‹ Vie de la bienheureuse Françoise d'Ambroise, duchesse de Bretagne et religieuse carmélite (volume 2)Chapitre 62 sur 73 · AVRIL — 5 JUIN · texte numérisé non relu

AVRIL — 5 JUIN

In Domine Domini, amen. Ad perpetuam rei memoriam. Noveriut universi et singiili présentes et futuri qiiod anno ejusdem Domini millesimo quadringentesinio qiiadragesimo tercio, die vero penultima mensis Aprilis , Indicione sexta, Pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri Domini Eugenii, divina providentia pape qiiarti , anno decimo tertio , constitutis illustri et potenti domino domino Petro de Britannia milite, filio secundo genito inclite memorie domini Joiiannis, quondam ducis Britannie, domino de Giiingamp et de Benon, ex una; et venerabilibus et circumspectis viris, dominis Gaufredo Pipperarii, capicerio , necnon Petro Hamonis, Johanne Morelli, Johanne Guerrine , Jolianne Vaedier Johanne Pipperarii, Johanne Simonis, Oliveiro Pirouleti, Johanne Haultreys, Guillermo Juhel, Johanne Berthault, Roberto Cador, Guillermo Hachet et Guillermo Piecoursaud , concanonicis ecclesie collegiate Béate Marie Nannetensis , capitulanter, ad sonum campane, ut moris est, congregatis, parte ex altéra; in reverendi in Christo patris et domini domini Johannis, permissione divina Nannetensis episcopi, nostrûmque notariorum et testium infrascriptorum presentia ; idem, illustris dominus Petrus, cupiens , dum casus obitus sui interveniret, in choro ipsius ecclesie Béate Marie habere sepulturam, necnon unam missam in eadem ecclesia, quolibet die, per dictos concanonicûs, pro remedio saluteque animarum suî sueque conthoralis domine Francisce de Thouars atque parentum, animarumque benefactorum suorum, perpetuis temporibus celebrandam, ut aserunt, quandam cedulam papiream nonulla capitula continentem , coram predictis reverendo in Christo pâtre dominisque capicerio, concanonicis, exhibuit realiter et produxit, cujus ténor sequitur et est talis :

Pour la fondacion delà messe de Monseigneur Pierre, la manière

de faire s'ensuist : Mondit seigneur a choaisi et esleu, choaisist et eslist son enterrement et sépulture ou ciieur de ladicte esglise, ou melieu, plus hault et honeste lieu, sans ce que jamaiz soit riens ensepulturé au dessus de luy en tombe eslevée , excepté prince ou princesse de ce duchié de Bretaigne ou leur héritier presumptiff. Item , sera dit une messe cothidienne en celle église, o note, à diacre et soubz diacre, attournez de tunique et dalmalique, bien soUempnelleraent et collegiallement par lesdiz chevecier, chanoines, chappellains, bacheliers, coreaux gaignans les distribucions de ladicte esglise, célébrée sur le grant autier de ladicte esghse ; durant laquelle messe, aura sur ledit aultier deux chandeliers d'argent garniz de chacun son sierge, et sera le soubz chantre ou celuy qui tendra le letrin , revestu de chappe de soye. Et seront les messes, ou vivant de mondit seigneur, célébrées, savoir est : au dimanche de la Trinité, au lundi du Saint Esprit, au mardi des Auges , au mercredi de sainte Anne, au jeudi de saint Sebastien , au vendredi de la Grouez, au samedi de Nostre Damme. Et par ledit chevecier ou l'un desdiz chanoines, s'ilz sont en disposiciou de les célébrer, ou aultrement par l'un des chappellains. Item^ et après le deceix de mondit seigneur, seront lesdictes messes cothidiennement célébrées de requiem par l'un des dessusdiz, en la manière sollempnement acoustuniée , et fera après ladite messe, une station leiz la tombe de mondit seigneur, à crouez et procession, avecques libéra et les oraisons à ce convenables, par celuy qui aura célébré ladicte messe. Item, et au jour que aviendra l'enterrement de mondit seigneur, à jamaiz perpetuelement, d'an en an, célébreront les dessusdiz ung anniversaire sollcmpnel en ladicte esglise, à placebo et vigilles de mors, à neulf leczons, à la plus grant sollempnité acoustumée, tant de sonnerie , chappe, luminaire, station et libéra avecques les oraisons y pertinentes; durant lequel service, lez ladicte sépulture, aura quatre sierges. Item, et avant commencer lesdictes messes, tant ou vivant de mondit seigneur que après son deceix, sera sonné doze gobez par la plus grosse cloche de ladicte église, à suffizante intervale conmie d'ung Ave Maria. Item, feront lesdiz chevecier et chanoines, par chacun dimanche de l'an, à la station de ladicte esglise, soUempnelle commemoracion de mondit seigneur, son espouse, ses pré-

ET PIKCES JUSTIFICATIVES. 339

décessenrs et successeurs , et sera i'ait mencion de ladicle fondacioa de moiulit seigneur, à haulle et intelligible vouez. Et pour ce faire, baille moudit seigneur, esdiz chevecier et chanoines, quatre mil escuz d"or de poys de franc , de soixante quatre au marc , manuelement, queulx vauldront obligacion, en forme vallable, de faire et dire ledit service, ainsi que dit est, et ypothecqueront les biens présens et futurs de ladicte église. A ce, sont consentans lesdiz chevecier et chanoines, soy confians en la bonne grâce de raondil seigneur.

Cujusquidem cedule papiree tenore perlecto etintelecto, predicti domini capicerius et concanonici, prius interrogati per prefatum illustreni doininum Petrum, super acceptatione seu repulsione cedule hujusmodi et capilulorum, per organum dicti venerabilis viri magistri Gaufridi, capicerii, respunderuntseipsos predictam cedulam, cum capitulis in ea descriptis, in omnibus per omnia acceptare, eaque rata et grata habere velle , prout rata et grata habueruat dicti capicerius et concanonici, et eoruni quilibet, pollicentes et promittentes, prout polliciti fuerunt et promisenmt, bona fide se orania et singula supradicta, quatenus eos concernunt, factures realiter et adimplecturos ; obligantesque nihilominus se ipsos atque posteros successores suos , dicte ecclesie Collegiate Béate Marie Naunetensis concanonicos, présentes et futuros, similiter ad omnia illa supradicta in dictis cedula et capitulis contenta facienda, adimplenda et observanda, dum tamen per ipsum Dominum Petrum illustrem predicta pectuniarum summa persolvatur realiter et cum effectu. Quiquidem illustris dominus illico incontinenti dictos dominos capicerium et concanonicos advisando, dixit predicte pectunie quantitatem promptam esse atque paratam,dum pro parte ipsorum essent deputati nonnulli cum potestate ad hoc necessaria, ad videndam ipsam pectunie summam mandari, solvi et assignari in domo discreti viri Egidii Barbe, civis Nannetensis. Sed quia, ut ait intellexeratque , eadem dies non erat eis ordinaria capitularis ; et propterea ipsos dominos capicerium et concanonicos requisivil quatenus proximiori die ordinaria capitulari, qua intendebat aliquos de suis ad eos mittere, predicta omnia et singida supradicta in dicta cedula et capitulis contenta vellent iterum acceptare, ratifficare et approbnre ac eliam obligationem facere, necnon aliquos

340 îfOTES

procuratores seu sindicos cum siifflcienli mandato atque potestate quoad predicte pectunie quaulitalern compulari seu mandari et ponderari videndam , recipiendam ac etiam quictandam, nomine dictorum capicerii et concanoiiicorum, ordinare seu deputare. Preterea , ad majorem firmitateni premissorum voluerunt predicte partes et quelibet ipsarum voluit, quod in hiis interveniret decretum predicti reverendi in Christo patris et doniini domini episcopi Nannelensis ibidem presentis, cui tune ambe parles super hoc supplicantes , ab eodem graciose decretum hujusmodi obtinuerunt , prout eis graciose annuit atque concessit ; de et super quibus omnibus et supradiclis, predicte partes et earum quelibet pecierunt a nobis notariis infrascriptis unum \eï plura , publicum seu publica documenta ac instrumenta. Acta sunt bec in capitulo prefate ecclesie Béate Marie Nannelensis, anno, Indicione,mense,die et pontilicatu predictis, presentibus ibidem reverendis in Christo patribus et dominis , Johanne Dei gralia Nannetensis predicto , necnon Johanne eadem gratia Briocensis episcopis , nobilibusque et disc relis viris, dominis Boberto d'Espinay et Johanne Labbe, militibus, Bolhindo de Carné, Henrico de Villa Alba et Oliverio de Coetlogon, scutilTeris Nannelensis, Bedonensis, Macloviensis et Corisopitensis diocesis, testibus ad premissa vocatis, specialiler et rogatis.

Subsequenter vero, anno, Indicione et pontiiicatu predictis, die vero mercurii, prima mensis maii, in predicto loco capitulari supradicte ecclesie Collégiale Béate Marie Nannelensis, in noslrùm notariorum et teslium infrascriplorum presenlia, intervenienlibus et constitulis personaliter coram supradiclis domino capicerio et concanonicis capilulanler, lune ad sonum campane, ut nioris est, congregatis, capitulantibusque cl capitulum ordinarium et générale illius ebdomade facientibus et celebrantibus , nobilibus et discretis viris Henrico de Villa Alba, Bolhindo de Carné et Oliverio de Coetlogon, scutifferis famiharibusque domeslicis et officiariis prefali ilhislris domini Pelri de Britannia , atque peripsum, ut asserueruat, missis et deslinatis, scilicel adipsos dominos capicerium et concanonicos pro parle ipsius rcquirandi et exhortancU quatenus in et super aliis inter eos convenlis ac per eum requisilis, videlicct super approbalione et ralifficacione et acceptationc supradicta cedule et rapilidorum, uecnun obligatione eorumdera atque successorum, ac

etiam deputalione seu coustitulioue sindicorum vel procuratorum ad predictampectunie quantilalem recipiendamct quiclanliamdandam procedere vellent et dignarentur, prout dicli missi predictos dominos capicerium et concanonicos requisieriint pro parle prefati illustris doniini et eos exhorta li sunt super execucioueprcmissorum ; prefati qiioque domiui capicerius et concanonici premissas exhortationes et requisitiones audientes, eisque, ut dixeruiil, intendere volentes, satisfaciendo liujusmodi requisilioni et voluntati prefati illustris domini Pétri, denuo predictam cedulam papiream necnon capitula in eadeni descripta ac omnia in eis contenta acceptarunt, ratilicarunt atque approbaruut, promiseruntque oninia et singula in eis descripta, quatenus eos concernant , facere observare atque adimplere, obligantes se nichilominus successoresque suos et concanonicos ipsius ecclesie ad illa omnia et singula perpetuis temporibus observanda facienda et adimplenda. Insuper predicti domini capicerius et concanonici capitulantes , très ex ipsis videlicet : dominos Jobannem Guerrine , Joliannem Haultreys et Guillermum Hachet, canonicos, procuratores et sindicos suos cuni omnimoda protestate quoad comprehendendum.nominedictorumcapitulantium totiusque capituli prefate ecclesie Béate Marie Nannetensis, coram predicto dori:iuo Petro illustri seu ab ipso deputando, quibuscunque loco et tempore sibi assignatis sive assignandis, necnon ad videndum numerari, ponderari et solvi predictam summam quatuor milium scutorum sive regalium auri, seu eorum verum valorem in alia moneta, recipiendamque, levandam et haben&àm, predicti capituli et constituendam nomine, predictam pectuniaram quantitatem quictandamque,quictantiam dandam predicto domino ilhistri super receptis,cum pacto sollemni de ali(pii(luUerius non solvcndo, constituerunt, crearunt et deputarunt , promittentes, prout et promiserunt, se oniuia et singula in et circa premissa per predictos sindicos sive procuratores suos facienda, gerenda et exercenda, rata, grata atque (Irma perpétue habituros, dictis nunciis seu missis prefati illustris domini Pétri ; ipsique nuncii seu missi prefatis dominis capicerio et conca, nouicis diem crastinum que dies Jovis erat, seconda maii,mutuo liincinde, quoad nunierationem, receptionem, et solutionem predictarum pectuniarum,in domo prefati Egidii Barbe, horam secundam post meridiem assignantes. Super quibus omnibus et singulis , eisdem loco

et lempore,dictis elfactis, predicti nobilis viri missi,utpre(iictuni est, pro et nomiiie prefati illustris doiiiiiii Pétri, prefatiqiie doiiiini capicerius et concanonicipecierunt, et quelibet partium predicta peciit a nobis notariis infrascriptis, iimini vel pkira, publicum seu publica documenta. Acta sunt bec in prediclo capitule dicte ecclesie Béate Marie Kannetensis, anno, Indicione, niense, die et pontificatu prœdictis, presenlibus ibidem dominis et magisiro Petro de Carné, in decrelis licentiato, Philippoto Dumesnill et Michaele Bidonnet, presbiteris dicte ecclesie capellanis servitoribus , cum pluribus aliis testibus ad premissa vocatis specialiler et rogatis.

Postmodum vero anno, Indicione, mense, dieque Jovis ultimo dicta, et pontificatu predicto, in domo habitationis prefati Egidii Barbe, Nannetensis, in nostrûm notariorum testiumque infrascriptorum presentia, supradictis dominis Johanne Guerrine, Jobanne Haultreys et Guillermo Ilachet canonicis et procuratoribus sive sindicis, pro et nomine dictorum capicerii et concanonicorum ecclesie Béate Marie Nannetensis supradictorum , quoad supra et infradicenda, ul preniittitur, deputatis ex una; et predictis nobilibus viris Herico de Villa Alba, Rollando de Carné et Oliveiro de Coetlogon, nunciis sive niissis per prefatum dominum illustrem, quoad predicta, partibus ex altéra constitutis, personaliter intervenieutibus seu compreliendentibus bincinde; predicti domini Ilenricus, RoUandus et Oliverius, nuncii sive missi, eisdem die, loco et hora secunda posl meridiem vel circa illius diei, coram predictis sindicis sive procuratoribus, dictam suuunam sive peclunie quantitatoni, videlicet quatuor milliumscutorum sive regaliuni auri, sibi vice et nomine dicti domini sui illustris, numerarunt, ponderarunt et realiter sibi assignarunt et tradiderunt; et quam quantitatera auri ipsi in nostrûm notariorum et tcsliimi infrascriptorum presentia, realiter et de facto receperunt et secum apportarunt. De qua quidem summa quatuor millium scutorum sive regalium auri, prefati sindici sive procuratores, dominoruui capicerii, concanonicorum et capituli prediclorum vice et nonune predictis se lenuerunt pro tontcntis et bene solutis, dictumque dominum Petrum illustrem, suosque beredes successores atque jus sou succossionem babcnles et liabiluros quictarunt, et a solulione hujusmodi summa alterius facienda ipsos pcnilus absolvcrunt ac quictaiil et absolvunt per présentes. De et

super qiiibus omnibus et singulis superins desi riplis, factis et gcstis, niissi seii nimcii, piociiralores, sinditi et negocionini geslores respective pecieriint, et quilibet eonim peciit, vice et nomiiie supradictis, a nobis notariis infrascriplis umim vel jiliira, publicum seii publica instniinentum vel instrumenta. Acta sunt bec iiltimo dicta Nannetis, in donio babitationis dicti Egidii Barbe, civis Nannetensis anno, Indicione, niense, die et pontificatu predicto, presentibus venorabilibiis et discretis viris, magislris Jobanne de Castro Gironis Nannetensi, Petro de Carne ecclesie Collégiale Beati Albini de Guerandia, Nannctensis diocesis, canonicis, Egidio et Jobanne les Barbez, civibus >"annetensibus, cuni pluribus aliis lestibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Postremo vero,die quintamensis junii, anno, Indicione cl ponlificatu qiiibus supra, ex parte illustris et potentis domini domini Pétri de Britannia supradicti, fuit expositum et quamvis alias ipse dorainus Petrus mdes, pia devocione molus, fiindationem et dotationem in dicta ecclesia Béate Marie Nannetensis, prout supra conlinetur, fecerit, fundaveritque et ordinaverit, prout fundavit et ordinavit, et inter cetera, respectu clausule iubumationis ipsius domini Pétri, et non alias omiserit dictus illustris et potens dominus Petrus dicer'' et exponere in cedula fundationis de qua superius fit mentio, quod dicta domina Francisca conthoralissuaetbberiexeorumcarue, durante eorum matriraonio,procreandi,in et sub tumulo sive sarcofago aut tumba ipsi inhumari debeant in dicta ecclesia Béate Marie ^'annetensis ; verumptamen , pro parte sua, eisdem dominis capicerio et concanonicis tune capitulanter congregatis et capitulantes, capitulunique propter bec et alia dicte ecclesie négocia facientes et reputantes, fuit supplicatuni, quatenus ipsa domina Francisca de Thouars,conthoralis sua, una cimiliberis suis ex eorum carne procreandis,in dicta ecclesia, in et sub tumulo sive sarcofago aut tumba ipsius domini Pétri, causa ipsius obitus adveniente , inhumarentur; quod itafierilibenter concesserunt et annuerunt dicti domini capicerius et capitulum. Insuperque prefati domini capicerius et concanonici adinviceni, ut prefertur, congregati, loco capitulari solito capitulanter et capitulantes propter premissa infrascripta, ut prefertur, facienda et reputanda, videlicet, Gaufridus capicerius, Jobannes Morelli, Petrus Hamonis, Jobannes Vaedier,

Jûhannes Guerrinis, Oliverius Priouleti, Johannes HauUreys, Johannes Simonis, Guillernius Juhelli et Guillermus Recoursaut, dicte ecclesie concanonici, sponte et libère et nou coacti, confessi fuerunt et sunt se habuisse et récépissé, prout de facto, etiam in nostrum notariorum et testium suprascriptorum presentia alias habuerunt et receperunt, ab eodem illustri domino seu alio ejus nomine et mandato, ipsoque et ratum et gi'atum habente,ex et pro fondatione de qua superius fit mentio,sammam quatuor niilium scutoruni sive regalium auri de cugno et pondère supradictis,de quaquidem auri sununa se tenuerunt iidem domini capicerius et concanonici, illustri domino seu alio ejus nomine et mandato, pro contentis et légitime satisfactis, ipsumque dominum Petrum omnesque alios et singulos pro parte dicti domini Pétri super hos deputatos quictaverunt et quictant specialiter et expresse, paclumque fecerunt solemne et validum de aliquid ultra rem habitam in futurum non petendo, occasione premissorum ; ac ipsum dominum Petrum et suos deputatos de preniissis in futurum erga quascumque personas acquictare promiserunt et voluerunt , omniaque alia et singula per eosdem dominos capicerium et capellanos premissa ratifficarunt, rataque atque grata habuerunt, ac ipsi facere et adimplere voluerunt etpromisernnt sub ypotheca et obligatione predictis. De et super quibus premissis omnibus et singulis, prefati domini capicerius et concanonici, tune capitulantes et capitulanter ad invicem congregati, ut prefertur, pecierunt anobis notariis publicis infrascriptis sibi fieri et confici publicum instrumentum unum vel plura. Actu sunt bec N'aunetis, in loco capitulari solito ipsius ecclesie, sub anno , die et mense ultimo dicto, Indicione et ponlificatu quibus super, presentibus ad bec discretis viiis domini» Jacobo Moizelles et Guillermo Guerin, presbiteris Nannetensis diocesis, lestibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Kl ego Joliannes Mauvoisin, clericus Maclovicnsis diocesis oriundus, publicus apostolica et imperiali auctoritatibus curieque ecclesiastice Nannetensis notarius juratus sive tabellio , illustrissimique principis et domini domini Francisci, Dei gratia Britannio ducis , secrelarius, quia premissis omnibus et singulis dum, sicut proiiiiltilur, et modo et forma quibus supra, respective et successive agerentur, dicereatur et lièrent, una cum notario publicosubscripto et lestibus

prenominatis , piesens vocalus inlerfui, eaqiie sir fieri, dici et proloqui vidi et aiidivi, idcirco luiic présent! puhlico instrumento manu mea propria fideliter scripto, signum meum hic me subscribens una cum signo et siibscriptione notarii piibbci subscripti , appensioneque sigillorum dicloriim reverendi patris, dominorum episoopi Nannetensis ac capicerii et capitnli antedicti, apposui consiietiim, in fidem et tesfimonium omnium et singulorum verifatis premissorum , requisitus et rogatus.

Signé : Johannes Mauvoisin.

Et ego Petrus Clerici, Clericus Redonensis diocesis, publicus auctoritate iniperiali nolarius, etc.

Signé : Petrus Clerici.

Original parchemin , scellé de deux sceaux.

(Archives de la Loire-Inférieure, Trésor des Chartes. Armoire E^ cassette B, 23.)

Lettres du d\ic Pierre assignant le douaire de Françoise d'Amboise.

Page 1