INCIPIT EPISTOLA GILONIS DE VITA SANCTI HUGONIS CLUNIACENSIS ABBATIS

[Folio 197 verso]

ILECTISSIMO patri cum jucunditate animi semper recolendo, dompno Pontio abbati, frater Gilo, latibulo dignior quam vocabulo, filios cum ipso & per ipsum mellea paradis! dulcedine [198 p] satiari. Qyoniam celsitudinis vestre reverentia de viro ineffabili me quoque fari commonuit, elegi plus apparere presumtor temerarius, quam vestre voluntati conlrarius. Et quidem tanti lucernam luminis aureo sustollendam candelabro super arundineum & fragile vehiculum altollens videor deprimere dum levare cupio; utque trahunt oculos radiantia lumina solis, ita nimîo sui splendore nostre mentis hebetudinem tanti patris (i) gesta réverbérant. Ceterum ut mendicatis tinnulis ne utar sermonibus

Si vox infragilis, peâus mihi finnîus essct, Pluraque cum lînguis pluribus ora forent :

Non tamen idcirco compledlerer omnia vcrbis, Materia vires cxsuperante meas.

Invida me spatio natura coercuit arto, Ingenio vires exiguasque dédit (2).

Cui vero bona voluntas pro faflo sepe reputatur, si non est unde comparetur gratia, venia saltem non negabitur : hinc est quod vidua que duo misit era in gazophllacium Cresi divitiis preferatur, qui sinceram devotionem obtulisse creditur divitiis ditiorem. Oportebat sane non in sapientia verbi sanflum efferre, qui suorum luce meritorum satis choruscat. Sed licet mensis regalibus nedareus liquor patulis distribuatur phialis, tamen & angustis ciathis interdum propinatur. Dignum profefto fuit, ut vita illius Rome particulatim scriberetur, qui dum vixit Romanorum principum, Pétri dico & Pauli, maxiinus cultor exstitisse cognoscitur.

(3) Dans le minuscrit les ven sont éctits à la file ; lait mieux les rétablir ici dans leur forme ordinaire.

s pensé qu'il va-

Si hoc modo culpam evasero, vestre dignationi deputabitur quam dedistis animos ut inciperem , .& congruum rébus ordinem prefixistis. Denique jussionem vestram tanta comitatur efficacia, quod quidquid injungitis non gravât, licet arduum sit in natura. Verum difficile reperi, quod mea magis fecere delidla, mundo me [198 v^] redditum , qui duram Pharaonis servitutem abdicaveram. Nunc primum novi jam in terris celestis regni habitaculum. O si liceret ulterius cetibus sanftorum associari, pedibus vestris procumberem ; ne a consortio beatorum obsessum omni crimine caput excluderetur. Ego saucius peccatis, & spoliatus virtutibus, languentium medicos animarum adieram, & iterum latronibus expositus, plagis recrudescentibus compellor exclamare : Putruerunt & corrupte sunt cicatrices mee(i). Ego morbida ovis procul a stabulis aberrans, nisi me pius pastor reducat, cito deficiam; & in ipso conamine vestigia consident assurgentis. Ego prodigus ille substantiam patris perdidi, dum quod Cluniacus docuit Rome servare non potui. Ego ne cum multis perirem, Loth egredientem ad montana sequi proposueram ; sed rétro respiciens versus in statuam semitas justorum non observavi. Superest ut magnitudinis vestre clementia me regredi ab Urbe precipiat, qui progredi non possum, & oratu fratrum, me Sanéli Spiritus aura provehat ad portum optatum.

EXPLICIT EPISTOLA GILONIS. INCIPIT PREFACIO EJUSDEM IN VITA SANCTI HUGONIS.

eam

IJSSIMUM patrem nostrum sandlum Hugonem démenti apud Deum intercessione mihi plurimum confido profuturum, si ejus aftus quanta possum diligentia ceiebrans, proponam nescientibus imitandos. Verum in hoc opère illud me admodum coartat , quod amplissimi viri opinatissime majestati jacentis elucubratio sermonis parum respondere videtur, quem accuratiori eloquio convenienti oporteret restituere dignitati. Eadem propter ne sensus inopia prejudicium adducat virtutis, nos qui similagine divine leftionis pascimur, sententie illi subdi dedignamur que quasi gemmula inter gazas opulentissimi Egyptii resplendens, sic loquitur : Eorum qui fecere virtutes opinio [199 r>] tanta habetur, quantum verbis potuerunt extollere preclara ingénia. Sane omissis

(i) Ps. XXXVII, 6.

pluribus que dum adviveret egit, parva gestorum illius monumenta silentio minime supprimenda hinc narrare aggrediar, non ingenioli mei, sed divine gratie fiducia, digna dumtaxat memoratu.

EXPLICIT PREFACIO. INCIPIT TEXTUS VITE SANCTISSIMI HUGONIS CLU- NIACENSIS ABBATIS.

Hic itaque Augustudunensis territorii indigena fuit nobilis génère, sed multo nobilior sanAitate. Pater ejus Dalmatius vir consularis Sinemuri castri dominus, multa seculari ambitione illustris ambiebatur. Ut se hominum cupiditas habet, bellicis rébus intentus fugitiva sequens , & cum transitoriis transiens , per hec mundana preceps admodum agebatur. Mater Aremburgïs, matronali dotata pudore, generositatem mentis & gentis qua florebat dupliciter, honestatis prerogativa multipliciter illustrabat ; sicque faftum est, ut filius luminis ad tenebrosum patrem relatus tanquam rosarium de spineto procédât, pia reduftus génitrice velut fluvius de fonte purissimo deducitur, qui multorum maculas postmodum abluat. Taceamus intérim parentum laudes nec de alienis extoUamus, cui propria sufficiunt, beata scilicet vita, propositum, moresque predicabiles. Porro hoc dicimus, r\on ut de sanguinis altitudine populi comparemus favorem, sed ut de contemtu celsitudinis divini amoris designemus ardorem : quoniam non magni est non possidere divitias , sed pro Christo eas contemnere. Qyippe gloria appetitores sui deserens, appe-[199 v^J-tit contemtores; secuiares eos suscipiunt qui talibus pollent privilegiis ; nos mirum in modum habentes parvi pendimus, si habere noluerint predicamus. Dum vero adhuc vir tantus infra materni uteri angustias teneretur, felici auspicio qualis futurus esset divinitus presignatur : jam profedlo juxta Baptiste Dominici disponebatur nativitatem magisterii, cujus in processu temporis adepturus erat professionem. Mira res, antequam prodiret in auras proditur, religioque ei ingenita sic manifesta predicitur. Cum generosa genitrix gravida gravaretur, & naturali malo laborans fastidia partus egra sustineret, quemdam suorum Dei sacerdotem religiosum pro sui liberatione & nascituri salute missam celebrare exoravit. Qui dum missarum solempnia attentius peroraret & in contemplatione suspensus super se semet extolleret, vidisse fertur in calice, cui ardentius incumbebat, speciem infantilem supra humanum modum mirifice radiantem. Digna prorsus visio, & vere prefata futura. In calice apparuit nondum natus, qui ab adolescentia calicem salutaris acci-

piens, passion!» tmitator Dominice, Evangelii verba vertit in operam & usque in seneftam nomen Domini invocavit. Deinde cum civibus Caïni noiens hic habere manentem civitatem, in imagine pertransivit , mundique blandimenta quosdam syrenarum cantus reputans felici commercio pro celesti harmonia commutavit. Quod in tanti speculo sacramenti homo Dei videret, matri instillare non distulit, que omnia in peftoris reponens sacrario letum rei exitum taciturna prestolabatur.

In pupillaribus annis constitutus, non ut illa etas assolet lascivie frena laxavit, nec inerti luxu emollitus nugales ineptias seftatus est; sed, secundum quod scriptum est, innocenter habitabat domi. Ex tune pomiferi delicias paradisi de lon-[200 r] -ginco odoratus, precepta vivendi aure intenta hauriens, utilitatem mandatorum vite institutionem (1) mediocriter servabat. Nec pretereundum est quod sepenumero furto laudabili ecclesiarum limina(2) terebat, scholis ultro se ingerebat, callidusque explorator latenter id agebat ut patrem lateret. Pater siquidem filium militia seculari gestiens accingere, pugne preludus informabat dofte colla equi fleftere, vibrare hastam, clypeum circumferre, ledere & non ledi(3), & cetera manus equestris deliramenta, quibus illud hominum genus desudat inaniter ut cadat infeliciter. Talibus ut assuesceret documentis, immo detrimentis , mittitur cunn coevis in predam. Confutatur quia réfutât, deridetur utpote qui rébus gerendis incongruus apparens, inertie se tradidisset & otio. Comitatur Israéliticus Egyptios & alterius urbis municeps cum Babylonicis cujusdam rusticane persone substantiolam diripuit invitus. Cujus illiciti non modicus estimator jafturam in posterum accumulanter recompensavit, dampnumque suum homo feneratus annuatim quod semel perdiderat suscepit. Taceo pubertatis Deo dedicate tyrocinia volens progredi ad sequentia. Pretereo qualiter veste respuens indui pretiosa, abjeftiorem appetebat, obscurus exterius ut interius resplenderet.

Erat illo in tempore Autissiodori Episcopus Hugo, vir magne opinionis qui in infulis constitutus una Cabilonensem comitatum intérim gubernabat. Hujus pronepos pater Hugo exstitit. Hujus causa proficiscendi ad urbem illam a pâtre vix licentiam obtinuit, immo magis extorsit. Illic grammaticam prelibavit, multaque co-

(1) institutions

(2) limina ecclesiarum.

(5) îeddere & non hddi.

mitate studio conquîsita, celestia ardentius appetebat. Denique bonorum videns defeftum, & pêne omnes ad interitum [200 v«] decurrere, exilii hujus erumpnas altius pensans, clamabat affeftu. non vocis strepitu : Quis dabit mihi pennas sicut columbe, & volabo & requiescam(i)? Tandem innumeris difficultatibus superatis, tollens se supra se, pauper spiritu pauperiem Christo recompensans, seculum dimisit pâtre nesciente, eux nec sepulturam, quod omnibus debetur, debere se sciebat, quoniam crudeli pietate impedimento ei erat ad patriam suspiranti. Dehinc Cluniacum adiens beato Odiloni tune abbati se tradidit ; mutansque vitam cum tunica, habitum sacre religionis devotissime suscepit. Cum ex more capitulum ingressus ante celestis curie senatores suam ediceret petitionem, unus seniorum(2), divina, ut credimus, inspiratione promotus in hec verba prorupit : O felicem, inquit, Cluniacum, qui thesaurum hodie suscepit auro pretiosiorem ! Parvo tempore ordinis honestatem addiscens, orationibus ac vigiliis vacans, locum a Deo sibi oblatum ornamento sue indolis illustravit omniumque studia in se convertit. Letatur juvenis in adolescentia sua ubertim faciem lacrymis rigans quas magnitudo letitie jndices puri cordis effundebat. Corpus laboris impatiens & delicatum servitio spiritus mancipaverat, flammamque divini amoris, quem gestabat in peftore, oculis scintilla fidei radiantibus declarabat. Consequenter de rubigine mundana in camino discipline ad purum excoftus, subito calore longum teporem plurimorum superavit. Monachorum insignia tintum ejus(3) decorem prestabant, ut patris etiam judicio pulchrior solito diceretur. Qui cum e natura esse arbitraretur & infelicissimum filios separari a patribus, hac infelicitate postea se sensit felicem. Sed quid ore balbutient! attempto quod exprimere non datur? [201 r^] Sileat lingua ut fafta manifestius loquantur. Approbate adolescens honestatis columpna in domo Domini erigitur, ac vivis lapidibus qui civitatem magni Régis construunt firmamentum dignitatis merito preficitur. Ordinat eum priorem sanéli Odilonis providentia, laudat faftum fratrum concordia. Suscipit juvenis senum negotia, idque celitus agitur ne virtus tacita sine exercitio consenesceret.

Spargitur late lucerna tanti luminis, legationesque ad regum palatia pro ecclesiasticis rébus strenuus exequitur defensor. Tune

(1) Ps. LIV, 7.

(3) priorum.

ad Regem Theutonicorum direftus Paterniacensi cenobio gratiam reportavit, imperatoris amicitiam resarsit(i) a qua monachi illi non impune exciderant. Insuper ampla munera a potente suscepta Cluniaco intulit cum honore & gloria. Laudabiliter itinere emenso post successum patris benignissimi deploravit decessum, beati scilicet Odilonis obitum, qui sicut jubar solis parvos stellarum igniculos obscurat, ita hominum illius temporis virtutes mansuetudine inestimabiliter superaverat, eoque dignitatis processerat, ut Archangelus monachorum vocaretur. Quocirca fratres tanta(2) dejecerat tristitia, ut nichil liberet nisi flere, conqueri, jejunare, lamentis tabescere. Recalescebat luftuum magnitudo quotidie recordatione pietatis egregie. Mitigat dolorem prior Hugo , cum & ipse doleat ; adhibet solatia, cum se ipsum vix compescat ; egris medicinam distribuit, qui eadem egritudine laborat. Ceterum ne congregatio sine pastore labefadlaret, maturant eledlionis consilium , premissis ex more jejuniis & orationibus. Intrat conventus capitulum , totus de virtutibus compaftus , inter quos Adalmannus ordinis ordonator, qui fere quadraginta annis claus- [201 vo] -tralis promissor extiterat , pollens consilio, auctoritate & sententia. Ad seneftutem hujus accedebat exterioris hebetatio luminis, & tamen habens animum intentum tanquam arcum , ferventibus dabat exempium , desidibus & pigris incitamentum. Hic itaque qui summa auftoritate audientiam sibi ipsi fecerat, ceteris tacentibus, nominat dompnum Hugonem priorem. Resonat in assensu concors concionis acclamatio. At ille in lacrymis prorumpens, reniti vo- Iens& obloqui, sustollitur, laudes Deo dantur, majori cordium jubilo quam vocum. Tempore congruo quo beatum Petrum sublimavit Cathedra venerabilem , Hugonem suscepit abbatia , idemque in eodem consecratur in abbatem a dompno Hugone, Crisopolitano archiepiscopo. Tune plantata est oliva frudlifera in domo Dei , cujus olei pinguedine multi salutem reciperent, interna egritudine laborantes, infuso divine gratie unguento. Benificia deinceps ab eo coUata nec sensus ad investigandum sufficit, nec scientia suppetit ad laudandum ; quoniam immensitas beneficiorum superat cogitationes sensuum, & innumera multitudo donorum vincit volubilitatem verborum ; nec si totum vite nostre temporis (3)

(i) resarcivit.

(3) tanta frairgs.

(5) tempus.

obsequia occupent, laudes teneant, gratiarum actiones insistant, poterimus recompensare deifico homini quod debemus.

Jam vero qualem se prestiterit assignabimus, non absolvemus. Leftione insatiabilis orationi instabat, in altero Deum sibi, per alterum se Deo jugiter commendans. Simulatione talcata prudent! simplicitate purus incedens, hujus mortalis vite non ad oculum sed ad vite vitalis bravium deducebat. Multa illi in vigiliis fortitudo, mira compunftio, patientia vero atque humilitas ultra dignitatis gradum ; [202 r«] nam' castitatem in eo laudare non est necesse, quam tanta observavit diligentia quod quecumque titillationem carnis possunt submittere non modo tangere, sed nec inspicere dignaretur, salutaris exemplum cautele consequenter proponens. Bonus scientia, melior conscientia, optimus temperantia; imperabat temperantia, agebat obtemperantia nichil prorsus intemperanter; forma angelicus, moribus compositus, naturali incessu conspicuus , sermone non aflfedato suavis. Cumque de schola celestis magisterii spiritualia hauriret documenta, loquela fréquenter tacente, vita incessanter gaudia vite loquebatur. Honestatum multiplici dote ornatus, eminenti virtute que est charitas supereminens, charitate totus ardebat, propensior ad bene merendum quam ad reposcendum. Quoscumque indigentes ampliato misericordia gremio excipiens, famelicis cibum , nudis vestimentum, peregrinis hospitium curabat. Orphanis patrem, morientibus consolatorem, viduis sponsum se exhibens, necessitatibus omnium alacriter concurrebat. Pauperes, quorum precipue curam inierat, proficiscentem illum fafto exercitu sequebantur; in his tôt & tanta efîundebat, que si numerari facultas concedatur, magnorum regum thesauris merito preferantur(!) : mirum in modum aureos atque argenteos circumquaque seminabat; non inconsulte tamen, ne juxta sapientis didlum liberalitas liberalitate periret. Sudabat elemosina in manu tribuentis, & consideratione personarum & inopie munera procedebant, tali cunftadisponens judicio ut psalmiste preconio dignus habeatur : Jocundus homo qui miseretur & commodat, disponit sermones suos in judicio(2). Denique ut fidelis dispensator semper ad manum haberet distribuenda, ple-[202 v*»] -risque suorum id injunxerat officii, ut fora circuirent, panes & carnes diversaque edulia compararent, cum pannorum multiplici textura. Vidimus circa leftum ejus diversas rerum suppeleftiles

( I ) f nurito preferantur, (2) disponit in judicio.

ad usus pauperum coemtos, hinc calceorum, vel interularum , sive tunicarum fasces, illinc panum massam, & carnium reponi acervos. Viduas arldissimas, orphanos inopia depressos, pupilles débiles, clinicas anus importunas, senes incurvos, homines doloribus contraftos , egros famé decurrentes , propius admonebat. Horum singulos prius blande(i) percundatus, postmodum ut opus erat benignissime confovebat. Induebat nudos vestibus , immo in nudis Christum, quas cum monachis sibi familiafi sedulitate adherentibus ipse sarciebat. Monasteriis quoque non suis interdum copiose subvenit , sicut Marsiliensibus domesticarum egestate rerum laborantibus frugaliter consuluit.

His & hujusmodi charismatibus pater sanélus speftabilis, primates etiam ipsos sanfto demulcebat obsequio. Hos certe blande commonebat, dispensatorie munerabat, & ut debitam defensionem servis Dei impenderent, tam prece, quam pretio féroces animos molliebat. Verum timorem Dei aftionibus anteponens, & in se charitatem ordinare & apostoiicam sententiam juxta positionem ordinis obstruere vigilantius curabat. Apostolus quippe Deitati primo & principaliter, potestati secundo & aliter obsecundari debere epistoraliter(2) innotuit. Deum, inquit, timete, regem honorificate(3). Assignato virtutum fulgore sanftus Hugo Cluniacum illustrans per diversos mundi traftus celebris habebatur, prudentium ore frequentabatur, principum favore colebatur. Unde multa ab eo promissa prudenter, afta constanter, responsa acute [203 r®] passim publicabantur. Tandem fama tanti viri régis Romanorum pervenit ad aures. lilo jam tempore Henricus secundus imperator regni apicem strenuissime gubernabat, cujus pater augustus insignia que Rome gestavit regni adeptione Cluniaco reliquit. Quapropter filius(4) diledlionem Cluniaci quasi jus hereditarium medullitus retinens floridum patrem nostrum colligare sibi artius

(1) blande prius,

(2) t obsecundari debere epistolariter.

(3) I Petr. Il, 17.

(4) Gilon commet ici une erreur, en présentant l'empereur Henri 111 (qu'il nomme Henri II pour la raison que tout le monde sait ) comme le fils de l'empereur saint Henri. C'est en effet celui-ci qui fit à saint Odilon le don que rappelle notre auteur. Mais il n'eut pas d'enfant, & l'Eglise honore sainte Cunégonde, sa femme, sous le titre d'impératrice & vierge ; saint Henri, au lit de la mort, lui rendit solennellement ce témoignage. Le fait de l'affedion vouée à Cluny par les empereurs n'en reste pas moins vrai ; Conrad le Salique, père de Henri III, en avait donné des preuves.

decrevit. Itaque sanftum Hugonem pubescenti etate vernantem venire ad se invitavit, invitatum gloriosissime excepit, & ut fîlium suum Henricum tertium de sacro fonte levaret gratanter obtinuit. Tune etiam Pascha celebravit paschalis agni filius una cum imperatore, angelico cluniacensium seniorum stipatus caterva, in Agrippina Colonia. Qui cultus humilitate purpuratos principes, suavi persuasione magniloquos Saxones, vultus mansuetudine Alemannos crudeles ad glorificandum Deum mirabiliter excitabat. Nec multo post vix ab Augusto laxatus Cluniacum rediit, muneribus comitatus & gratia, bonis devotionem & sanfte conversationis emulationem relinquens in curia. Similiter & munera detulit a rege Hungarôrum aurumque illud quo efiigiatum fuit grande satis turribulum. Illuc jussu Romani pontificis profeAus, pace reformata & expleta legatione rediens, a quodam duce Theutonicorum captus, secundum quod scriptum est, Qyi recedebat a malo prede patuit(i). Confestim ad sanftum Majolum conversus, quem in opportunitatibus sepe senserat advocatum , a tyranno compun£lo suis in crastinum investitus pro satisfaftione duétorem habuit & largitorem eum qui direptionem intulerat. Et quidem durus homo taélum ejus sentiens qui tangit montes & fumigant(2), iupinam deposuit feritatem & agnina lenitate [203 v^'] recepta suum animum patris orationibus studuit commendare.

Apostolice sedi ita redoluit sanélitatis ejus fragrantia ut nuUius reéloris studio tantum confideret de nobilitandis cenobiis, de inserendis virtutibus, & vitiis exstirpandis. Is etenim perspicaciter adnotabat homines religioni opportunos, & votum monachi ab eis eliciens precipiendo meliores reddebat. Ita sensim ad altiora eos inducens ex feris & immanibus mites creabat & 'mansuetos. Nec certe nisi divina subministratione perficere potuisset, ut multi numéro a jocundissima sibi consuetudine se converterent(3), presertim cum monachorum religio plurimum defecisset. Per ipsum Spiritu Sanélo coopérante diverse professionis & potentie magnâtes, quasi ex aliqua turbida tempestate in portum, sic ex seditiosa & tumultuosa vita ad quietem monastici otii se conferebant. Ejus gratia Stephanum papam non fugit, qui cum in civitate Florentie valetudine constriftus decumberet, adveniente sanélo Hugone inimicum recedere, exeunte eodem accedere circumstantibus prote-

(i) Isa. Lix, 1^.

(2) Ps. an, 32.

(3) S* ad vita' ratîonem traducerentur.

Status est. Quare ne infederabilis infestationibus hostis urgeretur, sedulitatem ipsius jugiter exorabat, cujus presentia insidiator confundebatur; jamque malignos incursus lacryme patris longe removerant cum vir Apostolicus in sinu presidentis animam exalavit ; cujus manibus digne compositus traditus est sépulture. Sed & reverendissimo Hildebrando , mutato nomine & gradu postmodum Gregorio nuncupato, manifestissime claruit quod multum gratie spiritualis pater Hugo obtineret. Hic sane nondum pluviali insignitus positus in Cluniacensi capitulo ipsum mundi judicem perhibutt se vidisse sanfto Hugoni collateralem ; qui sedens a dextris regularem disciplinam favore prosequebatur. Hinc papa faélus blandum tyrannum eum vocitare [204 r>] solebat, quem sévis leonem , mitibus agnum acceperat , haud ignarum parcere subjeélis & castigare superbos.

Esset opère pretiurji scire auditori, si donetur facundia relatori, quanta erat patri celsitudo sernnonis, quam fecunde ubertatis eloquium, quam capacis memorie arcanum, qualis disponendi ordo, quam congrua pronunciandi moduiatio, quanta in cogitatu profunditaSi quanta in ambiguis docilitas. Quibus nimirum virtutibus religio ornamentum, auftoritas presidium conferebat. Doceat ex parte Remense concilium, quod nos enarrare nedum ornare vix possumus. Tempore sandli Leonis pape noni Remis translatum est corpus beati Remigii. Prefuit tante translation! Apostolicus, & générale (i) concilium precipue contra simoniacos celebravit. Interfuit pater Hugo, fide armatus, ipsumque ingens illustrium virorum sequebatur agmen. Et tanta erat perversorum multitudo, ut boni vix auderent reprehendere , & si ausi fuissent, facilius erumperet reclamatio maie viventium quam vox libéra eorum qui sanius sentiebant. Porro quo indignius virginitatem Ecclesie violabat impiorum temeritas, eo studiosius consulendum erat & vehementius illis resistendum quos ceca dampnatio animi cupiditas ad se explendam perniciosissime pulsabat. Ibi tune de sui ipsius inthronizatione pater Hugo interrogatus : Caro, inquit, voluit, spiritus repugnavit. Sic in sermonis principio sui accusator faftus justus apparuit(2), & communem illarum mentium morbum brevitas aperuit. Mox exhortationem synodalicam jussu domini pape,

(1) Cette épithète ne peut s'entendre que du royaume de France, dont tous les prélats^ en effet, avaient été convoqués au concile de Reims.

(2) Prov. xviii, 17,

& persuasione cujusdam nominatissimi viri sanfti Constantii remensis canonici(i) & aliorum, laudabiliter egit, & probabiliter confutavit tergiversatores , qui contra verum mendacio stare consueverant. Quo déclamante eo usque zelus domus Dei processit, ut simoniaci tam populares quam clerici presbyterique uxorati a catholicorum communione arcerentur, [204 v®] & ab ecclesiis eliminarentur.

Post itinerunn varias difficultates , pyreneos quoque montes exsuperans, ab Hispania gazas innumerabiles ad céleste gazophilacium , Cluniacum dico , reportavit. Hildefonsus siquidem , rex Hispanorum, patrem sanftum plus omnibus excolens, votis ardentibus ut eum videre mereretur impetravit. Primo quia a captione fratris sui Sancii precibus sanfti Hugonis emersit, deinde quia conjunftionem patris sui Fredelandi & Cluniacensium compaginare fortius disponebat; alioquin beato Petro inobediens, beneficiisque ingratus constitueretur. Is enim cum artissima teneretur custodia, & Cluniacenses pro eo orationi incuraberent, per Episcopum quemdam beatus Petrus sibi innotuit, qualiter jnstantia precum sanfti Hugonis & suorum pulsatus brevi ipsum proprie potestati consignaret, & ad sceptrum usque proveheret. Nec mora, Claviger celi Sancio regnum usurpanti terribiliter noftu apparens mortem intentavit, nisi fratrem mox dimitteret. Surrexit otius exturbatus tyrannus, & eo a vinculis emancipato cubitum rediit. Ita faftum est ut Rex liberatus duplicato censu paterno intercessoribus suis ducentas auri uncias annuatim destinaret, diemque liberationis celebrem nostris relinqueret.

Multa ad usus pauperum vir misericordie sanftus Hugo conferens, pecunias quasi viles sarcinulas reputans, direptionem illarum sepe pertulit non iratus. Tamen satellites diaboli, qui res sacras ipsius temerario ausu distrahebant , frustratis conatibus propriis laqueis repente collidebantur. At thesauros interiores non mundi

(1) Ce nom de Constantius avait embarrassé Papebrock, qui, n'ayant que l'abrégé de Gilon, ne pouvait distinguer s'il s'agissait d'un chanoine Constantius ou d'un chanoine de l'église Saint-Constantius. (Bolland. April. III p. 638.) Dom Marlot pubHa, quatre ans après l'apparition du volume des Bollandistes , son Historia mctropoUs Remensis ; au tome I, p. 79, il donna d'intéressants détails sur notre Constantius, qui fut prévôt du chapitre cathédral, à l'époque môme dont parle Ciion, & dont la mémoire était restée en vénération dans l'église de Reims. C'est une remarque que nous devions faire parce qu'elle plaide en faveur de notre biographe.

divitie(i), non assentatorum blanditie, non latronum insidie, non erugo vel tinea poterant demolire. Ad hujus rei argumentum Maurum quenndam adducamus, quem sandlus Hugo secum adducebat, cum ab Hispaniis remearet. Hune inquam, neophytum vix sanftus positum in albis [205 r«] cum pretiosis vestibus pro reverentia baptisterii ornasset, sub agnina pelle lupum reperit latitantem. Niger iste frustra dealbatus maculam interius retinens, manticas patris auro gravidas rupit & vacuavit, oneratusque furto fugam arripuit; tandem ab omni reftitudine exorbitatus, viam quoque nesciens, quendam dompni abbatis militem offendens capitur Agarenus, & que rapuerat reddens sero penituit.

Contigit & apud Bliderium castrum patri in Aquitaniam proficiscenti infortunium, quod cum ipse presciret, hominem non metuens Deum habuit adjutorem. Ibi quippe captus & remoratus, sibi ipsi post dimissus est. Sed Deus est oflfensus, quodque oflfensum sit caput in membro sole liquidius apparuit, & ultio non dilata sceleris arguit infelices. Et quidem illud nefandum oppidum flamma postmodum lambente depopulatum sacrilegii multatum pena in cinerem & favillam est conversum ; neve hoc fortuitus rerum eventus putaretur, duo milites jam defunfti castellanis quibusdam castri combusti incendii ignaris & in itinere positis occurrerunt in hec verba : Redite, inquiunt, quamtocius, quia castrum vestrum ubi in abbate Cluniacensi Deum exonorastis, supplicium quod meruit ardendo luit. Terribili verborum sono homines perturbât!, mortuos recognoscentes, questionibus superfluis e regione dedudlis, retroadli dampnum certius cognoverunt. Ita omnipotens Deus sandli viri injuriam vindicandam censuit, & per mortuos vivis demonstrandam.

Inter hec venerabilis Hugo quasi de quadam mentis speftacula(2) futura deplorans nichil prêter naturam sibi accidere conjiciens, illud recolebat in adversis : nudus natus sum, nudus exibo. Quare firmus incedens, utriusque sexus homines fluftuare deplorans, suavi sermone aflfeftibus sibi conciliatis, mundi contemtum mulieribus ipsis persuadebat. Neque vero id facile. Quid [205 v®] enim tam difficile quam despicere, tanquam ex arce aliqua sapientie, opes aliquaque omnia que plerisque videntur magna & precelsa? Sicut autem Noé, naufragante mundo, quoslibet arcam

(i) delicie.

(a) spécula.

compellebat intrare, ut conservaret incolumes, ita sanftus Hugo navem Pétri, quam solam Dominus ascendit, per altum seculi ducens conflagrantibus salutem offerebat, indiflFerenter sexum utrumque representare Deo cupiens illesum. Itaque feminis Deum querentibus in patrimonio suo locum constituit nomine Marci- NiACUM, ubi marcerrtibus vitiis florere pçssent anime virtutibus, relifta Sodomorum regione. Illic superfluas edificationes pretermittens, necessarias pulcre ordinavit, ornans templum décore congrue, ut etiam exteriori cultu aula Dei resplenderet. Impensas misericordie convenientes exhibens , indulgentiorem se erga imbecilles prebuit. Quin etiam preceptorum talem habuit mensuram ne aut nimia remissio aut severitas excedens videretur. Et quoniam Dominus non vult simul eflFundi opes sed dispensari , ita eis sumptus & vestimenta procuravit, ut infirmitati sexus satisfaceret & murmurationis excluderet detrimentum. Qyod enim precipitantur inchoata , sepe in principio vernans in processu tanquam flosculus dissipatur & solvitur. Idcirco preceptum dédit, ut sanâimoniales hune sanftum(i) & gloriosum carcerem ingresse exeundi facultatem ulterius minime haberent, ne uxori Loth similes fuerint corde revertendo. Considerabat quoque vasa fuisse in templo, que solis sacerdotibus contingere licebat. Quanto magis sponsas Christi, lapides sanéluarii vase omni sacratiores, incestis prophanum esse judicabat luminibus(2) intueri. Quibus ut omnem tolleret evagandi occasionem, procuratores prefecit fratres bone solertie & probate pudicitie, officinas construxit valde idoneas, facultates contulit, coemit predia, adjecit ornamenta (3), [206 r®] & inter preclara sanélorum pignora brachium sanfte Agnetis auro & gemmis vestitum ibi digne reposuit. Preterea magistrum eis prefecit sapientem, Renconem virum Dei philosophum, qui dum advixit, verbi divini pabula ministrans castitatis egregie spéculum late refulsit. Hoc cenobium persone nobiles elegerunt, que sexum vicerunt cum seculo : quarum mariti in Cluniaco vite stipendia promerentes, parte gemina conversi , jocunditatis uberes (4) fruftus alacrius exspeftant. At Dei sponse virorum fortium fafta imitantes, immo imitande a viris, & monachorum defatigationem & solitariam

( I ) f sanfium.

(2) bominihus.

(3) ornamenta adjecit,

(4) I ubereî.

sustinent reclusionem. Has de Babylonica fornace abstrahens semper memorandus Hugo camino divini fervoris & discipline supposait, quatinus ad ornamentum Aaron possent dignanter accedere. Spiritualium luftatricum si exsequi conamur dignitatem, librum oportebit texere, non abbreviare capitulum. Quapropter que extra rem sunt omissis virum admiremur, qui tantam sollicitudinem adhibuit, ut anime salvarentur. Nam quis animarum studium, quis corporum propensius gessit, quis infantibus, quis senibus, quis infirmis curam diligentius exhibuit? Certe cum in monasterio viftus pueris nimis extenuaretur, pijssimus Hugo deputavit eamdem quam ceteris fratribus generalis ferculi & panis portionem quibus labor idem non deesset(i). In hoc celestis régis imitator qui pluit super justos & injustos, liberalitatis sue fontem nulli ordini aut etati vel conditioni claudendum putavit semperque se indigentioribus humilius inclinavit.

Inserendum est narrationi quod spiritu prophétie discernere in noviciis solebat qui essent celestis plantatio, qui zizanie infruftuosa satio, qui frumenti stabilitate solidandi, qui tanquam palee spiritu maligno ventilandi, qui vasa aurea & argen-[206 v^J-tea, qui vero lignea & fiétilia. Propter quod temperamentum tenens tali moderatione cunfta librabat, ut nec censura deesset que increparet, nec medicina que sanaret, presertim cum sciret solius Dei esse confringere debilia, cujus in manu virgam ferream Psalmista denuntiat dicens : Reges eos in virga ferrea (2).

Maxime operam dabat vir discretus ut dure conditionis hominibus voluptates amputaret, quos malorum escas noverat quoniam eis incauti capiuntur ut pisces. Hos intra metas ordinis coercens,

(1) Nous pensons qu'il faut entendre ici le mot puéri dans le sens de jeunes moines. C'est ainsi que nous l'avons traduit dans notre récit. Hildebert a pensé de même, & il a dit : junioribus cœnobitis. Il y a en effet certaines difficultés qui empêchent de dire qu'il s'agit ici des enfants du monastère : d'abord, la Règle de saint Benoit prescrit formellement de ne pas donner aux enfants une portion de nourriture aussi forte qu'aux religieux ; & il n'est pas à croire que saint Hugues se soit mis en contradiâion avec ce texte si clair; ensuite, les enfants ne portaient point une charge aussi lourde que les profes, & on ne pourrait certainement dire d'eux : idem labor non deesset. Le terme generalis ferculi est d'une précision toute monastique, & Hildebert, en le remplaçant par les mots libra panis ùr potus, a montré qu'il n'y comprenait rien. Le générale était un plat supplémentaire, le plus souvent de poisson, qui était servi à toute la communauté selon les us âe coutumes.

(2) Ps. Il, 9.

consuetudine bona reddebat sepe mansuetos ; nam qui pénitentes nimis exterrent solatium spei adimunt, radices subvertunt, navem scopulis ne in portum perveniat illidunt. Modo prelibato vir sanftus singulorum habitudines diligenter intuens morum conspersiones denuntiabat, nec semel cognitum a memoria tenaci potuerat oblivio removere. Probent exempla propheticum in eo fuisse presagium, ne videamur virum ostentare, non verum ostendere.

Maingoldus quidam novicius die statuto suscipiendus in monasterio, tedio dilationis affeftus prestolabatur terminum perturbatus ; quem probationis causa pater sibi & suis jusserat intérim fomulari. Hic cum meditaretur fugam & sui subduftionem, subito compellatus ab eo , audivit prophetico ore quidquid apostatici rancoris volvebat in peftore. Ita demum rediens ad cor & cornpunélus expeftavit patienter diem sibi constitutum. Rursus adstruamus exemplo(i) quod proposuimus.

Rex Anglorum Willelmus, vir magnificus , regni debellator, patrem nostrum sepe honoravit legationibus, commendatione & donis, pignus amoris denuntiantibus. lUi nondum viso misit cappam, cujus tota superficies refulget [207 r»] auro, eleftro, & margaritis , gemmarum varietate distinfta , ad cujus extremitatem aurea tintinabula seriatim dépendent, retiaculis artificiose inserta, visum splendore, auditum sonoritate obleftantia. Misit & regalis uxor emulatione mariti planetam, mittente dignam & accipiente, métallo sic rigidam ut plicari non possit. Presenti viro dompno abbati tantum honoris & munerum contulit, ut nuUum in vita tanti habuisse credatur. Rex bellicosus & ferox, tanti régis filius, Willelmus rex, secunda die mensis Augusti dum per saltus fugaces cervos sagittare gestiret, sagittam subito in cor (2) suscepit, qua miles suus cervum impetebat. Mortem régis momentaneam pater Hugo prenuntiavit sic priusquam accidisset. Erat apud Marciniacum , adjunélo sibi collega consimili , preclaro videlicet Anselme Cantuariensi archiepiscopo, qui propter justiciam abarchiepiscopatu semotus patris nostri jocundabatur solatio. Ibi dum mundi luminaria se vicarie animarent sermonibus melle dulcioribus, beatissimus Hugo divina revelatione commotus inquit : Quoniam dompnum Archiepiscopum de secretis Dei docere superfluum credimus, vos fratres que dico advertite. Aderant fratres boni testimonii Bal-

(i) exemplum.

(3) corde.

duinus de Torniaco, & Emerus sacerdos» & Beccensis Eustachius. Preterita, inquit, node, rex Anglorum Willelmus distridi judicis sententia mortis proscriptioni est addiftus, nec diu fallaci fruetur gloria. Quod predixit amator veritatis, probavit eventus infelicitatis. Eodem quippe anno rex, inimicos conculcans, manu amici vulnus excepit, & domesticus parans obsequium, incurrit nescienter homicidium.

Amplius ponamus vaticinium simile, ne propositum dissimiliter exequamur. Constitutus in Aquitania sanftissimus Hugo locum sanfti Juniani confessons (i) presidio subditum visitavit. Tum ex more vitam confessoris studiosissime relegens, mentionem boni cujusdam, nomine Amandi, inter cetera annotatam reperit in membrana. Cujus rei sollicitus indagator pietatis studio viri opi-[207 v«] -nionem, patriam, propositum. fînem, sepulturam cognoscere euravit. Respondent Cluniaci(2) commorantes merito sanftitatis insignem beatum Amandum magistrum sanfti Juniani exstitisse. Locum' vero migrationis ejus vel repositionis, incerta componentes, in Francia requirendum esse arbitrabantur. Altero die pater jam recessurus rogatur a decano canonicorum qui xenodochium in eodem vico construere cupiebat(3), quatinus designaret operis suscepti fundamentum. At ille, in quo Deus responsum dare & Spiritus SanAus ordinare agenda solebat , respiciens in partem : Hic, inquit, fundamenta jacite, & minime penitebit. Quo in loco simul (4) architeftus circumfodit, reperiunt artifices mausoleum nomine sanfti Amandi confessoris insignitum. Reperto thesauro quem cum provinciales illi infra (5) suos terminos nesciebant, patronum circumjacentibus se invenisse nuntiant, & principi Aquitanorum dompnum abbatem , cujus revelatione perditam invenerant margaritam, consona voce predicant.

Née minus stupendum (6) quod sequitur. Paterna sollicitudine sanfte congrégation! béate Marie de Charitate solatium visionis(7)

(1) Mabillon connaissait par son manuscrit de Gilon le vrai nom de ce saint, que Hildebert avait changé en celui de saint Vivien. Au tome V des Annales Bcnedictinij p. 392, ann. 1 100, on trouve le récit du fait que rapporte Gilon, avec le nom de saint Junien.

(2) c Ut ici.

()) disponehat.

(4) simul ac.

(5) îatere infra.

(6) est stupendum.

(7) Probablement visitationis.

oflFerens, fratres ex consuetudine pacis osculo confortabat; inter quos quemdam eminus conspicatus aspidem inter columbas dlvinitus deprehendit. Qui dum in suo ordine vellet osculum porrigere patri, a presumtione illicita compescuit eum sanftus, cujus os immundum vel commune tangere non decebat. Mirabantur qui aderant, & suspensis animis cur hominem exturbasset cognoscere(i) cupiebant. Ad ultimum Simulator seorsum a pâtre interrogatus, se mechanicum & necromantie prestigiis infeftum impudenter respondit. Ita demum ad vocem incantatoris vel incantantis sapienter(2) timidus serpens crepuit, & saniem visceribus colleélam ore virulento evomuit. Extemplo maleficum Patris censura a filiis Dei procul abegit, ne simplicium animos fraudulentus corrumperet , sicut totam gregem morbide ovis persepe involvit contagium.

Item in monasterio sanfti Joannis Baptiste Angliacensis vir propheticus oraculo visi-[208 r>]-onis subscripte summonitus, que circa Cluniacum acciderant celitus accepit, unde nullo deerat momento, quamvis semotus viarum interstitio, ad modicum motione sensuum sopita spiritus agilitate perspexit ; fulgur de sublimi veniens Cluniacense scindere auditorium magnumque ibi relinquere exterminium. Illico menti sue illabitur offensam Dei aliquem de fratribus incurrisse que adscribenda esset conventui nisi concurretur e vestigio. Hac de causa, inceptis rébus interceptis suos urget ad redjtum , cunftisque admirantibus, Cluniacum improvisus advenit. Continuo capitulum ingressus , fratres coegit in unum , Sanftique Spiritus manifestatione certior circumspeftis omnibus, illum qui scandalum adduxerat severius increpavit. Petre, inquit, animum confusione deice , atque ad penitentiam trahe ; infelice jugum Dei deponens diabolicb subjeftus es oneri & in numéro ovium Christi esse récusas. Révéla priori culpam, deinde vulnus, ut sentias medicinam ; preceptorum aculeis extorta confessio, medicinalis futura est tibi, non mortalis ; si tibi parcerem, omnes in discrimen adducerem. Talibus excitatus Petrus de Torniaco confitetur peccatum, & vitale suscepit antidotum. Is quia leni admonitione , qua boni corriguntur , insolentior reddebatur , gravem pertulit(3) disciplinam, ea demum ratione, ut in amorem & con-

(i) agnoscere,

(2) Ps. Lvn, 6.

(3) Pf'otulit.

suetudinem converteret, vel coaftus, regularem custodiam, secundum quod scriptum est : Bene consuesce, pudebit desuescere.

Diversis temporibus sepe nofturnali deditus sopori rerum notitias beatissimus Hugo per visiones collegit, quippe qui in lege Domini meditibatur die ac no(5le(i). Dormiens versabat in peftore quod vigilans intendebat. Aliquando in somnis persona quedam sibi denuo apparens denuntiavit dbilonis apud sanftum Marcellum contigisse aliquid regulari animadversione dignum, quod silentio supprimebatur. Profeftus i!lic(2) semel & secundo, medicus animarum tandem reperit vulnus putridum, taciturnitatis cicatrice obduftum, jam pêne insanabile. Ceterum adhibita morbo congruenti medicina, fomentis, combustura vel cauterio corrup- [208 v^J -tele radicem resecavit. Alio tempore, quum dormiret idem pater vidit per sompnum sub capite suo cubare serpentium multitudinem & ferarum ; subito capitale excutiens & exquirens supposita , invenit librum Maronis forte (3) collocatum. Mox abjedo codice seculari in pace quievit, cognovitque modum materie libri visionis congruere, quem obscenitatibus & gentilium ritibus plénum indignum erat cubiculo sanfti substerni.

Pluribus supersedentes uno adhuc exemple rem futuram eum assignasse adstruamus. Quidam frater, nomine Durannus de Bredon, prius idiota apparens, postmodum Moysiacensis abbas non incongruus, dehinc ad Tholosanum episcopatum sapientie prerogativa permotus (4), inter operarios agriculture Dei merito sollicitudinis & industria claruit. Hic circumspeAus per cetera, verba risum moventia sepe incautius proferebat. Qua de re venérandus pater multoties eum increpans , nec satis proficiens , de futuro interminatus prophetice sic commonuit : Certe, frater charissime, nisi ludicra yerba monacho prorsus interdira vivens dimiseris, post obitum distriftius correftus spumantibùs labiis ad superos rediens enormiter apparebis. Quod sane vaticinium eo migrante constat fuisse completum. Nam Siguino cuidam capellano patris spumoso ore apparens, postulavît flebiliter ejus juvamen cui noluit obedire (5) dum viveret. Hoc ubi dompno abbati Siguinus retulit, precepit ut septem fratres una hebdomada pro defunfto

(1) Ps. I, 2.

(3) est iUuc.

{^) forte ibi,

(4) promotus,

(5) obaudire.

tacitumitatem proprii oris continuarent. Ad hoc septem fratribus eleftis, ceteris obedientibus unus eorum voti contemtor silentium interrupit. Rursus Pontifex eidem denuo revelatus, valide conquestus est super illo fratre perfido, qui dum non siluit sanitatem ipsius interpolavit. Audiens ista pijssimus Hugo precepit ut fraftura silentii que per unum contigerat, aliorum septem dierum silentio sarciretur. [209 r>] Quo fafto anima pontificis tertio revelata in statu apostolico se exhibens, purgatori suo memorato semperque memorando Hugoni gratias sue integritatis reportavit.

Enimvero animarum vigilantissimus custos plerosque minus in vita de salute sua soUicitos, post mortem a mortuis flagitatus, elemosynarum largitate reparavit , memor Salomonis qui ait : Eripe eum qui ducitur ad mortem (i). Itaque quidam frater ab hac luce vocatus, corpore in oratorio Cluniacensi posito necdum humato, Gozinno cuidam probabili persone, & alii, quod obstabat ad salutem insinuavit. Ait vero duos solidos sine licentia sacriste, sub quo militabat, se sustulisse & pro arbitrio expendisse. Verumtamen a tali oflFendiculo dicebat se posse liberari dompni abbatis patrocinio. Mane fafto , in capitulo coram sanfto Hugone viri dissimiles non dissimiliter revelationem retulere ; discutitur transgressio, & invenitur probabilis pecunie susceptio eorum testimonio qui susceperant. Huic quoque anime clementissimus pastor requiei aditum studuit aperire, procuratis penitentie agende vicariis & inopum curatura.

Item in Silviniaco quidam frater, nomine Stephanus, hostis antiqui supplantatus insidiis, manus sibi ingerens ad coronam martyrii anticipandam , seipsum in quadam silva necavit. Eral tamen iracundie gravis, qua ejus conspersione tentator excitatus forte prevaluit. Hujus anima ad judicium rapta accusiitorem pretendentem cultellum necatorium infestum habuit. Miser sue prodigus anime, exutus a cuculla, apostolica intercessione obtinuit, quatinus ante introitum claustri Cluniacensis tamdiu maneret, cucuUam habens in manibus, donec precibus sanfti Hugonis & fratrum illam induere mereretur, & ordinem suum recipere. Que dicimus frater quidam in visione conspiciens dompno abbati nuntiavit, tamen non statim ut deberet. Quo circa tempore Rogationum , quoniam que viderat nuntiare distulerat verberibus [209 v^J ad propalandum utile (2) compuisus est. Ceteris quippe

(i) Prov. XXIV, 1 1

(3) Sans dputç uti^u^y comme dans VEpitome. (BoUand. col. (>^(i')

ad processionem direftis , solus in choro remanserat utpote claudus. Apparuit sanftus Odilo eidem vigilant! visibili forma cum duobus viris. Et ecce fafta oratione ante altare illo vocato capitulum ingressus est, fratrisque pigritiam increpavit magna asperitatis vehementia , precipiens assessoril^us suis acerrimam illi inferre disciplinam. Post litanias correptus nuntiavit dompno abbati tam visionem quam sui afifliftionem. Confestim pius pater elemosyna, precibiis & hostiis tamdiu precipit insistere, quousque spiritus alia visione cum habitu sacro apparuit & corpus cimiterio non judicatur indignum.

Quamvis multos Babylonis aureo calice debriatos animarum potissimus curator salutifere poculo discipline imbuerit, aliquos tamen corporea egritudine laborantes per Dei auxilium mirabiliter curavit. Hoc in civitate Parisiorum evidenter manifestum est, & qui appetebat bonus esse, non videri, miraculo proditur. Erat in urbe regia vir illustris, nomine Rotbertus, cujus notitiam probitatis sue fama late diffuderat, dompno abbati non ignotus. Hic gravissimo morbo detentus, membrorum privatus officio, advenienti patri non occurrit ad quem ex universa Francia turbe occurrebant(i), Tameh cum in urbe eadem apud sanftam Genovefam eum secessisse cognovisset, illuc deferri se precepit pedibus alienis, quoniam suis niti non poterat. Hujus infirmitati vir misericordie compatitur, qui pro lucris maximis numerat si quid ad relevandam miseriam alieni laboris impenderet. Inter missarum solempnia que agebantur, mentem lucidissimam manusque munditia plenas levât ad Deum, lacrymis & precibus componens egro malagma pretiosum. Hinc fiducia de fonte pietatis assumta, planetam beati Pétri Antiochia gestatam sustollit, & conversus ad hominem morbo dissolutum cantare in hune modum cepit : Petrus Apostolus dixit paralytico : Rotberte , Siinet te [210 r<>] Dominus Jésus Christus ; surge & sterne tibi (2). Qui vide-

(1) confluebant.

(a) Rainaldy en rapportant ce tiait, fait remarquer que le saint abbé employait là une antienne empruntée aux chants de l'Eglise. En effet , nous avons retrouvé cette antienne, qui faisait partie de l'office de saint Pierre & saint Paul au 39 juin, dans la liturgie romaine-française; elle se trouvait à matines, au premier no^urne, avec le troisième psaume : Eruâïavit cor meum. La voici dans son entier : « Petrus Apostolus dixit paralytico : Enea, sanet te Dominus Jésus Christus, surge & sterne tibi. Qui continuo surrexit, & omnes qui viderunt conversi sunt ad Dominum. » Nous l'avons trouvée dans un bréviaire de Paris du quatorzième siècle, & dans l'antiphonaire du Mans, seizième siècle.

licet Rotbertus continuo surrexit, ac si vox illa Pétri fuisset specialis. Et vere Petrus loquebatur per os sanfti Hugonis, qui fide firmus, mente robustus, cunftos instruebat credere que non videntur, & sperare que nesciuntur. Quare oportebat corporeis beneficiis & visibilibus miraculis homines incitari , quatinus non ambigerent salutarem esse doftrinam, cujus tam benignam experiebantur potentiam.

Sed ut exteriores medelas ad remédia interiora transferret, post sanitates corporum disponebat curationes animarum. Igitur cum ad monasterium Crispei suo regimini committendum prudentissimus reftor direxisset, Hugonem Magnum, régis Francie fratrem (i), obvium habuit, cum quodam nobili, nomine Rotberto. Is vero Rotbertus alterna vi febrium distraftus, nunc quatiebatur frigore, nunc calore urebatur. De cujus egritudine vir sanftus compatiens(2) & pietatis visceribus meduUitus commotus, militi egro indixit ne ulterius quemquam depredaretur injuste, talique modo duplicem reciperet sanitatem. Summittit se infirmus legibus medicantis, crimenque predonis abdicans militaris exercitii pollicetur innocentiam. Si, inquit vir Dei, diftum sequitur efficacia, recédât a te febris adjurata in nomine Domini Jesu Christi ; liberetur mens rapiendi incendio & corpus estuanti camino. Sponsione firmata per pacis osculum febris a corpore obsesso fugatur ; causaque fiagelli exstinfta, virga percutere cessavit.

In vico Nantolii, ubi que nunc diximus a£ta sunt, de fragmentis sandi patris signum dinoscitur contigisse. Quidam diétus Letardus uxorem habens languidam, quesivit & accepit benediâionem mense illius, in qua epulabatur Dominus in suis pauperibus. Cum vero recederet referens quas acceperat reliquias, obviam habuit quemdam frigoreticum , nomine Achardum. Cui cum impertisset de hoc quod vehebat ilico convaluit in-[210 v^J-firmus, & ceteris spem curandi prebuit, qui postmodum eadem largitione sunt sanati.

In solempnitate Natalis Domini Wigo, vir laudabilis & voce festivus, more suo melodiam sepe conatus modulare non poterat ; aditus enim arteriarum interceptus viam voci clauserat. Cumque juxta suppedaneum dompni abbatis modicum quievisset, secum

(i) 11 s'agit ici du comte Hugues de Vermandois, qui fut en effet surnommé Hugues le Grand.

(3) f compati en s.

volvere cepit quomodo sibi consuleret. Clanculum ergo mittens manum post dorsum dompni abbatis tulit ipsius pileum , collumque suum corrigia capelli ambiens, credens poposcit ut per fidem sanéli viri jubilandi facultas ei redderetur. Quo faAo vox erupit, & votum peragende festivitatis implevit. Aliud quoque miraculum ignorans fecisse refertur in quodam fratre , nomine Willelmo , obedientiam tenente, sed infirmitate pregravato. Crus istius tumor inflaverat, nimiusque doloris cruciatus interitum minabatur; qui cum vehementi angustia urgeretur ad exitum spiritus, memor venerandi Hugonis, qui eum illuc direxerat, convertitur fide ad absentem, facitque ejus merito presentem omnipotentem medicum, qui nusquam deerat, & tamen sibi non aderat ut curaret. Tenens quippe crus suum miserabile & tumidum, adjuravit morbum dicens : In nomine Jesu Christi, & ex parte patris qui me hue destinavit, precipio tibi, passio, ut sinas mihi implere obedientiam injunélam. His diélis se collocans obdormivit, exspeftans illius presidium cujus invocaverat auxilium. Soporato duo monachi in albis apparuerunt , dicentes se sanfti Hugonis legatos , quorum unus tibiam producens oleum visus est super fundere, alter quod fuit unguendum diligenter perunguere. Egrotus evigilans nullum sensit dolorem, sed plenam sospitatem reperit, ubi vicinam mortem sentire solebat. Ita fides beati Hugonis affuit ubi adesse corpus non potuit, & fecit nesciens quod sepius sciens operatus est.

Erat Cluniaci frater insignis, Theodoricus nomine, in seculo magni olim nominis, fortis viribus, opibus potens, egregiusque militari jaftantia ; sed multum alteratus , seipsum humilitate deiciebat ( I ) , charitati ita intentus [211 p] ut infirmis fratribus servire propensius studens, eorum obsequiis se totum impenderet. Hune in pedis artieulo morbus invasserat, qui eancer serpens dieitur. Flagrans intolerabiliter frater fidelis aceessit ad missam dompni abbatis, & eum uno ministrorum callide egit, qualiter aceiperet de aqua ablutionis manuum saeerdotis Christi , unde incendii loeum irroratum refrigeraret. Sane tutum minime erat, ut ille qui nullam pestem plus perhorrebat quam superstitionem vanamque laudem , de lavaero suarum manuum taie quid (2) deprehenderet. Feeit tamen Deus quod decuit, nesciente illo pro

(1) sustiiiebat.

(2) quidfieri.

quo fecit, sed exigente illius fide in quo fecit. Sacrata quippe aqua mox ubi tetigit flagrantem pedem, dolorem exstinftum fugavit tam ex articulo qui vastabatur incendio, quam ex talo pedis quo morbus jam irrepserat ( 1 ).

In Vuasconia positus idem pater sanftissimus de loco ad iocum tendens quodam tempore, Haunando olim abbate eloquentissimo lateri ipsius adhérente, suos preeuntes subsequebatur ; aspiciunt cellam ab itinere non longe semotam, quam vir quidam lepra percussus inhabitabat. Istum ita morbus deicerat, ut ex magna prosapia & opulentia ad omnimodam tenuitatem redaftus, nihil morte suavius judicaret. Exsultat justus oportunitatem se jnvenisse Christum visitandi in languente. Nec mora, clanculo eo declinans, nominato contentus comité ad çgrum dévote divertit, leprosum non abhorret, ulcerosum manibus contreftat, beatum dicit qui flagellis Dei dignus haberetur : dumque familiari collocutione patientiam persuadet, in dissoluto corpore reperit robuste mentis constantiam. Vir quippe inviolati integritatem animi servans in fornace calamitatis purior reddebatur. Quid faceret pius pater, quod porrigeret egenti ad manum non habebat ; si vocaret famulos, quod occultare volebat proderetur ; festinat repente exuere se pellicia, & nudum vestivit, [211 v«>] munuscula quedam relinquens, & dimittens illi consolationem tam verbi quam muneris. Sed plus contulit quam tune exhibuisse visus est : nam postquam leprosus veste sanfti indutus est, mundus apparuit. Quas laudes Deo reddidit, quam estimationem super Dei servo habuit quis referret? Homo in carne suscitatus, cujus cutis imaginem mortis pretendebat, qualiter tripudiabat. Quid dicebat? Dicere certe poterat alterum Basilium advenisse, a quo visitatus & curatus exstiterat, aut Martinum cujus osculum morbi ejusdem prebuit medicamentum.

Sicut aitjarento, vir fallere nescius aut falli, cum esset novicius, correptus febre apUd Bersiacum, a dompno abbate nesciente curatore pulcre curatus est. Expleta missa & sacrificio, ea hora qua ignis antiquitus oblata descendens consumebat (2), vinum calici infusum fratri corporeis viribus destinato (3) propinatur;

(1) invaserat,

(3) Cette manière un peu cherchée de désigner la fin de la messe ne peut faire allusion qu'au chapitre ix du Lévitique, v. 24, où nous voyons le feu du ciel consumer en effet les restes du premier sacrifice offert par Aaron.

(3) C'est évidemment desiituto.

quo epotato febres exstinfte vexare destiterunt ; sed dum timetur ne contristato medico febris remearet, signum hue usque divulgatum non fuit. Hoc nempe causa exstitit ut plurima ejus miracula supprimerentur.

Tali si quidem modo occultatum fuit, quod apud Paredum fecit pietatis exhibitor. Turris in quam signa in medio depehdentia consistunt compage soluta puerum scholarum qui suberat pêne exstinxit; tabula enim de culmine ipsius coUapsa innocentem percussit, stravit, & ut videbatur, exanimavit. Dolorem impendunt qui consulere nesciunt, nuntiantque patri puerum jam exstinftum qui in militie spiritualis procinAu vix vivere inchoasset. Accessit pius visitator, & corpusculo confrafto adhibens fomentum celestis gratie ad membra emortua tenuem flatum revocavit. Protinus decumbentem in statum erigens nomine conclamatum suo excitavit & pristine saluti restituit ( i ). [212 p] Hoc quoque ad notitiam nostram pervenit, eo révélante qui prestitit. Erat quedam mulier que ex difficultate partus manus officio & lingue destituta languebat. Cui dormienti significatum est ut oratorium sanfti Sulpicii Laysiacensis adiret, ubi abbatum decus (2) reperiens apud Deum intercessorem sentiret. Credidit illa ; veniensque Laysiacum tamdiu circa beatum virum opportunitatem captans excubuit, donec in hora qua sacre oblationis munus oflferebatur, precibus patris obtinuit quod volebat. Nam & operandi facultatem recepit & loquendi.

Apud Aldechiarcam, locum non longe a Basilea situm, susceperant hospicio famulum Dei Hugonem comes Ludovicus cum Sophia uxore sua; cumque in viridario mensa pararetur, cepit aer turbidus tempestatis premittere signa & fulgura intentare. Cum ergo ministri cène quid agerent estuarent (3) , pater sanftus ministram pietatis manum levans, signum crucis fecit partemque illam serenavit quam intempéries occupaverat. In circuitu nempe imber ruendi licentiam habuit, & in medio eorum non accepit; sicque Gedeoni similis apparuit, qui vexillum Christi erexit.

Très fratres meritis ipsius liberati a febribus fuerunt. Unus febricitans cum esset novicius, concipiens spem convalescendi si de mense ipsius reliquiis gustaret, accepta ab eo cibi portione li-

( 1 ) restitua sanitati.

(2) decus Hugonem.

{i) de apparatis ignorarettt.

beratus est. Alter cum per sex menses quartatis estuasset febribus, accidit ut Borbonii esset, ac dompnus abbas illuc adveniret. qui illum considerans tam macilentum condoluit, & precipit ut in crastinum sacris mysteriis intéressât in memoria beati Vincentii celebrandis. Affuit eger, missaque perafta, lotis in vino sanctorum pignoribus cum sacro potu quaterna recessit. Tertius Matisconis constitutus ejusdem morbi suffragium petiit per internuntium, acceptoque munere paterno benediftionis ex mense reliquiis, evasit.

[212 v<>] Solebant ad eum ex multis partibus quasi ad fontem sapientie persone religionis sitibunde convolare, ut edificationis alicujus emolumentum ab eo susciperent. Hac de causa abbas Unftionensis(i) patrem requirens, per suos comités quemdam presbyterum adduxit, nomine Petrum, qui familiaritatem aliquam cum sanfto retinens, ex fiducia propius accessit, aliquid petens ab eo. Video, inquit, sanftissime pater, quod amor Dei in vobis dilatatus sinum misericordie vestre sic ampliavit, ut locum ibi inveniant pupilli cum majoribus ; ideoque paternitati vestre supplico, ut fratri meo condescendatis, quem dura nécessitas & insanabilis cujusdam vulneris infirmitas crucians vitam ejus morte graviorem effecit. Quo audito beatus Hugo jussit afferri sibi de pane quo vesci consueverat, & benediftione premissa dédit presbytero, partemque cujusdam ligni quam manu tenebat, precipiens ut egrotanti deferret. Presbyter exhilaratus ad sua rediit, fratremque suum sacro pane cibavit, pustulam ligno tetigit. Mira res ac nimium stupida ! Ita enim vulneris cutis sibi cohesit, ac si nunquam fuisset caro divisa. Postea quod de pane remansit multis profuisse creditur.

Dum quadam vice sompno meridiano pater sanftus tenuiter indulgeret, duo ipsius assecretarii inter monachos honorabiles, causis emergentibus dormientem reverenter excitaverunt. Qui exspergefadus fratribus infit adstantibus : Ut quid istum hue adduxistis pue-

(i) U^iodorensis. Cette variante explique le vrai sens de ce nom, qui avait embarrassé Papebrock. (Bolland. Apr. t. III, p. 643.) La Bibliotbeca Cluniacensis donnait Uccionensis comme notre ms. de Gilon ; ce nom ne disait rien au savant bollandiste ; le ms. qu'il suivait donnait Suesst'onensis, qui lui convenait mieux , mais offrait encore' une difficulté qu'il ne savait trop comment résoudre. La vraie leçon est évidemment Uâiodorensis, qui nous indique l'abbaye de Saint-Austremoine d'Issoire (Gj//. Christ, t. II, col. 3^7), avec laquelle saint Hugues eut d'intimes relations, au dire de Rainald de Vézelay.

rum ? Stupebant duo présentes, intentique ora tenebant. Hic replicat : Num videtis tam eleganti forma infantem ? At illi quod ille videbat non videbant. Tandem obversantem sibi Angelum recognoscens ad communia vidit, sermonemque convertit ad domestica. Magni rêvera fuit meriti, qui custodem sibi a Deo deputatum intueri corporaliter potuit.

O quam ineffabili custode servabatur qui inter varios sinistrarum eventus rerum tam sepe deprehensus féliciter exivit, & cum [213 ro] pendula nutatione deliberatione ipsius amici sollicitaretur divinitus respiravit (i). Qyis non miretur si audiat quod apud Bersiacum patri contigit dormienti? Sane qui corpore dormiebat vigilabat sanétitate & meritis. Dormiebat, inquam, in cubiculo conjunAo basilice, cum repente tanta choruscatio desevire cepit tonitruo, lapidibus, & grandine, ut tota ecclesia ruere videretur. Ecce fulgur terribile fundens queque obvia cum tanto strepitu de summo concitatur, ac si tota mundi fabrica funditus solveretur. Diffundit se flamma lambens per basilicam, parietum jundure dissiliunt, volât hinc inde cementum ; justus in medio ignis requiescit. Erat enim ipsius proteétor qui non dormit neque dormitat. Discurrebant fratres & famuli, sibi providentes, suum lamentantes patronum, non putantes vivum quem flamma metuebat. Circa ipsius leftum crescebat incendium, tota domus pêne cremabatur. AlTuit evidenter eadem potentia, que très pueros de camino, Israël a percutiente angelo , Danielem de leonum faucibus , David de Goliath concursibus, potenter eripuit. Ardor ardore repellitur, & calor charitatis tempestatis fervorem réverbérât. Quid narrationem longius protraham ? Sanétus Hugo in tanto periculo non solum sospitatem, sed & soporem non amisit. Sic hostis aufugitur & Christus vi6tor apparuit ; licet enim mille sit artium inimicus, tamen repellebatur beati viri meritis, lacrymis & precibus pauperum, largitione elemosynarum, fratrum oratione, qui pro salute ejus indesinenter suspirabant. Unde cum pêne exspirasset in Monte medio Cluniaco adjacente & cervicibus monachorum ad monasterium veheretur, ab ipso mortis articulo orationis instantia revocatus respiravit. Porro semivivus raptus, ad capitulum in lefto bajulatus, digitis significavit quod lingua non potuit ; videlicet ut sanétorum imaginibus apostolorum presentaretur, & illorum pa-

(i) N'y a-t-il pas ici une allusion au conseil donné à s^int Hugues par Udalric? (V. ci-dessus, p. 179.)

trocinio de infirmitate, immo de morte, [213 v®] vocaretur ad vitam. Quo expleto desperata salus celo demittitur illi, & meroris nube fugata lux celestis gratie Cluniacum illustravit.

Merito divina pietas ad tutelam ipsius vigilabat, cui tantam commiserat plebem, cui vexilUim monastice sanftitatis imposuerat, quem religionis cardinem effecerat, ad quem quasi ad spéculum perfeftionis apostolice tota ecclesia intendebat. Certe cum Romam tenderet, propter (i) civitatem Vapingum positus, equitans per anfraftus cujusdam montis sinuosi, nisi dextera Dei periculo occurrisset, in quoddam baratrum ingens terribiliter jaftaretur. Quoniam mula cui insidebat misère pavefaéla in partem vallis declinans, totam se suspendit per inane, & solis posterioribus pedibus fulta anteriores vibrabat in aère. Expavit comitum turba, & patentem abyssum prospiciens, expalluit. Verum nequaquam virtus divina defuit ubi humanum auxilium minime succurrebat. Statim mulam corpulentem in semita transversam ad viam reduxit, & sessorem firmavit in casu, qui terram solidavit in patulo.

Cum servum suum bonum ac fidelem quem supra multa constituerat sub umbra proteftionis Dominus bénigne confundit (2) , subditos quoque & voluntarie patri famulantes fide ipsius manifeste dirigebat : hos autem qui voluntati ejus obtemperare negligebant, terribilis vindifta fréquenter subsequebatur. Ad hoc confirmandum cum multa suppeditent, paucis admodum insistamus. Dum ab Hispaniis vir laboriosus reddiret, quidam clericus de suo comitatu circa vespertinum tempus tendens festinanter ad hospitium, cum mula de sublimitate collis provolutus in incertum ferebatur ; ille per prerupta in vertiginem raptus per fidem sanAi Hugonis liberationem efflagitat. Affuit invocatus omnipotens, & ramusculum manibus cadentis adhibens, levi fulcimento vitam servavit in homine ; nec minus brutum animal volutabro paludis profunde supinatum, quod magis credebatur confraftum, sanum restitu-[214 r^J-it Dominus, qui homines & jumenta juxta vocem psalmiste (3) non negligit.

Similiter & Geraldum quemdam sensus inopem per Ligerim navigantem navi submersa periclitatum fides beati Hugonis de gurgite levavit. Invocavit enim in morte nomen patris adhuc in

(1) prope(?).

{2) confovit (?)

(3) Ps. XXXV, 7.

DOCUMENTS 6oi

carne viventis, & fidei remigio sapienter enatavit, qui insipiens putabatur.

Patroni tanti fidem probavit Jarento camerarius, supersitque ex ea proprie crudelitatis argumentum. Pergebat una cum eo Valentiam & pauperum frequentia irruente, decem solidos jussu dompni tristis erogavit. Cetera etenim ad usus similes disperserai, illique soli forte remanserant ad obsonium. Quem pater vultu dejectum inspiciens : Noli, inquit, metuere; non intrabimus portam civitatis, donec ager in quo serimus fruftificetur, reddens amplius quam receperit. Dixit, & benediftionis opportune bajulus appropinquans, pro nummis datis pondus auri suificiens recompensavit. Admiratus dispensator postea copiose distribuit quod prius timide conservabat.

Haud dissimiliter frugalitatem suam seétari docuit dompnum Ademarum, sue aliquando dispensatorem largitionis, post faétum abbatem magne honestatis. Is quodam tempore decem solidos elemosyne deputatos in locello segregaverat, & per totum mensem, quasi aquam de fonte hauriret, pecunie summam non modicam de modico thesauro extraxit, indigentibus magis effundens quam distribuens. Ad ultimum ad se rediens in stuporem versus cepit admirari qualiter moneta in largiendo cresceret, dumque minuitur augmentatur; statimque sicut muliere vas adhuc poscente oleum legitur stetisse (i), ita pecunia defecit, ubi fides egrotare inchoavit. Idem preterea fidelissimus, cum non haberet quicquam argenti prêter novem denarios, ipsis datis cuidam paupercule, liberali obtulit abbati mangones quindecim, quos vir magnanimus statim festinavit expendere, & in agro misericordie spargere, ut centuplum sicut Isaac reciperet. [214 v^] Jam quid prevaricatoribus & obsecundare patri dissimulantibus acciderit, succinte prosequemur. Pontius de Burgeto amaricatus animo contra patrem dulcissimum (2) eumdem ad Arverniam euntem, ubi & ipse morabatur, simulato languore putavit declinare ; sed repente incidens in hoc quod fingebat, ad eam redaélus est necessitatem ut quem fugiebat multimoda prece invitaret. Prorsus vera infirmitate correptus est, adeo ut loquela déficiente ad extrema perveniret. Accurrit pater ut commendet animam fratris, qui mortis prenuntias angustias jam sentiebat. At ille spiritum adhuc in peAore palpitan-

(i) IV Rcg. IV, 6.

(a) dihfhssimum.

6o2 VIE DE SAINT HUGUES

tem resumens/ oculos aperuit, & offenso patri balbutient! lingua temeritatis sue audaciam aperuit. Indulget pius ; recepta venia sospitas est secuta.

* Zelo monastici ordinis promulgandi sandtus Hugo totus tabescens, monachos operibus remissos lugebat, disciplinâtes currere post Deum catervatim (i) faciebat. Unde cum Maudiacensem abbatiam ordinare contenderet, quidam proprie voluntatis cultores monasterio incumbebant, a quibus frequentibus fuit lassessitus injuriis. Hos inter quidam clericellus (2) effreno debacchatus ore, san£tum Dei presumtuosis ausus est corrodere didtis : Si, inquit, illius abbatis, qui nostra ambitiose vendicat, mihi copia donaretur, manibus meis orbes oculorum ejus eflFodere non abhorrerem. Quam vecordiam conspirationis quoque faftores vehementer redarguunt, dicentes personam licet nimis augmentandi fervoris emulam & in occupandis monasteriis spiritu charitatis anhelam, tamen esse servitii dignam, non oifensionis. Verum postquam sanies hec de ore pestifero illius clerici ebullivit, vix transiit hebdomada quod idem furifer oculos perd\dit : quia sanflum didis exulcerare non timuit, in caput proprium quod prave conceperat elficaciter sensit revolutum. Démon quippe qui tenuerat loquacitatis ejus organum, quando quod a nullo alio auditum fuit jnconsulte sibilavit, brevi Maudiacensis incen-[215 r>]-torem ipsum inflammavit; in quo facinore comprehensus, cecitatis perpétue no£ie dampnatus, cecitatem mentis, quam dum videbat nesciebat, visu perdito vidit, cadensque apertos habuit oculos.

Relationi congruit, ut hic subjungamus qualiter gloriosus pater gravari audiens Majus Monasterium beati Martini infestatione Gaufredi Mallei (3) Andegavensis Comitis, totis visceribus condoluit ; maxime quia per sandi Majoli studium ad monasticam professionem reduftum fuisse cognoscitur. Qyapropter religioso abbate loci illius postulante, médium se interposuit, si forte illius

(1) f catervatim,

(3) Cette expression, employée pour désigner un simple moine, vient â l'appui de ce que nous avons dit ci-dessus, p. 33, au sujet de la déricature conférée à tous les moines dès cette époque. Cf. ci-dessus, page 600, ligne 34.

(3) Ici Gilon commet l'erreur que le vénérable Hildebert a relevée & corrigée. Ce n'est pas à Geoffroy Martel, mais à Geoffroy le Barbu que saint Hugues eut affaire. C'est une erreur de cinq ans environ. Mais notre auteur avait de bons renseignements sous les yeux quant au fond de la question. Car il va nous dire que le comte d'Anjou devint prisonnier de son frère & perdit la raison, ce qui fut en efiet le sort de Geoffroy le Barbu.

bestie ferocitatem posset ullatenus mitigare ; veniensque ante principem, personam suam, ipsis venerabilem regibus ante vestigia illius prostravit, ac supplici postulatione veniam petiit pro grege sanéli Martini. At ille, juxta Pilati interpretationem , Malleator merito vocatus, sanus ut Pilatus (i), ferreum peftus non mollivit, nec cordis obstinatiam ad ullam flexit misericordiam. G)nfestim divina ultio subsecuta indicat quem ofTendisset, & qui patrem non audierat, a febre correptus & a fratre, infra triduum (2) sensum perdidit cum potestate.

Audivimus & quid contigerit cuidam tante reverentie contemtori Berardo de Castro Retortorio, Cavariaci nostri loci crudelissimo exaftori. Iste jus injustum in villa sibi violenter comparans, rapinis inhians, pagenses crebris affligebat molestiis. Qyas infestationes vir Dei sapienter dissimulans, nunc blande commonendo, nunc de judicii summi distriâione minando, per patientiam lupinam rabiem sedare non poterat. Tandem cum neque per judicum censuram, neque per principum audientiam limitari calumpnia potuisset, invocat illum qui est auditor in opportunitatibus in tribulatione (3), ad quem exorandum Johannem Baptistam invocat vel invitât (4), ante altare Givariaci multis se lacrymis aflSciens, ut Deus manum illam sibi tenderet invocanti quam por- [215 vo]-rexerat apostolo fluftuanti. Nec mora, sanéli viri imprecatio persecutorem consequitur, & malediftio innotuit obire festinantem. Qyippe mentali jam orbatus lumine, corporale subito perdidit; & qui furore raptabatur interius, sensus amissione multatus aliéna loquens insanivit. Denique non suus ad hospitium a suis pertrahitur circa quem celestis ultio mirabiliter apparebat ; in tantum ut eadem noAe leâus ipsius bis succensus pêne combusserit mali incentorem, vix diei crastine reservatum. Reddita luce abnegat invasor cunda que calumpniabatur, & plage grassanti pater medicinam exorans suflfragatur.

Quoniam exemplorum luce prelibavimus qualiter imprecationis sandtus multos terrore compescuit, subjungamus nunc qualiter

' (1) L'auteur essaie là un jeu de mots qui rend son discours singulièrement obscur. 11 veut certainement employer le terme pilatus dans le sens de foulé , forgé , parce qu'il s'agit de Geoffroy Martel, à ce qu'il croit. La tentative est doublement malheureuse. Santis doit avoir été écrit par erreur au lieu de setus,

(2) Il y a évidemment une faute; c'est triennium qu'il faudrait dire.

(5) Ps. IX, 10.

(4) Baptistam invitavit.

6o4 VIE DE SAINT HUGUES

Daviticâ lenitate peccantibus in se clementer induisit. Miles quidam Dalmatii fratris ipsius homicida a contribulibus pro tanti viri nece mortem sibi metuens inferri, ad sanftum abbatem germanum occisi & nuliius inimicum confugit. Hune misericors tuendum suscipiens gremio pietatis fovit, & naufrage portum salutarem aperiens habitum sacre religionis imposuit. In quo fafto consuluit fratri occiso, dum cavet ne penam homicidii sentiat, quam sentiret si pro eo caderet qui occiderat. Consuluit pariter hosti quem dum retiaculo sacri ordinis & Pétri alligat, summo judici réconciliât, ne sentiat interitum quem sibi ipsi intemtaverat ubi proximum crudeliter occiderat.

Pater quoque ejus ferro Ducis Burgondie, qui sororem ejus habebat conjugem , peremtus etiam spatium penitentie perdiderat ; pro quo pijssimus Hugo ita se studuit maftare, ut prêter jejunia & sacrificia elemosynarum & missarum, loricam gestandam susceperit, peccata patris tormentis proprii corporis expiare reélum considerans; sed & pro interfeftoribus exorabat non ut périrent, verum ut in hac vita compunfti utiliter peniterent.

Licet superius satis diélum sit de immensa benignitate patris nostri, parum tamen adhuc addamus, ut pareat quod [216 r>] totum se impendebat misericordiis indigentium. Rotberto cuidam honesto fratri & erudito, ac piis commendato moribus, medicus vitalis Deus lèpre morbum immitti consenserat. Hanc ovem lassabundam pastor egregius humeris suis reportavit ad gregem ; quoniam ei quem tenere in conventu infirmorum non potuit propter scandalum, fecit propriam domunculam extremo in angulo infirmarie. Ibi frater locatus ex debilitate fortior a Deo vocatus spiritum in pace reddidit, sociandum eleftorum consortio(i). Prêtereo multa que occurrunt, navemque per pelagus fluAuantem ad littora reduco ; misericordias enim patris hujus enucleatim referre, pêne idem judico, ac si maris undas quilibet exhaurire contendat. Pretereo ejus sollicitudinem piam circa novicios, qualis erat ut nec paterna animarum providentia, nec materna pietas in cura exteriori deesset. Ita enim cunéla prospiciebantur futuro athlète, sicut nascituro puero solet puerpera providere, ne fiat hospiti

(i) On ne s'explique pas pourquoi Hildebert a supprimé ce trait touchant. Cest faire bien mal à propos de la critique ; car il s'agit là d'un fait que Gilon n'aurait pas raconté aux moines dunisiens, si ceux-ci eussent pu lui dire qu'il n'y avait jamais eu trace de cellule au bout du dortoir de l'infirmerie , et que ce Robert était un être imaginaire.

ulla dilficultas lucis hujus januam intraturo. Ita cunftis subvenire consueverat ac si omnium corda gereret vel dolores sustineret. Quis enim sic aflfari noverat & confortare pusillànimos ? Quis ita recreare mentes & inclinatas erigere, proclives statuere & desperatas animare ? Quis ita sarcire plagas & cicatrices clausas aperire , ' quis contumaces adeo frangere, conterere duros, mites animos mulcere? Et quidem dejeftos serenabat alloquio, verecundis parebat, arguebaf inverecundos, increpabat superbos, tumidos comprimebat, accendebat timidos, & ad virtutis studium frigidos inflammabat.

Jam decurso féliciter juventutis stadio pater sanélissimus sexaginta quinque annos a nativitate gerens, a susceptione regiminis quadraginta numerabat; atque, ut assolet, gelida seneélus laborum immensitate addufta ferventioris robur etatis sensim subtrahebat. In id temporis cicnea respersus lanugine corpore foris infrigidato, igné [216 v^] Sanéli Spiritus interius suaviter ardebat. Videmus plerosque postquam ad declivum hoc perveniunt, sibi ipsis esse oneri, mollioribus uti, soUicitudines postponere, indulgere corpori & morem gerere genuine debilitati, qui vernaculas etatis molestias emeriti more militis demulcentes negotiis ultro renuntiant. At viftor animus floridi patris pristinarum memor virtutum, ampliora templi fundamenta quam fuerant in Cluniaco tune locare disposuit, consuetas nature leges viritim transgrediens, quod sagaci insistens studio mirifice mancipavit effedui. Cumque propinquaret occasui aulam imperialem nascentibus filiis inchoavit, & de vita exiturus ingressuris hospitium preparavit ad apostolici culminis dignitatem. Affuit tamen stimulus, qui eum fortiter pupugit, & assurgere compulit architeclum nostrum timide commorantem. Nam beatus Petrus quemdam veteranum infîrmum elegit, per quem spiritum ejus excitaret ad agendum quod decebat. Vocabatur ille Gunzo, de abbate faftus claustralis & psalmista precipuus, si non infirmitas eum dissolvisset ad extrema pêne perduftum. Huic apparens superni claviger regni curam legationis injunxit, ut dompno diceret Hugoni, quatinus basilicam inciperet, qui congregationem auxerat in numéro, & spiritualem Deo ecclesiam dedicaverat, materialem erigeret congregatis. Cumque rei novitate stupidus eger hesitaret, preceptor, cujus latus multitudo infulatorum obibat. Petrum se asseruit, qui tam potenter diftabat agenda ; addiditque graviter se ferre pressuram ovium suarum in angusto illo ovili antiquo; infîrmum vero nuntium prelegisse.

6o6 VIE DE SAINT HUGUES

Ut eo sanato probabile fieret quod referret. Deinde illum in spiritu traducens, ipsemet visus est funiculos tenere ac tendere & terni inos ponere circumscribende quantitati mensurasque comprehendere. Adjecit preterea septem annos addendos illi seni, si obedientiam impositam fideliter adimpleret ; sanftum vero Hugonem, qui non facile movebatur, si dissimularet [217 r>] eamdem plagam quam relator evaserat excipere. Monet demum ut attentius redderet quali schemate fabricanda basilica monstrarètur.

Exspergefaftus frater pro quo tabule funeree sonus exspectabatur, sospitem se conspeftibus sanfti Hugonis representavit. Omnibus ex ordine auditis, credidit fidelis pater, acquievit, incepit, & Deo juvante, talem basilicam levavit intra viginti annos, qualem si tam brevi construxisset imperator dignum admiratione putaretur. De qua multum erat quod diceremus, sed magis habitantium nitorem quam habitaculi predicamus. Verumtamen hec fabrica, millenis fratribus capiendis idonea, milites Christi de quodam carcere eduftos sui latitudine reficit, & patente chori planicie stationes ordinatas seriatim nova libertate letificat; quique prius absque remédie, loci striftioris conditione, multis modis sibi importuni videbantur, nunc transpositi ad spatiosa, omni die quasi Pascha célébrantes in Galileam quamdam transierunt. Sic Cluniacum renovavit in omnibus pastor inclytus tam mûris exterioribus quam strufturis interioribus , oflFicinas adjacentes melioravit, ordinatius ordinem commendavit, bona que invenit ubertim dilatando. Et faftum est, divina prestante opitulatione, ut per istum talem ac tantum célèbres viri converterentur , qui ex intimis meduUis cordis ad Deum suspirantes, spem omnem quam in seculo habebant dereliquerunt, ac totos se Domini voluntati commiserunt. Qui alienatis a se pristinis obleftationibus, mundo mortui soli Deo vixerunt in jejuniis, in orationibus, in vigiliis, in castitate mundissima, in charitate perfefta, cunftasque mundi illecebras pro exsilio ducentes, bonis operibus instanter occupati. Hos sicut Deus cogitanti sibi atque oranti revelabat, sedulo pastor egregius docebat, tam dulciter quam fortiter, ut ex illo grege fièrent quem Dominus alloquitur dicens : Noli timere pusillus grex, quoniam placuit patri vestro dare vobis regnum ; vendite que possidetis & date elemosynam ; [217 v®] facite vobis sacculos non veterascentes , thesaurum non deficientem in celo(i).

(i) Luc. XII, 33.

De filiorum numéro quemdam in médium adducamus per quem beatus Petrus societatem illam celestis imitatricem collegii Deo gratam fore nuntiavit. Quidam peregrinus limina Apostolorum adiens, peccatorum remissionem ante beati Pétri altare attentius implorabat; cui post longam precum instantiam revelatum est quod salutem, quam votis expetebat, in Cluniacensi monasterio paratius quam in Urbe reperiret, si pênes abbatem loci illius aditum impetraret. Cluniacum festinanter advehitur, sanftumque Hugonem Pétri assecretum voce & animo passim requirit. Quem postquam videre meruit, fonte lacrymarum uberrime suffusus suppliciter exorat, ut ducatu ipsius patrie reddatur quam proprio excessu perdiderat. Narrât etiam qualiter ad tantos ausus non presumtuose duceretur, immo magis animatus revelatione spirituali Rome sibi imposita. Tum vero pater pijssimus commendatum sibi a Deo recipit, & in ovili Dominico constitutum habitu sacro induit regulariter informandum. Hic postea per aliquod tempus prohabiliter vivens in bona confessione transivit.

O quam voluntarie sui secretum arcani aperiebat illis quos bene petentes, querentes, puisantes inspiciebat. Quoscumque tamen pastor discretus ad instruendum suscipiebat, rudimentis illustrare opportunis modo discretionis servato impretermisse satagebat. Sicut enim indecens est transpositio infulas pedibus & calciamenta usurpare capitibus, ita non omnia omnibus, sed singula singulis sunt adscripta personis. Quapropter Guidonem comitem Albionensem, deliciarum voluptate adeo emollitum, quod nihil omnino ingratum tolerare posset, miro dispensationis ordine, benignus piscator mentium salubriter irretivit. Habitum quidem subtilissimi panni consulari viro [218 n>] imponens sub forma penitentialis indumenti, secularia promisit ornamenta pro libitu gestare. Alroquin nisi quodam charitatis visco caperetur, sanflo nunquam transcriUeretur consortio ; presertim cum tam delicatus exstitisset quod nec subtilissimam pellem agniculi extremis contingere digitis superficietenus dignaretur. Tamen pedetentim naturali lege commonitus, sibi ipsi deformior visus est, quod inter alios quadam novitate notabilis singulariter incederet, & communioni ascitus vivere communiter fastidiret. Miserum se clamabat, admirando illorum patientiam qui petulantiam ipsius pie supportabant (i). Primo igitur pompatica seculi reiciens insignia, pelliçias

6o8 VIE DE SAINT HUGUES

agninas subtilitatis permaxime sumpsit ; secundo non sine vesicis Garnis nutrite stamineam laneam sibi formidolose circumdedit ; ad ultimum vetustatem totam deserens, carnibus spretis, vidum etiam monasticum minime repudiavit. Ita brevissimo spatio vita circiter viginti dierum consumpta, flagello levi satis vexatus dormivit in Domino. Quemadmodum vero iste de faucibus hostis antiqui per patris prudentem misericordiam & misericordem prudentiam exivit, sic quam plures alii de quorum claritate vel numéro, quia ingenii mei caligo difFidit, & ubertatem immanem stili non valet jejuna sterilitas complefti, ceteris omissis, unam fidei gemmam summatim delibabo.

Iste est Goderannus, qui beati Remigii alumnus in Cluniaco venatus est^ & conversatione monstravit qua devotione locum mutaverit. Nam tanto fervore exarsit in Dei servitutem. ut nulla ei mortificatio, nullus labor, nullus fletus suflFiceret.O(i)quam virtutis palmam abbatiam Malliacensem regendam suscepit, & dignissime administravit ; dehinc ad episcopatum Sanélonicum promotus, que altius conscendit, eo latius refulsit & crevit nomine qui fide jam creverat. Unum de multis hujus faftis producamus, ut vel admiremur quod durum est imitari. Contigit aliquando sanftum Hugonem eucharistiam prebuissè cuidam [218 v^] leproso, communioni hominum corporaliter subtrafto, tune vero communicanti ; qui tumentibus labiis & ulceroso ore corpus Domini injuriose masticans portiunculam importuna secatione rejecit, sequente nimirum nausea ac spuma horribili. Christi miles Goderannus qui aderat, Domini sui sacramenta indigne conspiciens agitari, quod diligebat céleri colligit obsequio : ecce vir magnanimus manus utrasque supponens vivificis sacramentis, in ore suo projecit vomitum nauseaijtis egri, letalibus choleris coherentibus fideliter absorbens. Qua in re magister pius stupefaftus ac horrens, discipuli perfeftione attonitus, Laurentii craticulam tolerabiliorem fuisse indubitanter asseruit.

O quam innumerabiliter possemus pro sensu nostro explicare qui studio sanfti Hugonis egenasseculi divitias contemnentes, opulentos celi thesauros nunc possident. Horum plerique terreno régi prius militando dura vitam sub fasce trahentes, post virtutis amplitudine mundi avaritiam valenter repulerunt, pauperes mundo, divites sibi, placido corde vanitatibus insultantes. Quid enim pre-

(i) Ob,

tiosius facerent, nisi ut Christum imitarentur, qui regnans in celo formam servi suscepit, ut jacentem culpe nostre conditionem humiliando se Deus in lucem nove libertatis erigeret? Isti virtute mirabiles ad Dominum de hac luce migraverunt, ut et in vita precipui, & in pretiosa videantur morte laudabiles. Preterea congregationes per sanélum Hugonem abusibus voluntariis liberatas, sterilis laboris tribulos excolentes quis referret ? At quidem multas syllea voragine submersas regularibus institutisproindesustentavit, nomina quarum memorie non occurrunt. Cellas quam plures ex integro construxit, abbatiarum ad instar, numéro & merito satis célèbres. Hec ego precelsa narrarem humili sermone. Sed Deus tinta sub eo perficere dignatus est, que nulla potest lingua luculenter explanare. Ex quibus pro Dei gloria & ejus meritis pauca diximus ut christianas mentes in amorem [219 r>] perfefte religionis major desiderii ardor accendat. Jam nunc ad transitum sanfti transire cupientes Deum deprecamur, ut de immenso benevolentie sue lumine sopitam cordis mei noftem, in vigilia sue lucis excitare dignetur, quatinus tanti operis viam indigno sermone minime concurramus.

Volvebatur annus egressionis sanfti Hugonis penultimus, & natalem Domini solaris cursus adduxerat. Adducitur ex more pater a filiis in capitulum, & confirmât fortiores qui gressu labante stare firmiter nequibat. Hortatur flentes flens ipse, quatinus omni fervore-opus bonum Deo auftore complerent, scientes quod laborem magnum major eterne retributionis gloria consequeretur. Inter cetera relatione cujusdam visionis affeftus excitavit attentos; sed rem referens personam tacuit, quam non aliam fuisse credimus nisi ipsum qui retulit. Vidit, inquit, aliquis misericordie Matrem in oratorio, beatissimam Dei genitricem, divum infantem gestantem in sinu nitido, qui mundis manibus adplaudens gaudenter dicebat : Eia, nox ista tota dedicata mihi nativitatem meam recolit, celis gloriam, pacem hominibus, prophetis absolutionem advenisse pronuntiat. Nox ista mee militât glorie. Nox ista fulgoris magni luce radiabit. Ubi est modo nequissimi hostis nequitia, que solebat gaudere antequam orerer ego Sol justitie ? Ortus sum de te, Mater inclita, meo partu divino & regali dignissima. Dum hec, inquit, diceret qui diftum in potestate habebat, visus est videre diabolum prope assistentem, quem ita corripuit : Erubesce tentator & fuge ; preconia mea quibus domus dilefte résultant te turpiter excludunt. His verbis increpatus confusus ille longius

abscessit. Puer autem cum Génitrice sua, stipatus angelico exercîtu, vobiscum, dileélissimi, célébrât solempne preclarum. Occurrite Salvatori obviam, voce jubilantes & animo. Hanc potionem corda sobrie debriantem propinavit pater recessurus, nec multo post in ejus requie visurus quem sic visum aflferebat in laboriosa seculi regione.

[219 vo] Sexagesimo igitur sue ordinationis anno diem corporee solutionis, nostre vero desolationis, pater sanélissimus imminere pfesensit. Defedus enim virium luéluosi quodammodo precursor decessus jam certis denuntiabat indiciis pauperum destitutionem in proximo adfuturam. Venerat quadragesime tempus, quod ac si positus in acerba etate multa defatigationis instantia transegit. In quo rediviva bel la carni jam emerite proponens ciborum abstinentia, sedulitate orationis, leétionis aviditate, morantem urgere animam proculdubio videbatur. In his quippe rébus totum pro consuetudine psalterium decantando plus labore quam infirmitate deficiebat, quasi sue maturititis imbecillitas de memoria ferventis animi funditus tolleretur. Licet autem quotidiano tabesceret incommodo, tamen fortitudine mentis conservata, in festo Ramis palmarum tam speciosus processit, quod divinis angelis non solum nitore habitus, verum etiam vultus claritate, similis speftaretur. Quo scilicet die magnus populi concursus affuit, militum numerus copiosus, sol rutilus, celum serenum, speflaculum jocundum (i) candidat! agminis, diversarum melodia vocum sonorius concrepante. Processionem ordinatam pater serenissimus intuens, ab imo peftore suspirans benediftionibus prosequitur, quia pedibus non poterat. Inter vulgus promiscuum quidam rusticanus homo Cluniacum adierat, qui simplicitate importuna conspeftibus sanfti Hugonis secretius presentari nimis insistebat. Tandem magne legationis se internuntium asseverans, audientie patris oblatus in hec verba prorupit : Age, pijssime dompne, quod agis, & si reperis unde crescas in meritis, quod restât celerius operare. Vides me plebeium hominem rébus tenuem, nomine exilem & corpore, tamen dignissimi preceptoris legatum. Novellabam nuper in agro, completoque diurno opère, solvere disponebam, cum repente vidi personas dignitate multa predîtas, nostri temporis hominibus longe dissimiles. Regalis quedam domina preibat, cujus dorsum transeuntis intuitus faciem cernere

{\) jocosum.

non merui. Senior qui sub-[220 p]-sequebatur restitit parumper & inquit : Cujus est, o agricola, presens ager quem colis? Ego pêne mutus cui vocem timor excluserat, breviter respondens : Beati est, inquam, Pétri & dompni abbatis Cluniacensis. Rursus hec reddidit héros : Meus est, inquam, ager, abbas, & famulus; tu autem festina nuntiare nostro abbati , quatinus domui disponat quam nutrivit, quoniam post modicum tempus hujus finem vite sortietur. Neve magnitudinem rei parvitas nuntiantis extenuet, die Petrum cognitionem allegationis tuis auribus instillasse ; qui vero me precedunt, Dei Genitricem sanftosque denuntia famulantes. His diftis subito qui loquebatur disparuit, meque, fateor, reliquit exturbatum. Et certe, mi domine, quia contemtibilis videor non explevi quod in mandatis acceperam. Qyis enim crederet fatuo celestia perferenti? Quapropter silui, nec unquam vos premunirem, nisi per eamdem submonitus visionem durius recenter increpatus fuissem. Hune itaque retexentem que viderat mendaeii eireumstantes arguunt, quia non faeile credi soient evenire que postquam venirent pungunt. At dulcissimus pater signans verba , & altius suspirans, terminum vite sue transitum imminere predixit. Fuit autem sequenti illa hebdomada sollicitior & studiosior solito, presens illud pascha letus exspeftans, in eujus solempnitate pulsanti judiei aperire alacriter anhelabat. Interea dies in quo mystica Domini cena reeolitur adveniens, secum referebat imitandum devotionis exemplum. Ingreditur eapitulum eonsuetudine ipsa pater invitatus, quem magis charitatis aflfeftus quam eonatus corporales supportabat. Tune affluentem pauperum refeélionem benefaftoribus nostris assignanter distribuens , eunftos memoriter absolvit, multa pietate que tempori congruebant proseeutus. Deinde singultu personante, propriam fratres absolutionem implorant, per quam non aliter mundari confidebant quam si rore eelesti perfusi Sanfti Spiritus ubertate replerentur. Ipse autem lumine confidentes pereurrens, laerymis erumpentibus infit : Egone, eharissimi, vos absolvam, qui multorum mei eonscius sum? Ego re- [220 v^J-laxabo alios qui dure ligatus sum ? Quomodo hoc faciam, ut sedens pro vobis prostratis & humiliatis, de misericordia Dei tam audaeiter presumam, quum quidem primo mihi neeessariam esse non ambigo. Verumtamen lieet impotens corpore & animo, fiaeiam quod rogatis. Veniat omnipotens qui perfieiat quod salubriter optatis. Denique fratres présentes & absentes, quos materno fovebat sinu, quos uberibus pietatis oblaftabat, amore quorum

totus effluebat in lacrymis, tam clementer absolvit, ut alter Patriarcha similitudine videretur. Postmodum de more servitio pauperum expleto, hora mandat! cum fratribus in capitulum rediit, ut in fine monstraret quantum dilexisset suos, exemplo Domini sui, cui sexaginta annis eoque amplius prompte famulatum exhibuerat. Post Iota vestigia, sermonis Evangelici eminentiam medullis interioribus fideliter excipiens, conventu recedente, divertit ad domum ubi manebat. Vespere autem sabbati, licet fabrica corporee complexionis pêne dissolveretur, ad consecrationem paschalis cerei presentatus, columpnam Israêliticam verus Israël ita salutavit, cujus ducatu promissionis terram in proximo contingeret.

Postquam lux Paschalis illuxit, quam resurredio solis justitie plus suo sole serenat, sandus Hugo dealbatus egreditur quasi novitatis hujus admirande testis & nuntius. Sedebat in cathedra festivis insignitus ornamentis & vetustatis immemor, desideratum advenisse noviter medullitus adplaudebat. Cantabant alii, processionem juxta typum sanftarum mulierum deducentes; dulcimodis cantilenis paterne mentis jubilatio consonabat. Post hec missam tante solempnitati congruam audivit & vivis sacramentis communicavit (i). Appropinquante autem vespere ceperunt deficere paulatim vires ejus, & corporis attenuati status lassessere. Altéra die evenit infirmitas; tertia mortis vicinior hora nimis properanter accurrit. Proh dolor, radiantes caligaverunt oculi, lingua torpuit, conciderunt [221 r«] brachia, peftus intremuit, nutarunt genua, libéra frons incanduit. Interrogatus si vivificatricem Domini carnem cognosceret : Cognosco, inquit, & adoro. Et rursus Dominicis mysteriis munitus, crucem oblatam devotissime veneratus, educi de carcere nequaquam formidabat. Jamque in articulo transitus, recolens anniversarium Gaufredi archiepiscopi & Widdonis abbatis obliviosos admonuit. Qua in re satis constitit, quod tenacis memorie mansit, & charitatis permaxime, quod fuit ibi fraterne salutis non immemor, ubi raro quisquam reminiscitur proprie, Extrema sui nofte solitas benediéliones leftoribus leélionum imposuit.

Quarta postremo feria capsam Marcelli Pape requirens prece lacrymabili se suo patrono commendavit, ejus licentia viam universe carnis ingressurus. Omnibus ita refte dispositis, alumpnos flentes circumspiciens, profeftionem suam insinuansfe;/^^ifV:i/^protulit.

(i) f vivis sacranténlis» ^

DOCUMENTS 6l}

In hoc verbo terminata locutione, spiritu precluso trahere cepit anhelitum, jamjamque lugubrem suis exitum significare. Quocumque aspiceres, luétus sonabat & gemitus, nam voces doloris immensitas compresserai. Non aliter lamentabantur qui aderant quam si terra dehiscens in antiquum chaos universa confunderet. Habebat quisque vehementem plangendi materiam dampnum commune, dampnum irreparabile, desolationem propriam. Videbatur cuique quod pre ceteris justius aflficeretur mestitia, quia pre ceteris super ipsum patris illuxerat gratia. Res amplificatione non indiget, ubi quidquid diceretur veritate minus appareret. Circa vesperam bajulatus in ecclesiam béate Marie, que sicut fuit salutis janua captivis & exsulibus, ita nunc celi porta consistit il lue recurrentibus. Hora vero qua fratres se reponebant in leftis, pater a leAo deponitur super cilicium & cinerem humi hupiiliter locatus. Volvebat intérim oculorum orbes, quos contemplatio spiritualis avolare fecerat ; movebat linguam ut concinere putaretur. Notavit ista diligentius [221 v<>J dompnus abbas & venerabilis Pontius, sedulus assistens abeunti de vita cui viventi famiiiarius adherebat ( I ). Ita jacebat ante altare pie mediatricis cultor ejusdem eximius, quasi dormiret in matris gremio, vultu tranquillo spiritum tradere modestius incipiens. Et ecce tabula personante funeris casus unius multos secum involvens, quasi jaculum ignitum fratrum penetravit auditus, amaritudinem cordibus immittens. Tum vero exoritur clamor, suspiria & gemitus dolentium, & monasterium fragore tanto concutitur, ac si totum minutatim corrueret. Concurrunt ejulantes incredibilibus se maftantes lacrymis, pectora mestis tundentes manibus, singultu perstrepente. Ordine non habito nihil audiebatur distinâum, omnia confusa ac perturbata miscebantur; & quia musica in luftu incongrue personat, pro psalmodia terribiliter rugiebant. Tandem inter manus filiorum spiritum exhalavit, corpusque remansit in medio, similitudinem magis resuscitati quam defunfti representans. Prior ibi secundus, cui ex ofFicio laboris pondus incumbebat, coaftus in verba prorumpere, miscuit hec lacrymis tristia difta suis : Per Dei nomen vos obsecro, ut sinatis corpus exanime ^ vobis avelli, & digne componi in capitulo. Defertur ergo in capitulum, prius aqua, consequenter vino a fratribus dealbatis abluitur; ad ultimum etiam modico balsamo, quod supererat in brevi vasculo, perun-

(i) adbisirat.

6l4 VIE DE SAINT HUGUES

£lum est caput, pars quoque aiiorum membrorum sanétissimi corporis, quod vix ad solum lepidum caput suificeret» nisi benedidione celesti inter obsequentium manus superabundaret. Dehinc sacerdotali veste sacerdos sanAus induitur. His peraftis, rursus clamor attollitur, & ecclesia merore repletur, ad quam gestabatur fundator ipsius mirabilis. Quis tam ferreus esset, ut siccis ista percurreret oculis. Jacet in medio suorum exanimis, qui multas animas quasi quidem paranymphus(i) Deo maritavit.

Aderat osculorum frequentatio, que sacris ma-[222 r>]-nibus & plantis certatim infigebantur. In crastinum accurrit populus obsequio domini grandes protendens cereos, cujus munere satis libère coaluerat. Ruunt pupilli cum viduis, mixtis clamoribus ; pauperes diversi sue salutis angelum requirunt. Qyid pluraP Sustinent per* biduum funèbres excubias, & laboris continuationem fervor amoris procul expellit.

In sabbato autem numerosa plebs vix ferro (2) januarum obice retenta, magnis precibus ut admitteretur obtinuit. Adest vuigus invocabilis, multaque offerunt sando, pauperibus mox erogata ; procumbunt ante pedes pacem evangelizantis, lambunt manus opime largitatis, genibus adhèrent bona nuntiantis ; & quem vivum dilexerant humanitatis studio defunftum reverentur. At conventus tandem duris legibus nature superatus, sacrum corpus sepelire disposuit. Paratus ergo pluvialibus missam matutinalem décantât, suo pastori jure persolvens quidquid pietati exhibere deceat in humando funere. Jamque refeftionis hora transeunte, loculus cum thesauro ad sepulchrum devehitur, & filius orientis versis versus orientem vestigiis in mausoleo digne reponitur. Eo tempore tantus faftus est planftus quantum nullius aures ferre sustinebant, nec lingua potest efTari, in quo tantum hoc fuit solatium quod quamvis presentia viventis destitueremur , tamen suffragiis orationum ipsius nunquam caremus. Modo prefato, vel dignîori, sandus Hugo terrenis ablatus in paschali solempnitate qui transitus nominabatur, de horaria festivitate transivit ad continuam, prestante Domino Jesu Christo qui vivit & régnât per omnia secula seculorum. Amen.

Lucernam vero tanti luminis temporaliter delituisse, non eternaliter obtenebratam fuisse, multarum adstipulatione visionum

( 1 ) celesiis paranympbiis, (2) ferreo.

certissimum denuntiamus constans & indubitabile. Nobis quoque silentibus miracula loquuntur, que ad gloriosum ipsius sepulchrum ita crebrescunt, ut primitive virtutes ecclesie, quando se major gratia terris [222 v^J infuderat, moderno tempore reparentur. Ad horum relationem me imparem judico , quorum profeélo celsitudini vix animo licet intendere. Verumtamen perpauca relaturus auxilium ejus adesse cupio, qui in tenero parvulorum ore ligata resolvit verba murmurantis infantie(i).

Dum presentem lacrymarum convallehi in gaudium sanftissimus Hugo commutaret, quidarn religiosus frater, nomine Bernardus, gravi sopore detentus, vocationi patris non affuit : qui de leftulo surgens, multis questibus pigritiam suam accusans doluit se negligenter egisse ; nec multo post egritudinem incurrens, diem sue migrationis prope futuram per defeftum corporis deprehendit. Ubi sensit adesse sue peregrinationis terminum, convocatis quibusdam personis textum magne visionis aperuit : Qyod, imjuit, patres, vestris auribus committo, secretius apud me tenui, timens ne sompniatoris opinionem adornare putarer in ambiguis. Nunc autem positus in extremis, & viam ingressurus quam nescio, rem quam scio profuturam, non ut delirus senex, sed ut testis veridicus manifesto. Vos ista, queso, accipite non quasi sompnium, sed sicut certum veritatis indicium. Meministis, charissimi, Nogentum obedientiam, quam pro viribus disponebam, me nuper dimisisse spontaneum. Persona siquidem splendidissima nofle mihi apparuit, que se fatebatur Dionysium Areopagitam, loci precipue patronum. Imperat martyr dileftus Cluniacum me quantocius redire, videlicet ut valedicerem dileftissimo patri sanfto Hugoni statim decessuro. Addens preterea, quod recentis ortum abbatis viderem, quem quasi peregrinum de Romanis finibus(2) Cluniacus acceperat, Apostolorum providentia designatum. Sic ego submonitus dissimulavi ; sed quedam succrescentes erumpne pigritiam arguentes, moras omnes rumpere compulserunt. Tandem veni festinanter, sed propter quod veni perdidi negligenter. Infelix ego patrem pijssimum migrantem non salutavi ; sed datum fuit spiri-

(1) Ps. VIII, 3.

(2) Cette expression est assez obscure. Veut-elle dire que Ponce était originaire des pays de langue romane, ou rappeler qu'il était filleul du Pape Pascal II? Ce ne peut être que l'une de ces deux pensées que Gilon exprime ainsi ; car on ne voit pas que Ponce arrivât de Rome lorsqu'il vint à Cluny ; au contraire on possède assez bien son histoire pour assurer qu'il ne venait pas de la Ville éternelle.

6l6 VIE DE SAINT HUGUES

tui quod corpori [223 p] constat denegatum. Vidi, fateor, mixtos mortalibus superos, & cum monachorum collegio matrem Dei, maris stellam, clarius choruscare; cujus presentia sagittarios quosdam apparentes ita exterruit(i) ac fugavit sicut ventus validus autumnalis frondes deicere consuevit ; sanftos quoque Apostolorum principes, & cum aliis multis martyribus & confessoribus beatissimum Martialem cognovi : inter quos Martinus gemma sacerdotum, & Benediftus sol abbatum, spiritum sanAi Hugonis deducentes, intra quamdam vineam speciosam ac fortissimam collocaverunt, ut ibi jocundaretur & in modico mansitaret. Interea me conspicantem pater amantissimus taliter invitabat : Comede , charissime, de candidis racemis qui nobis superabundant, ac fac mecum solempne contubernium. Ego nempe parum (2) hic pausabo donec quidam tumor subsidat, quem in pedibus pulverulentis de loago circuitu terrarum contraxi. Sed e vestigio curatis gressibus, & excusso cinere mundano liber ad potiora transibo. Die autem successori meo Pontio, ut humilitatis & innocentie thesauros custodiat, & nécessitâtes omnium suas reputans misericordie studeat, zelum monastici ordinis exemplo mei sapienter disponens : sicque viriliter agens a Deo consequetur auxilium, qui non deserit sperantes in ipsum. Hec verba dum nostrum demulcent animum repente Visio pretransit, meique vix ipse memoriam recepi. Ceterum quatinus experimento brevi cunfta concludam, fîdem diftis faciat obitus noster si contingent inpresentiarum : si moras protraxerit, calumpniam falsitatis incurram. Hoc testimonium protulit de sanfto Hugone Bernardus, Narbonensis génère, Israélita sanftitate. Quod confîrmatum morte testatoris constanter memoratur & légitime. Tertio denique die migravit [223 v^] a seculo vir vite laudabilis, quem recipiat Deus deorum in Sion (3).

Nofte eadem qua sanftus Hugo morti debitum solvit, quidam Fulgentius Affligehensis abbas (4), corpore parumper sopito, vigilanti perspexit animo quod brevi charaftere peroramus. Vidit in visione duos leftos decenter adornatos, angelicis manibus ad splendida celorum astra sustolli, plausu personanti per nubila. Triumphales quoque voces animadvertit in sublime dicentium :

(1) exborruit.

(2) parumper.

(3) Ps. LXXXIII, 8.

(4) quidam Noviomtnsis abbas, V. ci-dessus page ^43, note i.

DOCUMENTS 6l^

heroas geminos, sui correptores & seculi, stratis auro radiantibus vite merito collocabimus, Anselmum videlicet Cantuariensem archiepiscopum, & Hugonem Cluniacensem abbatem, qui multorum sunt patres fîliorum in gloria. Ad hec abbas sompno se excutiens, mortalis vite dixit reliquisse exilium istos quibus orbis diu splendiderat. Hoc adeo probavit eventus, quod sub uno pêne decesserunt tempore quos similis intentio delucrandis animabus eque distendebat. Albero quoque, vir candore morum & etate conspicuus, in ornatu librorum non segnis, vidit in tempore calumpnitatis (i) & angustie, quando pater migravit, quod manifestatione non est incongruum. Videbatur ei quod avunculus quidam suus assumsisset ipsum comitem itineris ad sanftum Jacobum. Sed ubi ventum erat ad portam, beatus Hugo' vultu serenus angelico, talibus occurrens, eum increpat sermonibus : Quo tendis, Albero? Mane, quo recedis? Cui ille : Hic, inquit, quomodo manebo ubi vos non invenio, vos qui turris David, columpna, murum ponebatis pro domo Israël ! Sicut ovis carens opilione, sic errât monachus tanto destitutus abbate. Respondebat qui videbatur per imaginationem spiritus : Non deponuntur ab ordine suo quos Deus sublimât in celo. Gradum sursum ampliorem suscipiunt [224 r>J

qui suum in seculo refte custodiunt. Abbas

si melius quam cum mole corporea trahebat

pondus ferebam a dignitate quam consecut rebam.

Revertere itaque tu & Dominum sustine, quia

quando cognosces calculum novum accip cogno-

visti legendo. Dixerat & prius reducens illi

gens fratribus sumus deplorantibus obsequio

recessit. Senior autem & inter bonos memorandus Albero cathalogo patrum computandus eodem anno féliciter .... (mi)gravit.

Homo quidam militaris nomine Idmarus caliginem tetram gerens in oculo dominum Hugonem abbatem nofte vidit dormienti sibi assistere. Et quoniam ipsius noticiam assecutus fuerat in vita, cepit eum rogare quatinus per manus impositionem cecitatem quam patiebatur repelleret. Dicebat illi pater quod consueverat ut de mentis illuminatione magis cogitaret quam de corporea, que communis est homini cum animantibus. Tamen in recessu signum crucis imprimens lucem refudit in tenebris, viditque oculis

(i) ra/âmfto/Âs probablement.

6l8 VIE DE SAINT HUGUES

in crastino qui monoculus fuerat. Ducatu cujus visionis majorem suscipere deinceps promemit. Nam monachus effeftus super celesti Hierusalem proximavit. Unus e fratribus, Wido nomine, lapsus in amentiam, mente turbatus & cerebro, compatientes sibi magis conturbaverat. Hic ad sepulchrum san£ti Hugonis adducitur & morbida ovis ad curandum pastori suo proponitur. Nec mora, quod fideliter postulabatur a Deo misericorditer impetratur. Os ad osculandum tumulûm temelulenter applicuit, & ore furoris fomitem statim evomuit sanusque reducitur. Vidimus & mutos per suffragium beati Hugonis desideratum [224 v<>](loqui), ambuias-

se aridos, respirasse captos morborum generi-

bus effugatis sanitatem desperatam Domino

nostro Jesu Christo, qui vivit & régnât secula

seculorum. Amen.

SERMO BEATI PATRIS HUGONIS DE SANCTO MARCELLO MARTYRE CABILLONENSI(i)

(BibL Nat., fonds latin, n. jjopo,f. 777)

Sacratissimus dies, fratres karissimi, sanguine martyris irroratus iliuxit nobis, qui & annuale gaudium semper nobis rénovât & eternum meritum ejusdem martyris préparât. Hic est ille deificus martyr Marcellus qui inter fortissimos athletas lugdunensi carcere clausus, patefaâis ab angelo januis, . liber exire est in apertum preliandi câmpum a domino jussus. Suo nomine ille insigniri debuit qui commovendo adversum se diabolum ministrorumque ejus bellum, disruptis, ut diximus, carceralibus claustris, ad pubiicum duellum pro multorum salute exivit. Aspiciamus ergo quod a deo donatum est nobis, & erga donatorem & donum non simus ingrati. Deus siquidem noster, qui illum post multa tormentorum supplicia apud nos devifto diabolo triumphare fecit ipse quanta gloria apud nos habendus sit aperte demonstravit.

(1) V. ci-dessus p. 165. Nous reproduisons le texte du manuscrit en respeâant même les fautes du copiste, nous bornant à édaircir les phrases par la ponâuation.

Gaudeat Cabilonensium civitas, letetur circumjacentium plebium unitas, & quia tanto apostolo illustrari meruit, signa apostolatus ejus semper recognoscat in se. Colat toto corde quem novit ante conspeflum dei sui consistere iaureatum sanguine. Nec desinat in dies assiduis exorare precibus cujus magnificis meritiscommêndantobtutibus(i). Nemo itaque, dileâissimi, nostrum se poterit excusare a suis vanitatibus, cum ipse nobis talem dederit patronum qui apud ipsum valeat plurimum, ipsis etiam conjunâus angelicis spiritibus.

Qi^t enim lingua mortalium poterit explicare quantis preconiis iste Dei testis attoli debeat sine fine. Cui concessum est ut peccatum primi parentis in se purgaret extensus in arbore & cingulo tenus defossus humo, utpote discipulus filii hominis ; qui tantum fuit in corde terre ut tribus diebus & tribus noétibus in ejus viveret laude. Cujus spiritus postquam celos petivit, nobis auftore deo ad tutelam communis patrocinii corpus proprium dimisit, ut quotquot malorum multorum consensus , scilicet ire stimuiis exagitati^ invidie facibus accensi, luxurie iabe polluti, gule illecebris dediti, sese ejus sacro sanfto commendaverint cineri, horum omnium mereantur nevo purgari ; quia quanto quisque ad eum currens redundat cumulo flagitiorum, tanto ipse exuberat plenitudine virtutum. Non enim potest non rutilare plenitudine meritorum qui ab omnipotente ut testis ejus vocaretur obtinere meruit in augmentum temporum. Inter multos siquidem qui tune sicut diximus micuerunt testimonio veritatis, iste solus cum socio ad multorum exhaurienda peccata processit ad publicum nostrum accinftus fidei armis. Cujus fidei constantie & doûrine ipse testimonium prohibuit qui ceteris dimissis istum solum cum socio in apostolatus sortem elegit. Etenim nobis aiiis exceptis iccirco creditur missus ut viam nobis veritatis ostenderet, & pie colentibus justa mérita a domino redderentur, neglegentes autem justo judicio pena damnationis sequeretur. Unde, fratres karissimi, nobis summopere laborandum est ut unde aliis parata est gloria inde nobis non detur ignominia sempiterna. Iste enim gloriosus Dei simmista sicut pie deum suum seque diligentibus largus est remunerator, ita Deum suum seque odio habentibus fortissimus

(1) Il y a certainement une faute dans cette phrase. D'après le contexte, il nous semble clair qu'il faut lire : « Nec desinat in dies assiduis exorare precibus (Deum) cujus magnifica mérita (Marcelli) commendant obtutibus. » La phrase suivante indique ce sens.

est destruftor. Eia, amantissimi, imitamini quem amatis, amate quem colitis, ut cum venerit ad judicandum cum deo, ejus suffulti orationibus eternis mereamini coronari laureis. Quicquid enim minus in vobis habetis, totum in isto invenire potestis ; quia cui tantum bonum datum est ut calicem domini pro illo biberet, cetera inferiora illi data esse nemo qui dubitet. Summa enim félicitas pro Deo mori est, quia quicquid spirituali exercitio ab homine in vita agitur, totum in hoc ut ipse dei hostia fiât completum. Promeruit Marcellus dei testis inviftus, qui grece martyr dicitur, ut ad hoc fastigium tam exceisum gratia dei ascendat, que si gratia dicitur non pro meritis sed gratis datur, ut pro nabis quibus non est datum intercederet ; quatenus quod nostris meritis adipisci non possemus, ejus assequi mereremur. Divina siquidem bonitas que ad largiendum bona est larga, ad inferenda mala quodam modo est parca , hune suum inclitum martirem strenuissimumque bellatorem ad hoc ante oculos nostros posuit, ut & triumphi illius gloria nos invitaret, & necessitatibus nostris corporalibus seu spiritalibus ipse subveniret. Quod qui non crédit mente probet opère; accédât ad illius sanftissimum corpus, purgans se foris & intus ; clamet Marcellum corde, Marcellum clamet voce. Si Marcellus non parcit, stultus si alium requirît. Quem Marcellus non levât eternum pondus gravât. Quem Marcellus non commendat non dico ne diflfidat, quia ubi Marcelli deest oratio vacua currit deprecantis oratio. Assistât itaque nobis, deum assidue oret pro nobis. Et quanto magis nos cognoscit fragiles, eo impensius multiplicet preces. Nec dubitandum posse redire ad veniam pro quibus Marcellus divinam exorat clementiam. Sed quia indicibilis est de quo loquimur, necesse est jam ut sermonem istum junfta oratione succinélo fine claudamus. Per Dominum nostrum Jesum Christum qui cum pâtre & spiritu sanéto vivit & régnât deus per omnia secula seculorum. Amen.

i^^l^t^tiiHit: