novas habeam gratias ? Vetus jam istud beneficium tuum est, quod ego sic accipio ut quasi nihil düm przstiterim, majus quidpiam à te expectari, et à me plura praestari debere intelligam; qua si voto et animo meo respondebunt, possis tu facilius et lubentiùs tua agnoscere quàm haec leviora quz tu tanta contentione mea esse defendis, ne quid de tuis laudibus detrahatur. Sic enim sales illos tuos interpretor, ut ironicum agas in eo ipso in quo me hyperbolicum fingis ; sed alias, et ni fallor brevi, jocandum erit liberiüs et longius.

Venio ad posteriores tuas literas ( 1), in quibus jucundissimum illud fuit quód te video nihil de pristina ista animi alacritate remittere, nihilque non tentare ut, si (quod abominor) minüs feliciter res succedet, ea sola tibi culpa objici possit quód plus animi et ingenii

(1) Voir p. 139, note (2). C'est par erreur que dans cette note, la lettre du sénateur Favre est indiquée comme étant du 19 juin.

habueris ad audendum, quàm ii omnes, quorum hac parte præcipua authoritas est, voluntatis ad adjuvandum.

Sed illud sanè molestissimum est quod conquereris, nec immerito, tam frigide tantam rem ab ipsis tractari, qui tam præclaros conatus tuos et modis et artibus omnibus fovere deberent. Nihil autem miserius, quàm quód hoc tempore in quo pax ista precaria, aut, ut Virgilius loquitur, « sequestra » totque mensium firmatæ induciz facere deberent ut benè sperare liceret, vix quisquam est qui praeter te in hanc curam velit incumbere. Sed tamen si tibi mihique credis, perge ut cepisti in id usque tempus quo desperatio non minüs probatam omnibusque cognitam quàm justam habitura sit excusationem. Habebis tuz fortitudinis virtutisque, non modo testes sed etiam admiratores, eos ipsos quos fautores habere, ut decebat, non potuisti ; Deum veró optimum maximum retributorem, qui laborum tuorum æstimationem non ex perceptis fructibus, sed ex iis qui percipi potuerunt et debuerunt pro pietate sua initurus est : quamquam vix mihi in animum cadere potest ut de tam piis et, quod praecipuum est, pie habitis conatibus desperandum putem.

Inter haec scribendum, opportune advenit frater ille noster Hierosolymitanus, scis quem intelligam, Locatellus, faustus lætusque ; hoc uno minus, ut sibi mihique videtur, felix, quód superioribus diebus Necium profectus, videre te non potuit. Quo nomine mirum est quantis eum onerem ludibriis, quod ille non ita dudum gloriaretur hanc sibi precipuam fore oblectationem si, absente me, solus te frueretur ; ego veró tantam felicitatem, fateor enim libere, etiam fratri inviderem.

Soror tua, quam tu clarissimam vocas, quam charissimam dicere clarius posses, te salutat, sed ut fratrem potius quam ut compatrem, adeo ineptit illa in hoc ipso quod ineptire velle desinit, nisi sororis nostre Locatellæ, quam adprimé gravidam esse scis, exemplo movebitur ; nec enim ignoras hoc genus, pené adjeci daemoniorum, exemplo magis quàm ratione vel authoritate moveri.

Benè vale, mi suavissime, et consobrino primum nostro, tum Baroni, ceterisque amicis nostris plurimam, si placet, ex me salutem. Iterum vale, et me, ut facis, ama.

Ex urbe et ex tempore, 12 calend. Julii 1595.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Tonon.

Revu sur le texte inséré dans les deux Procès de Cananisation,

* Vide Epist. Lva.

* Vide p. 155.

* Vide p. 584.

Chambery, 3 août rs9s.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem plurimam dicit.

* Etsi tam longo inter nos, mi Frater, silentio non magis delector quam tu, dicam tamen ingenue, me mea pudet peenitetque diligentiæ ; audio enim te, si posteriores meas literas paulo tardius accepisses, ad nos venturum fuisse ut clarissimum Patrem Possevinum videres, quem si videre non potuisses, ego sane te vidissem. Sed quando ita res tulit, ut neque tu illum, neque ego te videre potuerim, utrumque nimia et illius in discedendo et mea in scribendo diligentia, erit quod meæ posthac ignoscas negligentiæ, si quid a me hac in re peccabitur ; licet non ignorem vix fieri posse ut damnum contingens ex diligentia per negligentiam sarciatur, mihi praesertim, cui hoc unum restat absentiæ tuz solatium, si per literas tuas te videam, per meas te alloquar.

Grata tibi fuisse et Patris Possevini et Girardi nostri munera gaudeo. Quod vero tam opportune Spondæus * advenerit, non tantum tibi, sed etiam mihi summopere gratulor; nihil enim est quod feram molestius quam, cüm nebulones istos audio de suis ineptiis tam magnifice sentire et gloriari, de nostris veró nostrorumque egregiis meritis tam audacter et impudenter mentiri.

Baronem nostrum qui, ut scis, nunc adest *, iterum atque iterum conveni, primum ut viro nobilissimo meique amantissimo grati animi testimonium exhiberem, deinde ut ex ejus potissimum sermonibus intelligerem quid ille de tuis conatibus, non tam sentiret quam speraret. llle vero, quasi certa jam et explorata, nedüm inclinata victoria jam triumphum canere mihi visus est, et ea credere qua ad felicitatem satis mihi fuerit sperare posse. De Ponceto pracipue tibi mirum in modum gratulatur, prædicatque tua illum opera et eruditione ab inferis revocatum, sacra religionis nostræ tam serio amplexatum esse, ut tot ministellis in posterum nullo negotio profligandis, pro ea qua fuit inter ipsos authoritate sibi unus sufficere posse videatur. De Avullæo vero sic loquitur quasi nec dubitet quin ex nostris sit, totamque rem ex voto tuo confici ardentissimè desideret. Quod si ita est, non video quid te male jam habere debeat, nisi quód in re tanti momenti vix est ut Christiana impatienti gioris morz incommoda concoquere possit.

De cateris rebus, sive publicis sive privatis, nihil attinet in sequentem paginam protrahere epistolam. Publica in eum statum deductae sunt ut eas miseratione multo facilius quàm auxilio prosequi quilibet possit; meæ veró ejusmodi ut earum conditionem parüm curare debeat quisquis publicis ita uti par est afficiatur. Id unum nobis bene cedit, quód cum nihil sit in tanta rerum omnium perturbatione quod non ducat ad desperationem, de omnibus tamen bene et in dies melius ac melius sperare non desinimus ; sed cedet multo facilis si, quód tecum precari facilius est quam ominari, una cum Elia illo tuo * per turbinem in Celum rapimur.

Literas tuas ad Girardum quàm citó perferri curabo diligenter. Bené vale, mi Frater suavissime, et me, ut facis, amare perge.

Ex urbe, 5 non. Augusti 1595.

Soror tua, itemque cæteri tui, quotquot fere hic mei sunt, te salutant ; ego nostrum quoque, si placet, consobrinum. lterum vale. A Monsieur mon Frere,

Monsieur De Sales, Prevost en l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Necy ou a Tonon.

Revu sur le texte inséré dans le Ie" Procès de Canonisation,

Monsieur mon Frere,

* Je ne suis plus marry que, pour faute de porteur, j'aye retardé plus que je ne voulois de respondre a voz premieres lettres, qui me furent rendues ces jours passés avec les sonnetz de ma Seconde Centurie* par monsieur de Chavanes ** ; car je me fusse plaint fort aigrement de nostre monsieur Portier, auquel j'avois remis mes precedentes lettres, avec celles du Pere Possevin et le livre quil m'avoit adressé pour vous faire tenir. Maintenant je suis hors de ceste peine, voyant par les vostres dernieres qu'en fin le tout vous a esté rendu.

J'ay pris fort a mon avantage ce que vous m'escrivez, que noz messieurs de Tonon facent estat de ma Premiere Centurie *; car outre ce, que malaisement peut il estre ainsy quilz ne facent sans comparaison plus d'estat de vous a qui je la rapporte toute, comme je doy, il me semble que c'est un commencement de tesmoignage quilz donnent de leur resipiscence, sil est vray ce que j'ay tousjours ouy dire,

* Vide p. 156.

* Vide Epist. 1x, Lx.

* Vide p. 180.

** Vide p. 52.

* Vide p. 81.

* Vide p. 162.

* Vide p. 164.

que les heretiques ne veullent point ouyr parler de penitence, du moins en la facon que j'en parle.

Les vers desquelz monsieur Després * m'a honoré m'ont esté fort aggreables, et vous remercie de la recommandation que vous y avez adjousté du vostre, et luy de la faveur. C'est un personnage duquel jay desja ouy souvent parler, et tousjours en bonne part, osté le poinct, qui est le principal, de la religion. Ce seul poinct a esté cause que je n'en ay peu faire l'estat que j'eusse voulu ; car, comme il me souvient de vous avoir autrefois dit, je ne peux me commander de croire qu'un heretique puisse rien avoir de bon, du moins que l'heresie ne gaste et corrompe. Non que j'estime quil y aye en tous de la malice (j'en ay congnu qui, hors le faict de la religion, pouvoient passer en monstre pour honestes hommes) ; mais je ne peux les excuser que je ne les accuse tous, et tant plus ceux qui sont les plus habiles entre eux, d'un grand deffaut de jugement et de trop de presomption en ce quilz osent faire plus d'estat de leur jugement particulier que de celuy de l'Esglise universelle, fondés seulement sur l'opinion d'un homme, lequel sil eust esté de moins ilz seroient maintenant des nostres.

Toutefois, je veux bien esperer de sa conversion puis que vous qui le voyez de plus pres en concevez ceste esperance. Aussy me semble il bien difficile qu'un honeste et si habile homme comme il est puisse croupir longuement en telle misere, pour peu quil veuille ouyr parler de la religion a un vostre semblable. Je remetray a ce tems là de l'embrasser et de recueillir avec plus de demonstration lamitié que sa poesie me presente, vous priant toutefois de l'en remercier de ma part. Si j'estois venu a bout de ma Seconde Centurie, je luy escrirois tres volontiers pour le prier de l'avoir aggreable. Si ainsy estoit nous aurions tout gaigné, puis qu'elle sera toute en l'honneur du Sainct Sacrement ; et non moins sil fait estat de la troisieme, laquelle je pretens faire, Dieu aydant, en l'honneur de Nostre Dame.

Jattens de bon cœur l'ornement que vous m'avez promis pour mon Code Savoysien *, lequel je vay avangant de jour a autre le plus que je peux pendant le loisir que m'en donnent ces feries.

Entre autres poinctz, n'oubliez pas, sil vous plait, celuy là, que noz heretiques font mestier de nier tout et ne rien dire. llz le font sans doubte par art et par finesse, affin quilz ne soyent tenus de rien preuver et quilz nous chargent tant plus de preuve, dautant quil est beaucoup plus aisé de nier la verité que de preuver le mensonge. Ilz se fondent sur la reigle qui dit que atenti, non neganti, incumbit probatio; mais vous sçavez mieux que moy comment telle reigle est

LETTRES D'ÀNTOINE FAVRE 409

entendué en nostre jurisprudence, a laquelle proprement elle appertient. Noz loix dient que celuy qui dit et afferme quelque chose [est tenu de le prouver, mais que celui qui soutient la négative (1)] n'est tenu de la preuver; la raison est parce que la preuve d'une negative semble estre impossible par la nature mesme, dautant que ce n'est qu'une pure privation qui en somme n'est rien selon les philosophes. Mais ceste raison mesme monstre que la reigle doit estre entendué d'une pure negative qui ne puisse estre circunstantiee de point de façon; car quand ell'est coarctee, comme parlent noz maistres, de la circonstance de quelque lieu ou de quelque tems, la preuve s'en peut faire, et faut qu'elle se face par celuy qui nie : comme si quelqu'un nioit d'avoir esté a Romme un tel jour, il pourroit et devroit preuver en quel autre lieu il fut ce jour là.

Il y a de plus que la negative mesme qui est pure privation, et qua nibil ponit, nec includit affirmativam contrariam, doit estre neantmoins preuvee par celuy qui l'avance, toutes et quantes fois que c'est le fondement de son intention ; et en ce poinct s'accordent tous noz docteurs, fondés sur ce que tousjours le demandeur doit estre chargé de preuver son intention et ce sur quoy il la fonde. Il y en a une infinité d'exemples ramassez par le premier Marian Socin en ses Commentaires sur le Droit canon, qui trait: ceste matiere plus amplement qu'autre docteur quelconque qui jamais en aye parlé. Il me souvient de l'y avoir veu autrefois a plein fonds, combien que je n'aye pas a present le livre.

Je me suis fort appuyé autrefois sur ceste derniere consideration pour conclurre que noz heretiques, pour nieurs quilz soyent, sont tenus de preuver toutes leurs negatives ; car ilz ne peuvent nier quilz ne soyent demandeurs, puis qu'ilz viennent a nous troubler en nostre possession de sezecentz ans qui nous rend deffendeurs ; et vous scavez que c'est la principale commodité de la possession, qu'elle decharge le possesseur de toute necessité de preuve jusques a ce que le demandeur aye fondé et preuvé son action : de là vient que adversus extraneos, id est, nibil juris babentes actores, etiam viciosa possessio brodest. Mais c'est trop faire le docteur avec vous ; aussy me faites vous dottor in volgar. Escrivez moy si vous voulez que je le tire en consequence, affin que je n'en abuse.

Je feray tenir voz lettres a Pere Possevin et a nostre frere monsieur de Locatel. J'ay esté presque botté pour vous aller voir affin de vous conduire au Baptesme de nostre neveu, lequel nous esperions

(1) L'auteur, probablement par distraction, a omis ici un membre de phrase qu'il a semblé indispensable de suppléer.

* Vide p. 1.

devoir estre fait le jour de la Toussainctz; mais j'ay esté retenu par une infinité d'incommodités, et pour avoir sceu aussy que monsieur le Commandeur doit partir aujourdhuy pour Lyon, et qu'a ceste occasion la solemnité du Baptesme sera remise en autre tems.

Vous me treuverez aussy long en frangois qu'en latin, mais je ne sçaurois qu'y faire. Encor avois je a vous prier de m'ayder a me faire avoir responce des lettres que j'ay escrit a Geneve et addressé a l'hoste du Lyon d'Or, pour sçavoir si ces imprimeurs mettront la main a imprimer mes derniers Livres de Conjectures suyvant les promesses qu'ilz m'en ont faites toute ceste annee. Je ne peux attendre davantage pour le desir que j'ay de faire scavoir en Allemagne et en l'Italie, aussy bien qu'en France, que nous sommes freres ; et comme tel je vous baise les mains. Aussy font ma belle mere et ma maistresse (1), avec noz escoliers, qui prient tous Dieu avec moy quil vous conserve, Monsieur mon Frere, a longues annees en sa grace, et nous, en la vostre.

Vostre plus humble et plus intime frere et serviteur, A. FAVRE.

De Chambery, en haste, ce 25 octobre 1595.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

(1) Le Sénateur avait coutume de désigner ainsi M®° Favre.

Chambéry, 22 novembre 1595.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesie Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

Non est quod ex me nunc, mi Frater, aut longas aut suaves literas expectes, adeó me conturbat repentinus sic obitus Baronis nostri Hermanciani *, sivè privatam jacturam meam considero sivé totius reipublice nostre causam, qua tot jam adversis casibus cladibusque miseré conflictatam spes erat maxima, hujus potissimum viri opera vehementique pacis studio quo flagrabat, restitui posse et recreari. Movet me etiam non parüm quód, postremis qui mihi cum illo ante morbum intercesserunt sermonibus, videbatur in eam potissimum curam velle in posterum incumbere ut sacrosancta religio

nostra, tuis potissimüm praclaris conatibus adjuta, per totam istam provinciam quàm latissime et vivissimé diffunderetur. Quamquam si, ut plerique ominantur, provincie moderatio ad Baronem Petra differretur, sperandum est eque feliciter, ne quid amplius dicam, cessura omnia, dummodo quantum ille animi et contentionis in eam rem collaturus est, tantum ad rem agendam habiturus sit authoritatis ; quam ego in hujusmodi causis semper plus posse credidi quàm ipsum etiam jus potestatis. Sed de hoc postea videbimus.

Gaudeo interim te in Salesianum venire, in quo ita futurus sis otiosus ut numquam minus otiosus. Etsi enim ea ingenii tui vis est, ut ubi voles esse gentium non possis aut tui similis non esse aut extrinsecis hujusmodi subsidiis indigere, conducet tamen non parüm ad edendum feliciter partum hunc quem jampridem parturis, ut in eo loco sis in quo favorabilior tibi gratiorque Lucina adfutura sit. Ego Librum meum duodecimum, tibi inscriptum et proprio quodam jure tuum quód in Salesiano tuo, ut meministi, inchoatus sit, dedi optimo et ornatissimo huic viro perferendum ad typographum qui szepius jam ad me scripsit facturum se ut quamprimüm praelo detur. Id ego incredibiliter fieri cupio ut ita saltém publicum extet singularis meæ erga te voluntatis monumentum si facere posthac non potero ut majus quidpiam à me proficiscatur.

Bene vale, mi Frater, et me, ut facis, ama. Mei omnes, aut tui potius, te salutant; ego nominatim consobrinum nostrum. Iterum vale.

Ex urbe, 10 calend. Decembris 1595.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. À Chablaix.

Revu sur le texte inédit, inséré dans le I** Procés de Canonisation.

Chambéry, 2 janvier 1596.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesiae Gebenensis Præposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Non minùs ex Avullzi **, tandem nostri, sermonibus quàm ex "Vide Epl Lxiv. literis tuis, mi Frater, cognovi quod maxime cupiebam, praeclare po illum de religione sentire nec magis quidquam in votis habere quàm

* Vide p. 179.

* Cf. p. 178.

ut publice id testatum faciat. Sic enim mecum egit ut praecipuo quodam animi dolore angi videretur quód, tantopere urgentibus conscientie stimulis, rem tanti momenti tamdiu procrastinando in hunc usque diem distulisset.

Libris illis de politica, ut eleganter inscribis, auscultatione id præscribentibus, hoc mihi quàm dulce optatumque fuerit, etsi facile æstimare potes qui optimus testis es nihil me umquam ardentius desiderasse, vix tamen possis credere ni tibi persuadeas eum esse me qui factis laudibusque tuis magis delecter quam tu ipse, in ea præsertim re in qua nominis tui laus cum Dei gloria non possit non esse conjuncta. Itaque noli quaerere quam alacriter utroque ut jubebas amplexu hominem sim complexus, quamquam in eo mihi minus satisfecerit quod visus est publicam conversionis suz significationem nescio qua majoris boni spe in ulteriorem diem differre velle. Adjecit sibi tecum sic convenisse ut Principem rogaretis de me in provinciam istam mittendo, ut qua ad sacrosancte religionis nostra restituendam dignitatem pertinere videbuntur à provincialibus impetrem aut potius extorqueam. ld verò quàm mihi honorificum si succedet ; etsi nec dubitandi causa est si Deum authorem habebimus Principem fautorem et adjutorem. Intereà expectationem nostram spe sustentemus.

De Patre Cherubino facere non potui ut eum Avullæus tam cito conveniret. Expectabam ut ad me scriberes aliquid de prioratibus * ; audio enim Baronem nostrum venisse*, ex cujus literis sperabam fore ut ea de re fausti aliquid lætique intelligerem. Ad eum enim, cum tuis literis, meas etiam dederam. Sed quando id hactenus factum non est, cura si placet ut quamprimum fiat. Non gratiora mihi aut melioris ominis xenia possis mittere; ne (sic) si fragmentum illud quód polliceris, et quo tamen scito nihil mihi advenire posse optatiüs.

Bene vale, Frater suavissime, et quod felix faustumque sit ad me scribe. Mei omnes, aut tui potiüs, valent optime et te salutant amicissime. lterum vale.

Ex urbe et ex tempore, 4 non. Januarii 1596.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. À Tonon.

Revu sur le texte inédit, inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

Chambéry, 19 février 1596.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesia Gebenensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Acceptis uno die binis à te, mi Frater, literis, expertus sum, quod * Vide Epist. xv. jam sape antea, numquam te minus negligentem esse quam cüm negligens videris. Nam eo ipso aut precedenti die scripseram ad te epistolam, perbrevem quidem, sed plenam expostulationis quód per tam longum tempus nullas à te habuissem.

Nunc mihi plane satisfactum est iis literis quibus ad omnia mearum capita tam diligenter et accurate respondisti, nisi quod subticuisti (dolone bono an malo non ausim dicere), quod maxime significare debueras, quodque ex Chaventio * cüm ei tuas darem intellexi, * Vide p. 182. habere te nunc Principis nostri, non voluntatem solüm, qua tibi numquam defuit, sed eam qua tamdiu desiderata et expectata est subscriptionem. Quo nomine si tibi et mihi totique reipublice nostræ non gratuler, indignus sanè sim quem boni ament, nedum tu qui es optimus. Sed id mallem coram et in fraternis amplexibus quam in literis, praesertim quas aut longiores aut politiores facere ocium nunc non detur.

De prioratu Talloriarum * rursum bene sperare coeperam, defuncto * vide contra. Calcaneo, qui Principis voluntatem praecipiti ambitione meritis tuis præripuerat. Sed, ut audio, Baronis de la Bastie, magistri hospitii, filio id indultum est.

De Centuria mea faciam quod suades et scribis. De pecunia curavi quod petis ut humanissimæ creditrici mea satisfiat *, duplici in eam * vide p. 181. rem exquisita ratione, ut si una deesset, altera succederet. Si, quod abominor, neutra succedet, curabo artibus omnibus ne illam collati in me beneficii, te vero præstiti amicissime officii peenitere possit. De eo scripsi ad Chisseum nostrum * itemque ad Agiæum **, à quo etiam habui de ea re suavem et benevolam interpellationem.

Nos omnes valemus et te salvere jubemus. Tu vale, et nos, ut facis, ama.

Ex urbe, 12 calend. Martii 1596.

Post hac scripta, accepi posteriores tuas literas, et quæ tu de hæreticis nostris tam argute et copiose scripta adjecisti ; habeo gratiam,

* Vide p. 385.

* Vide Epist. Lxix.

* Vide p. 177.

et de eo brevi ad te rescribam. Dominum de Lullin*, à quo tempore tuas accepi literas, non vidi ; faciam ut intelligat se mihi per te commendatum.

A Monsieur et Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de S! Pierre de Geneve. A Tonon.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Chambéry, 27 mars 1596.

Fratri suavissimo Francisco De Sales, Ecclesia Gebennensis Praeposito et Pontifici designato, Antonius Faber salutem dicit.

* Scripsissem ad te, mi Frater, diligentiüs, si de Serenissimi Ducis nostri adventu, de quo te scio potissimüm laborare, certi quid et explorati habuissem ; sed fuerunt omnia in hunc usque diem adeo incerta et in utrumque eventum titubantia, ne dicam pene deplorata, ut nihil scribendum occurreret quod levandi et consolandi tui causa sciré te mea interesset. Nunc certioribus quàm anteà rerum argumentis erectae sunt spes nostre reditu Præsidis Rochetani, qui affirmat esse omnia non solüm in expedito, sed etiam in tuto, et ante festa Paschalia venturos à Rege in hanc urbem legatos, qui perpetuum inter Principes foedus sanciant et jurejurando devinciant. Id si ita erit, non dubitamus quin ad nos Princeps quoque statim sit advolaturus. Tu, quod facturum te promittis, si et Principem et nos amas, fac ut venias ; multum tibi ex loci et temporis opportunitate auxilii præsidiique accesserit ad ista quae solo Deo optimo maximo auspice tam feliciter instituisti, et commode et honorifice peragenda.

De Avullæo nostro doleo mirum in modum quod longioribus eum sermonibus tenere, ut sperabam et cupiebam, non potuerim. Recessit enim postridie quam Necio veni, cum tamen non priùs recessurum putarem quàm Principem vidisset. Literas à te nullas mihi reddidit ; itaque quas Necii dixeras ad me scripsisse video interceptas, feroque, ut debeo, molestissime ; etsi fuit illud multo jucundius te videre, tanta presertim videndi mei cupiditate incitatum, ni puderet magis quod mea causa tam grave ct noctis et itineris incommodum suscepisses *.

Pater Cherubinus infinitam tibi salutem ; ardebat miro videndi amplectendique hominis desiderio, maxime cüm id tibi optatissimum esse ex me intellexisset. De demonomania ista Tononensi * aliquas à te literas habere vellet. Si ocium erit, scribe ; at etiam si ocium non erit, quod tamen sine ocio facere potes, me ama; et vale, mi Frater, iterum atque iterum suavissime, iterüm atque iterum vale.

Ex urbe Camberii, 6 calend. Aprilis 1596.

Tui omnes, quos cum aliis scribo soleo meos dicere, te salutant.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost en l'Esglise Cathedrale de St Pierre de Geneve.

Revu sur l'original conservé à la Visitation d'Annecy.

Monsieur mon Frere,

* Je me doubte fort que la lettre que je vous escrivis la semaine derniere par la voye de monsieur de Crans ne vous aye pas esté rendue, par les dangers de contagion continués et accreus, comme l'on nous dit, du costé de Necy *. Je porteray la perte fort patiemment, pourveu que vous croyez que je n'ay pas esté si paresseux d'attendre jusques a present de me conjouir avec vous de vostre heureux retour (car aussy n'estoit elle pour autre), en attendant qu'avec plus de loisir je puisse vous escrire. Despuis, j'ay eu quelques heures de meilleur loisir, mais point de commodité de porteur qui s'en allast du costé de Sales ou de Tonon.

Je m'asseure que vous n'aurez pas esté moins impatient en l'attente de recevoir de mes nouvelles que moy, en l'attente de pouvoir vous faire part des miennes et d'avoir des vostres, combien que pour ma consolation j'aye veu nostre bon frere *, qui m'a bien au long entretenu, et discouru plusieurs particularités de vostre voyage, toutes tres aggreables, mesme celle du frangois converti; car elle vise a l'honneur de Dieu premierement, puis au vostre, qui sont les deux plus grandes grandeurs que j'apprehende dans ce monde. Bref, il me semble que je vous ay veu et que je vous voy, et peut estre encor que je vous verray en brief.

* Vide p. 194.

* Vide Epist. 1xxiv.

* Vide p. 215.

* Vide p. 209.

* Vide p. 209.

* Vide p. 61.

* Vide p. 57.

* Vide p. 344.

* Vide p. 159.

** Vide p. HA

Au reste, j'ay a vous dire pour bonne nouvelle, et meilleure pour moy que pour vous, que monsieur de Jacob *, venant de France, m'a fait entendre que Madame de Nemours l'avoit prié fort affectionnement de sçavoir de Son Altesse si elle auroit aggreable que je fusse convié d'estre President du Genevois *; a quoy s'accorde un billet escrit par monsieur de Charmoisy, nostre parent, a monsieur son pere *, qui adjouste que Monsieur et Madame de Nemours estoyent sur le poinct de m'en prier. Je serois trop long a vous conter tout ce qui a esté dit sur ce propos entre luy et moy; tant y a, que son advis a esté que je peux et doy entendre a ceste condition, et que Son Altesse l'aura tres aggreable, et a resolu de faire l'office a ce voyage qu'il fait en nostre court, ou il s'est acheminé despuis deux jours. Je m'asseure que le commandement ne tardera gueres de venir; il ne restera sinon que de l'autre costé on m'escrive. Et voyla ma cause gaignee. Apprestes vous seulement d'estre le president du President, et de rabbattre trois ou quattre heures tous les jours de vostre plus serieuse estude. Je ferois tort a ceste lettre, pleine d'un sujet tant desiré, si je la chargeois d'autre matiere, sinon pour vous dire que j'ay fait tenir voz pacquetz a monsieur de Lullin par le secretaire mesme de monsieur de Jacob, qui m'a promis de les delivrer en mains propres.

Nostre santé est tres bonne en general, graces a Dieu, lequel vueille qu'ainsy soit de celle de Necy bien tost. Quant a la vostre, je la tiens et desire toute telle que celle de l'autre vous mesme, sinon que de plus il est

Vostre serviteur, A. FAVRE.

Ma maistresse avec toute la suite vous salue ; ainsy fait elle madame du Foug *, et moy encores plus, sans oublier monsieur l'advocat du Crest *, et monsieur le Procureur fiscal **.

De Chambery, en haste, ce 21 novembre 1596.

Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Sainct Pierre de Geneve. A Tonon.

Revu sur le texte inédit, inséré dans le I°" Procès de Canonisation.

LETTRES D'ANTOINB FAVRE 417

Monsieur mon Frere,

Combien que je vous aye escrit ny a que deux ou trois jours par l'homme de monsieur de Coudree bien amplement, et avec beaucoup de contentement pour la bonne nouvelle de laquelle je vous ay fait part de ma promotion a l'estat que je desirois, tousjours plus pour m'approcher de vous, qui m'estes et serez in efernum instar omnium, que pour m'esloigner du reste de mes amis, si est ce que j'ay recherché encores ceste commodité de vous pouvoir escrire par monsieur le Gouverneur *, pour me reintegrer en la possession de noz premieres diligences, autant que la commodité ou, pour mieux dire, l'incommodité et le malheur du tems le pourra permettre; car Necy est maintenant plus decrié que jamais pour le mal qui est naguieres survenu pres du pont de Nostre Dame. Nous sommes de par deca assez asseurés, mais non pas entierement, parce quil y a deux villages ausquelz le mal va encores s'entretenant.

Tout mon train se porte bien, graces a Dieu, et sur toutz celuy que vous tenez et recognoissez pour

L'autre vous mesme et rien moins qu'autre, A. FAVRE.

Tous mes gens se recommandent, et moy particulierement, mesmes a monsieur d'Avully, monsieur du Crest, a monsieur le Procureur fiscal et a madame du Foug.

De Chambery, en haste, ce 35 novembre 1596.

A Monsieur mon Frere, Monsieur De Sales, Prevost de l'Esglise Cathedrale de Geneve.

A Tonon.

Revu sur l'original inédit, conservé à la Visitation de Rennes.

Larrass | 43

* Cf. p. 227.

* Vide Epist. txxvimn.

* Cf. Epist. 1xxvi.

Monsieur mon Frere,

* Je n'eusse pas laissé partir ces bons villageois sans les charger de mes lettres si j'eusse esté adverty de leur despart ; mais la faute n'en est qu'a leur procureur qui m'avoit promis de me les faire voir, ce qu'il n'a fait. Je sçay qu'ilz ont esté depechés a leur contentement, mais non pas sans beaucoup de despence : en quoy peut estre que jeusse peu leur apporter quelque soulagement, si leur procureur m'en eust parlé avant que l'argent eust esté deboursé, s'estant aussy en cela comporte plus nonchalamment qu'il ne devoit; combien qu'a la verité, en semblables matieres d'argent, si peu de gens ont le credit d'en faire rien rabbattre.

Je feray voir au Conseil d'Estat la requeste du gentilhomme duquel vous m'escrivez * a la premiere assemblce qui se fera, qui ne peut estre devant demain, 15* de ce mois, et n'oublieray rien de ce que je pourray pour luy faire ressentir quelque bon effect de vostre recommandation ; me resjouissant au reste des bonnes esperances que vous donne Monsieur le Nonce, ne pouvant croire qu'elles doivent plus longuement demeurer sans effect en chose de telle importance, et laquelle je ne doubte point que Son Altesse, aussy bien que luy, n'affectionne beaucoup plus qu'auparavant des qu'ilz vous ont veu : et me semble qu'icy l'autheur doit admirer leur tardiveté autant que Son scavoir.

Je m'estois bien promis que je me treuverois a la premiere grand'Messe que vous diriez a Tonon pour ces festes de Noel, mais a ce que je voy, la chose sera remise a l'an qui vient. Bon Dieu, que le tems m'en dure, et de vous voir et en cest acte là ! l'un et l'autre sera quand il plaira a Dieu. Je suis retenu plus que jamais d'aller en Genevois jusques a ce que j'y aille pour une bonne fois, pour ne sembler vouloir courir au devant des honneurs ; sinon que les lettres de monsieur de Charmoisy, mon cousin, ou quelque sien commandement ou vostre m'en fist naistre l'occasion. Ce pendant, pour accroistre ce contentement qui n'est qu'un a vous et a moy, je vous diray que je viens de recevoir lettres de monsieur de Jacob, par lesquelles il m'asseure que Son Altesse a tres aggreable que jaille en Genevois et qu'elle m'en priera (voyez quelz termes) ; et qu'en tesmoignage de cela, mes gaiges de senateur me demeureront.

Mais tenez, je vous prie, ce dernier poinct secret, car il m'importe affin qu'on ne me rabbatte rien dans cela des gaiges qu'avoit monsieur Poille*, qui est le plus haut degré d'ambition et d'avarice auquel ma pauvreté aspire. Il ne reste sinon que je reçoive mes depeches et d'une part et d'autre. J'espere que de nostre court monsieur de Jacob les apportera a son retour ; mais ce ne sera pas, comme je croy, avant Pasques, car il fait estat de se treuver a Paris seulement pour le quinziesme du mois prochain, a ce que dit monsieur de Trollioux qui est passé pour luy aller preparer son logis. Cela me fait tres bien esperer de noz affaires, quoy qu'on veuille dire ou gazouiller au contraire. Autres advis n'en ay je desquelz je puisse vous faire part.

Ma maistresse et tous voz neveux qui sçavent parler vous saluent, mais le pere sur tous et plus que tous, comme celuy qui est et sera a jamais,

Monsieur mon Frere, Vostre tres humble frere et serviteur,