FIN DU PREMIER VOLUME

De l'apostolat de saint Clair et de la première prédication de l'Évangile en Bretagne.

L'apostolat de saint Clair se rattache à la première prédication de l'Évangile dansTArmorique. A quelle époque eut lieu cette prédication ? La tradition constante de l'Église de Nantes , qui reconnaît saint Clair pour son premier évêque , fait remonter la mission de cet homme apostolique aux temps primitifs de l'ère chrétienne , probablement à la fin du ler ou au commencement du ne siècle. Cette question a une grande importance dans l'histoire religieuse de la Bretagne , puisqu'il s'agit d'assigner l'origine du christianisme dans nos contrées. Elle se trouve liée d'ailleurs à la question générale de la prédication de l'Évangile dans les Gaules , que nous n'avons pas la prétention de discuter ici. Nous avons voulu seulement fournir les preuves de la tradition nantaise en insérant, parmi les notes de notre ouvrage, le mémoire rédigé au moment du rétablis, sèment de la liturgie romaine, à Nantes, en 1857. Tous les documents TOME I. 22

concernant le culte des saints honorés dans le diocèse furent alors recueillis dans un volume qui a pour titre : Missœ et officia propria Diocesis Nannetensis correctioni et approbationi SS. D. N. PH, Papœ IX , cum filiali reverentiâ proposita ab Antonio Matthia Alexandro Jaquemet Episcopo Nannetensi *. La dissertation sur l'apostolat de saint Clair se trouve à la page 179^ parmi les appendices du calendrier diocésain. Nous la reproduisons d'autant plus volontiers , que les Missœ et officia projjria , tirés seulement à cent exemplaires, n'ont pas été mis dans le commerce. Outre les exemplaires déposés aux archives de l'évêché et du chapitre , il s'en trouve un à la Bibliothèque publique de la ville, porté au catalogue sous le No 1302*.

La question des premières prédications évangéliques et de la fondation des églises dans l'Ouest de la France fut posée dans les séances générales du Congrès archéologique de France tenues à Nantes en 1856. Les travaux de la commission liturgique diocésaine sur l'apostolat de saint Clair furent communiqués au Congrès; un des hommes les plus versés dans la connaissance des monuments historiques de la Bretagne et dont le nom fait autorité en pareille matière, M. Arthur de la Borderie , n'hésita pas à se prononcer en faveur de l'opinion adoptée par la commission , dont le travail lui sembla concluant. Il fit remarquer que la question n'était pas posée entre une conjecture et une conjecture , maisbien entre une conjecture et une tradition locale, vénérable par sa haute antiquité, non contredite par une autorité suffisante, et qu'en bonne critique on ne devait pas la répudier pour adopter une opinion, propagée seulement depuis le xvuc siècle, c'est-à-dire l'opinion qui place la mission de saint Clair et la première prédication de l'Évangile dans l'Armorique au me siècle de l'ère chrétienne ". M. de la Borderie a parlé des origines du christianisme en Bretagne, dans l'Annuaire historique et archéologique de iS60, p. 38 et 39, et avec plus de détails dans la Note sur saint Clair, premier érêque de Nantes, p. 117.

^ ?iannelis , apitd viJnnni C. Melluwl , Dl). E]iiso>in hjpnyrnplium . 1857.

in-4*.

' Congrus orchcùloçjiqut île France : Scanccs ijciicralcs tenues à Nantes en 1856. 1" séance dn l'i ^uin.

ET PIKCKS JISTIKU.AÏIVES. 303

De S. Claro, primo Nannetensi episcopo, et confessore. De Missione et setate ipsius.

COMMEXTARILS HISTORICUS.

Conslans el indcfessa sernper vifjuit Iradilio apud iNannetcnses, primum Episcopum el prœdicalorein lidei ad se vcnisse sancliim Clarum. Quo vero lenipore missus fuerit ad regionem Armoricanam ; an credenda siiit ca quae uarrantiir de Missione ipsius: quœslio maximi niomenli propoiiebatur et nobissedulo expendenda.

Definila fuisse videbatur in Breviario Nannetensi, anno 1790 cdito , jussu RR. DD. de la Laurencie : sic enini habenl Lectiones II Nocturni, in festo S. Clari :

• Nanneticam Armoricorum civitalem, quam in Galiiis celebrem audierat

• sibi adeundam esse constituit, eo, ut creditur, tenipore quo Galianus > Turonensem , et laborum consorles vicinas constituebant Ecclesias. » Jamquc prœiverat Proprium Sanctonira Nannetensium quod RR. DD. Frétât de Sarra ediderat anno 1782. Nam in Lectionibus hujus Proprii , affnmabalur S. Clarum circa annum 280, sub Probe Imperalore, venisse ; et de illius missione , nihil aliud legebatur nisi quod « a Romano Ponlifice ad

• Galliae partes missus, ut verbum Dominj prœdicaret, ipso ducente , in » Britanniam minorera pcrvenit et urbis Nanneticee primus factus est » Episcopus. »

Nec diffitendum et omnes Hagiographos et rerum Ecclesiasticarum scriplores qui seculo decimo octavo floruerunt, in eam devenisse sententiam S. Clarum non prius Nannetas advenisse quam seculo tertio jam abeunle vel ineunte quarto.

Dum aulem manura adhibuimus ut officia propria Diœcesis componerentur, remque propius inlrospeximus, deprebcndimus opinionem quae praevalucral in Brevario 17% rccenlcm esse; atque antea traditionem invaluisse apud Nannetenses, quae asseverabat S. Clarum jam a primaivis temporibus ad se missum fuisse a Romanis Pontilicibus, necnon plura de historia prœdicalionis ejus enarrabat.

Exinde gravis admodum et plurimum urgens oriebalur qua;stio, quae nec prelereunda leviler nec facile dirimenda , nimirum utrum sententia; modernorum.an traditioni majorum potius adha;renduni foret. .^

Longius autem matureque omnibus perpensis, ad vetustiorem Palrnni nostrorum mentcm circa sancti Clari Missionera redeundum esse duximus, illamque in contexendo officio primi Prasconisapud nos Evangelii amplexandam atque exponendam esse percensuimus. Momenla vero quaj nos impulere, imo quidem cocgere ad restituendam asscrvandamque Ecclesia; Nannetensi

5uam de antiqua origine tradilionem , hic aperire et ante oculos ponere, non modo opportunum, quin etiam maxime necessarium fuit.

Si quis forsan opinioni modernorura favenduni esse existimaret, ex hoc priTJudicio quod in médium prolata est, cum hisloria juxta régulas severiores examinaretur, meminerit litem esse audiendam priusquam dirimatur. Et cum ipsa viscera rerum inspexerit, certe deprehendet non inconcussam esse hanc conclusionem.

Cur etenim nosira velus tradilio recenli tempoie repudiala fuit? Quid reperiere protulereve auctores qui illam expungere attentaverunt? Mhil omnino. Hujus condemnatio et abrogatio quasi consectarium fuit principii cujusdam quod veluti axioma posuerant, scilicet prœdicalionem Gdei in Galliis non iucœpisse, nisi medio seculo tertio. Qua autem senlentia efformala , si non probata , omnes omnium traditiones Ecclesiarum Gallise qua? huic non consonabant , tanquam commenta fabulosa respueie decreverunt.

Alienum a proposito pulamus quœslionem de tempore quo primum per Gallias Evangelium prœdicatum fuerit, hic et nunc agitare; nec operae prelium est. Nemo est qui hodie non lubenter agnoscat sententiam qu» affirmât Evangelium praedicatum fuisse in Galliis jam a primo et secundo seculo , gravissimos habuisse et nunc habere propugnalores. Huic semper adstipulata sunt Martyrologium et Breviarium Romanuni, antiquis Ecclesiarum nostrarum Iraditionibus suam aucloritatem ac lidem servantia *.

Non licet igitur exthesi generali circa tempus Evangelirae prœdicationis in Galliis, tanquam ex praejudicato, abrogare traditiones quae asserunt Ecclesiam aliquam exordium sumpsisse duobus primis seculis ; sed traditiones illai ad examen diligentius revocandœ sunt , nt nec faciliori credulitate opinio levis proferatur, nec contemnatur narratio vcritatis ac certitudinis aucloritatem habens.

Itaque et nos in hoc toli dcbuimus incumbere , ul exploraremus alquc e.xponcremns ciuicta qua; liaditionem Nannetensem de Missione sancli Clari cerliorcm ac plcniorem faciunl. Ea autem omnia pro rei gravilate nostrisquc viribus, si non ex iulegro evolvere, salteni summatim indicare conali ?umus.

* Qui hanc celebrein qu<-esli(inçm plenius discussam agnosccre nipit . adeat Karonium ad annum 9S cl 109 ; — l'agi , ad annum S3-'i ; — D. Marca . Ep. ad II. i'alrsiuin , hisloria' Euseiiii prœfixani; — Nal. Alexandrum, Sec.l. Dissert. l&; — Mamachi, Oriijin., lib. ii ; — BuUet, Je Apostolica Ecclesiœ CalUcanœ or/'/uic IHsscrI.; — Hi omnes favenl anli(]uis Iraditionibus Ecclesiarum Gallia-. Conlradicunl vcro Longueval : Uisloirc de l'Eçilise yaUicane ;

Dionysius a S. Marlha : Gallia Chrisliaii ; — Flcury, lib. vi ; — Tiilemonl,

tome IV • — Mniiscjue faniosiis F.aunoy, elc Videsis Blanc, Cours d'Histoire EcdesiantiqHC , lermi lU : ajuid qiiem pluies de hac coiilroversia adnolaliones rcpi'iias.

Haec erit séries dissertât iouis noslrse : 1° colUgenius ex antiquis Liturgise iiostne nionumenlis omnia quae speclant ad hisloriam S. Clari ; 2° cxpenilenius quid senserinl de traditione Nanneteiisi circa S. Clarum , Auctores in vitis Sanctorum expoiiendis facile principes, Roilandiani; 3° quid senserinl ac dixerinl scriplores moderni ; 4° occurrernus diflicullatibus quae animis insedere possent; 5° et postquam enodaverimus illas, ea quae in presenti qua?stione tenenda cxistimamus, pro cnronide conridcnliusenuntiare licebit.

Cum nostrœ Liturgia; raonuineuta inspiciuiitur sedula atteiitione, curn de verbo ad verbum perlegunlur et ponderantur, cuminter se ex diversisseculis comparanlur, cum sigillatini qu;eque reccnsentur, et omnia simul observantur, luce darius palet in Ecclesia Nannetensi per multa secula firmam semper exstitisse persuasionem saiictum Clarum Nannetas advenisse prioribus Fidei Christianae temporibus. Traditio equidem quam raonumenta nostrae Liturgiae continent et déclarant, annum el seculum quibus beatus Clarus Evangelium pitedicatum missus fuerit et ad Ligeris oras pervenerit, manifeste non exprimil, sed haud perplexe signilicat ; atque evidenter probat Ecclesiam Nannetensem , per longam seriem seculoruui , tenuisse illustrem hune Fidei Christianae praeconem adventasse non longius ab œtate Apostolica, multoque ocius quam nuperrimi historiarum Galliaî ecclesiasticarum reformatores incaute senserunt et scripserunt.

Quod magnopere adnotare interest, anno tantum 1782 torrente abrepti , novatoribus paruerunt qui Proprium Diœcesis instaurandi provinciam susceperant; pro prima vice, traditio antiqua, quae per tôt secula incontaminata permanserat, intermissa fuit; et ne unum quidem iota insertum est in novis Lectionibus, que locus daretur suspicandi traditionem banc qua constanter hue usque gloriabatur Ecclesia Nannetensis.

Istam^i excipias infauslam tradilionum noslrarum abruptionem , illarum catena , ut jamjam dixiraus , intégra perseveravit per omnia rétro secula , alque etiam per omnes quae saepe saepius facta fuerunt librorum Liturgiie correctiones , quas nec ineruditîe manus operatœ sunt. Sic venerandse traditiones manserantiucolumes in tribus Propriisquae édita fuerunt annis 1622, 1675, et 1733. Haec autem Propria Sanctorum Nannetensium Romano usui aecomodata, qua; descripta invenire est in Adnotationibus praevlis ' ,

Sous le nom d'Adnotatiunes prœviae, se trouve ici désignée une inlroduclion aur travaux de la Commission liturgique de JSantes , placée en tête des MisiK et officia propria. Cette introduction contient l'indication des divers livres liturgiques du diocèse depuis le xni' siècle jusqu'à nos jours.

exhibent Lecliones inter se omniDo concordantes circa Missionem sancti Clari ; si quas vero hic non exscribimus, ratio est quia satis in promptu sunt, nec aliud referunt nisi quod legendum reperimus in antiquioribus libris manuscriptisve; quodque idée curiosius et utilius modo in testimonium adducemus *.

Porro monumenta quse supersunt ex antiqua nostra Liturgia, seriem exhibent trium seculorum. Reperias in Adnotationibus praeviis indicationem librorum quos colligere potuimus; , nempe : Ordinarium manuscriptum Ecclesiœ Nannetensis ab Elia Cantore ejusdem Eccle«iaî compositiim anno 1263;

Breviarium quod référendum videtur vel ad linem secuii XIV, vel ad initium secuii XV, quodque saepius hoc modo allegavimus : Breviarium anni 1400;

Breviarium quod cerlc paucis annis post annum 1462 scriptum fuit, et sub titulo Breviarii anni 1470 citavimus ;

Breviarium anno 1518 typis edilum a RR. DD. Francisco Hamon , Episcopo Nannetensi.

Quibus addendum est Missale manuscriplum secuii XV, et alterum Missale Venetiis impressum, jussu RR. DD. Pétri du Chafîault, anno 1482.

Ita vero concordant inter se hi omnes Libri ut Breviarium anni 1518 diligenter in memoriam revocat Ordinarium Ecclesiae Aannetensis , quod non est aliud nisi Ordinarium jam anno 12G?) ab Elia Cantore maxima cura digestum. Profitelur autem Elias, ut jam alias animadverlendum curavimus, se exponere modum cl ordinem ofllcii Ecclesi;e Cathedralis Nannetensis Iraditum ab antiquis.

Hœc sufficiant ad demonstrandum quanti raomenti sinl probationes deprompta; ex Liturgia nostra veteri, quse sibi constans et unanirais fuit per tria secula, et certo certins vetnstiorcni Liturgiam diligentissime servatam repreesentabat. Ex his igitur fonlibus bauricmus omnia qua; ibi recondita sunt de prœdicalione aposlolica S. Clari.

Officium S. Clari idem existit in tribus Brevjariis annorum 1400, 1470

♦ Non hahemus fiarlcm œ.stivalem Propriian. 1()22 ; scd Lectiones S. Clari reperiuntur a]iud IJollaiidianos, ad diem 10 oclobris, i|ui cas descripserunt ex exetnplari liiijus rnciiKMali Proiuii. In Imc tanlurn dillVriint a Lcclionibus qua; habi'nliir in Propriis anri. 1()75 cl ll'A'A. f|U(iil in iiis iioslerioribus insertum fuit eltigiuin contcMuui ab .\ndrea du Saussav in suii Marlyrologio Gallicano aiiiKi 10l!7 edilo (vi . id. Oclub. in Supplem.); et adjuncta fuere nonnuila verba in pix-dicandis sanationibus oculorum quie mcrilo bcati Clari fiebaut. Ea autem quœ spoctant ad bistoriam S. Clan, atque ex antiquis Breviariis desumpla sunt, de verbo ad verbuni concordant in tribus Propriis jam sa'piiis laudatis.

ET PIlicES JUSTIFICATIVES. 307

et 1518; pauca in Lcclinnibus mutaiilur, quuî verilatpni historia' non altingunt el aliunde seJulo nolabimus.

I. Lectiones qua; habentur in isto oflicio describerc jiival.

Haud abs re erit adnolarc in oflicio S. Clari, sicnl in aliis fcsiis Sanclorum . novom Lectiones desumi ex ipsa vila Sancli. Omissis vero prirais Leclionibus qua? ad liistoriam S. Clari non spectant, Lectiones vu et viii qua» nanalionem Missionis ejus cxliibent cxsciiiierc salis erit, ex Breviario anni 1518, cui consenliunt Breviaria M. SS. annoruni 1400 el 1470 :

« Ipse vero Sanclus expositionem sui noniinis comparabiliterest adeptus,

> quia fuit clarus fide. clarior spe, clarissimus carilate. Clarus, inquam,

• fide. quia in Deum lirmiler credidil cl a (ide calholica non recessit ;

• clarior autem spe. quoiiiam in Deo sperans adjulus est, nuilas limens » hostium laisiones ; clarissimus vero carilate , quia in dileclione Dei et

> proximi fervidus, lotiuscaritalis opéra féliciter adimplevit. Hic sanctorum » Apostolorum consorlia consecutus, divinospiraminepneumatis estimbutus » (Lectiovii). HicaKoniano Ponlifue in Gailiie partes missus, ut verbum » Domini praedicaret, suaque prœdicalione lidem catholicam incrédules

> crudiret, qui secum Clavum deferens beali Pétri pendenlis in cruce » dextrumperforantem brachium, in Brilanniam, Domino ducente , pervenit. » Urbis Nanncticœ, divina inspirante gralia, primus Ponlifex est effectus. » Et beatorum Apostolorum Pétri et Pauli omniumque Sanctorum * œdifi- » cavit Basilicam ; ibi Clavum quem secum detulcrat coUocavit (Lect. viii)'. •

Leclionibus S. Clari subjicienda sunt ea qua? legunlur in eisdem Breviariis ad festa S. Felicis et S. Similiani.

Sic habent Lectiones officii S. Felicis, in Breviario an. 1518 el in Breviario an. 1400 :

« Eo autem tempore quo Clarus , primus Nannetensium Episcopus , ad » hanc urbem prœdicandam ab Aposlolico ^ (adjuncto Deodalo DiacoDo)

• missus fuit, tune temporis intra mœnia hujus urbis minime poluit œdili-

• care Ecclesiam , propler coutrarietatem paganorum. iNec etiam alii Episcopi » successores sui , donec beatus Sylvester Conslantinum Imperatorem ad

• fidem Christi convertit (Lect. ii). Qui Constanlinus edicto imperiali prje-

* In qua urbe, in Dei honorem , beatœ Virginisqae Marie et beatorum Apostolorum, etc. f Brev. an. 1400).

' Divisio Lectionum non eadem est in Breviario an. 1400, (juani in Breviariis ann. 1400 et 151S; scd narralionis séries iisdem verbis constat. In Breviario an. 1400 el in Breviario an. 1518. posl bœc verba : Ibi clavum quem secum delulerat , coUocavit, addilur : Qui una cum reliquiis pluribus in dicta basilica requiescit, quœ usque in liodiernum diem eorum meritis coTuscal miraculis yloriosis. Ha;c désuni in Breviario an. 1470.

' ,46 apoilolis , Brev. an.1400.

» cepil, ul per universuni orbem Jésus Chrislus, Dominus nosler, manifes- » tissime praedicaretur, et ut, cum Episcoporum licentia , Ecclesiœ in nomine » Christi aedificarentur. Quo tempoie Nannetenses Episcopi primo ausi • l'uerunt, infra mœnia Nannetica; urbis, Ecclesiam fedificare in honoreni » beatorum Pétri et Pauli Apostolorum (Lee. m). Quam Ecclesiam aidifica- » verunt in orienlali parte ipsius civilalis , cum tribus cryptis parvissimis et » sic permansit illa parva Ecclesia usque ad tempora Clolarii Régis, filii » Clodov.ei. Tum vero Eumelius Naunetensis Episcopus erigens l'undamenta » magnai Ecclesiœ, ex omni parte Ecclesiolœ circumposuit, quam postea > bealus Félix Episcopus, successor ipsius, mirabili opère, ad consumma- ■ tionem felicem perduxit ( Lect. iv). •

Item in festo sancti Siuiiliani vestigia colligere est indubitatae traditionis circa sanctum Clarum quamretulimus. Inio vero ibi narrantur quiedam unde merito concludi potest multo altiores adhuc radiées habere venerandam illam traditionem , siquidem indicatur factura quod longe anterioribus lemporibus evenisse asseritur; et banc supplicationem solemnem sic frequentatam jure invocamus in testimoniuni opinionis tune apud omnes vigentis. Hœc ergo transumpta sint ex Breviario anni 1518, et Breviario anni 1470 *. • In territorio prope urbem Nannetenseni , Ecclesia sancti Similiani ejus » urbis Antistitis babetur, in qua, ut fertur, corpus ejus gloriosura re(iuiescit » humatum. Quae ex longa inimicorum vaslitale annullata , Walterio tune » Icmporis Episcopo , Canonicis Episcopalis Ecclesia; jure ha;reditario concessa est, ut ipsi studiosissime ad illam restaurandam intenderent (Lect. i). Unde valde anxii non babentes de suis quo restaurare possent, per omnia intenli , quœsierunt ut eam renovarent. Et cum quadam die per forum Nanneticum, capsam in qua Apostolorum Pétri et Pauli reliquia; custodiebantur , cum processione et idoneis vestibus induti déferrent petentes a mercatoribus auxilium , exiit quidam habens secum surdum et mulum ( Lect. ii ). Qui interpellavit senories capsam duccntes, ul de reliquiis in vino lotis eidem traderent, ut surdus ipse et nuitus ex eodem biberel, et inde recipere mereretur sanilatem.Tunc, aperta capsa, Clavuni quo manus Pétri Aposloli fixa fucra et alias reliquias vino teligit. Surdus quûque et mutus ipse ex eodom bibit , et modicum postea psallcrc cum senioribus cœpit ( Lect. m) '. « II. Ut plenius exbibeatur Iraditio iiustra Lilurgica circa S. (llnruni, rcliquum est ut coUigamus ex Bruviariis et Missalibus supra laudalis, plura quœ sparsa sunt in llymnis, Besponsoriis, etc. Hajc ergo sparsim leginius :

' IlaiC narrât io solcmnis processionis non legitur in Breviario an. 1400. ' Legitur in Breviario au. 1.")1H : psallere cum sernionibus cœpit; raciins in Breviario an. 1470 : cum senioribus.

Saiictus Clarus appellalur

Sacris dictamiiiibus , Claritas per quem donatiir

Lumine carenlibus , Recte Clarus niincupatur

His fulgens viilulibus.

Clarus clara crcalura

Dicilur magnilice, Urbi clarai legis jura

Attulit Nanneticae , Cui data fuit cura

A summo Pdiililice.

Sicut brève sacri melri

Testatur compendiuin , Clarus Clavum dextrum Pétri

Perforantem brachium, Praesentavit loco sceptri

Urbi Nannelensium {ex hymno Vesperar. et iaudum).

Nannetense gubernavit

Primo poiitilicium, Pétri Paulique fundavil

Clarus raonasterium, Vivens justus germinavit,

Florens sicut lilium {ex hymno Matulini) *.

t Sanctus Clarus, vir electus nioribus et scienlia, a Clémente tuiic direclus, Nauneticis gesta pia pra;dicavit voce dia , tanquam vir in hoc perfectus (ex Graduait) ^. »

Consortium consecutu.s Sanctorum Apostolorum , A Romano Pontilice Dogmata praedicatorum, Nanneticis verbum sévit Per quod segcs mullum crevit.

* Haec legunlur in tribus Breviariis aiin. 1400, 1470 et 1518, ' Non legitur alibi in nostris Libris S. Clarum niissum fuisse a S. Clémente. Videtur mera conjectura illius (|ui Missani concinnavit.

Qui secum Clavum deferens

Sancti Petri , et inserens

Ecclesise quam fundavit

Ac primum esse donavit fex SequentiaJ.

• Petri forantem bracliium dexirum Clarus Clavum vexit . et Nannetis in

• pretium pro reliquis erexit fejc OffertorioJ *. •

Hœc autem suflicianl. Jam enim teneraus sat multa indicia traditionis quae quarto et quinto decirno seculo in Ecclesia Nannetensi constans habebatur. Quid rêvera sibi volunt ac signilicare intendunt verba quœ passim legunlur bis in omnibus veteribus Liturgise nostrae monumentis : nonne unum exprimere conspirant . nempe Missionem S. Clari teniporibus Apostolicœ prœdicationi proximioribus contigisse? ellicet, ut jam confessi sumus, annus et seculum expressis tcrminis non designentur, nonne cuncla haec quasi indigitant remotissimam antiquitalem?

Verumtamen, si indubie seculo decimo quarto Iradilio quam diximus vigebat, quis unquam persuasum habeat illam de repenti natam fuisse ac subito aiiimos omnium occupasse? Absque ulla contradiclione, ante cordibus insedere élut veracissima teneri debuit, quam in Liturgiam transierit et tam solemniter promulgala fuerit. Hinc non temere, quin e contra probabilissime inferri potesl ex solis monumentis hue usque allatis, banc noslram traditionem jam reccplam esse superiori seculo, ideo decimo tertio, cl verisimiiius eliam anlea.

Sed quid induclioneopus esl? Luculentius babemus leslimonium, scilicet Ordinarium illiid quod primo loco in série monumentorum Liturgiae nostrae inscribitur. Tempus, auclor et scopus operis salis superque declaralur hisce verbis quœ Icguntur in prima libelli pagina : « Ego igitur. Relias, cantor » humilis Ecclesia; niemoral» (Cathedralis nimirum Nannetensis quam » superius duplici vice jam designarat), in nomine sanctae et individus » Trinilatis, anno Domini MCCLXIII , de ordine divini ofHcii présentera

• libellum composui . ([ncni Ordinarium appellavi, in quo quid per lotum » anni circulum, qualiler sit psallendum lector diligens possit invenire. »

Porro in Ordinario, ad mensem Octobrem, sic habelur : « Sexto Idus, est

• festum beali Clari Episcopi et Confessoris, de quo fac ix leclioncs. Quœre » lotum officium in communi unius Confessoris Pontilicis. Iste Clarus fuit

• primus Episcopus Ecclesiae IS'annetensis , qui missus a Roraano Pontifice » ad eamdom Ecdesinm , Clavum quem bcatus Peirus ad dexleram habuit

* Ex Missali manuscriplo sec. xv, et ex Missuli lypis edit anno 1520. Missale anno 1482, Venetiis impressum, 1res tantnm habel oralioncs proprias in Feslo S. Clari.

• in passione secum detulil, quani in maxima vencratione habemus. Fa- » cimns autem de sancto Claro festum cum cappis, in crastinum S.

• Dionysii *. »

Evideiilcrbic indigitatiir Iradilio quani fusius evolvorunt Bioviaria posteriora. Menlio Clavi S. Peiri piano suppnnit ea omnia quae legiintur in coleris aiitiquis noslraî Lilurgiœ monuincnlis; et eo ccrtius inde concliiditur lune temporis integram viguisse traditionem quo perfeclius in cunctis concnidatit inler se Ordinariuni et alla snbsequentia Breviaria ac Missalia.

Si nunc in meinoriam rediicitur factum quod in Leetionibus sancli Similiani narratur, supplicalio nenipe publica in qiia Clavus B. Pctri a sancto Claro allalus solemniter deferebalur, ad tempus longe anterius pervenire licebit. Duo enim fuerunt Episcopi Nannetenses nomen habentes Walterium, quorum prior sedem tenait ab anno 959 ad annum 980 ; posterior vero ab anno 1005 ad annum 1042. Non satis comperlum baberaus ulrique adscribenda sint qu.i; narranlur in prœdictis Leclionibus. Si (ides adhibenda sit inscriplioni quam olim legi in Ecclesia S. Similiani ferunt, rcstauratio ejusdem Ecclesiae perfecta fuisset anno 9G0 ^. Quidquid sit autem de hac quœslione, indubium est factum quod tradunt Lectiones veteris nostri Breviarii , vel ad finem seculidecimi, vel saltem ad initia seculi undecimi assignandum fore. Ergo tradilio nostra exslabal plene et laudabiliter accepta seculo undecimo et eliam decimo. Ergo prius et adhuc in remotioribus annis illam extilisse necesse est. Longius eam prosequi nequimus ; sed jamjam extrema temporum, si ita loqui fas est, manu apprebendimus, dum ad nonum usqiie vel etiam ad octavum seculum vestigia nostrai traditionis haud incerta auspicari possumus.

Mérite igitur concludere licet nos possidere traditionem minime dubiam, atque palam in ore oculisque omnium continuatam in Ecclesia Nannelensi, per octingentos annos, a seculo decimo ad finem seculi decimi octavi.

Qaa ralione fuerit introducta ac inviolabilis perseveraverit explicandum foret. Ignorantiœ, credulitati , vanilati et aliis hujusmodi causis originem aliquis forsan adscribere velit. Sed cum docto Mabillonio respondere liceat : illis qui nova proponunt credcnda , incumbit probare b;ec nova certis

* Ex hoc lextu Ordinarii colligcre est Officium Proprium S. Clari compositum fuisse seculo XIV. Paucissima nos docuit anliquitas de Missione S. Clari; bine facile intellii-'ilur non fuisse ordinatum Oflicium jiroprium prioribus seculis, et forsan nec Lectiones propria; rccitala; , quia Libri Legendari Ecclesiae Nannelensis ha:c tantuin pauca et brevia referebant qusB Iraililio usque ad nos senavil.

' Idem narrât Ogée, Dictionnaire liislor. et geogr., verbo fiantes. Confer opusculum cui titulus : Manuel pour la ?ieuvaine de Miséricorde , dans l'église paroissiale de Saint-Similien, Note IV.

condila esse fandamentis ; quando vero agitur de impugnandis antiquis traditionibus quibus a longissimo lempore adhœsere populi rébus gestis proximories , probandum est eas sufficienlia non habere fulcimenta.

Traditiones etenim locales, persévérantes, circa facta magni momenti non ita facile errant neque illico pereunt ; vix ac ne vix credibile est quanta cum diligenlia a majoribus ad nepotes transmittantur, et duni quotannis revocanlur, dum cultui publico immiscentur, fere impossibile est eas multum immutari. Haud ignoramus quosdam noUe facta historica admittere, nisi legautur apud auctores omnibus notos ac probatos. Hanc viam esse tutiorem atque expeditiorem ad veritatem adipiscendam non negamus; at unicam non esse contendimus. Traditio enim congruis vestita conditionibus œque certiores nos redere potest;nec unquam a viro sapienti velutiquoddam inane ac parvipendendum aestimatibur. Poro, ni fallamur, traditio Nanuetensis quam exposuimus , ea est quee non solum temere non rejicienda , quinimo prudenter meritoque accipieuda sit.