MANDEMENT DE FRÉDÉRIC II POUR LA RESTAURATION DES BIENS

d’une chapelle qu’il a conférée en bénéfice a jean be la VIGNE (6 FÉVRIER 1240).

Extrait du Regestum dans Histor. diplom. Frider. sec., t. V, p. 729 .

De mandato imperiali facto per judicem Petrum de Vinca scripsit P. de Capua :

Fridericus, etc., Tliomae de Montenigro justiciario Prin-

cipatus, etc. Insinuante Johanne de Vinea cive Capuae fideli nostro, nostra serenitas inteliexit quod rnulta dje bonis eappellae nostrae Sancti Pétri ad Curtern, quana specialem reputamus inter eappellas alias regni nostri et eam de nostra sibi contulimus gratia majestatis, pro malitia temporis retroacti et ob negligentiam eorum qui cappellam ipsam hactenus tenuerunt, a tempore regis Guillelmi secundi consobrini nostri felicis memoriae usque ad haec felicia nostra tempora, [sont] occupata, locata, alienata illicite ac distracta in praejudicium jamdictae eappellae nostrae et non modicaln laesionem. Cum igitur, etc. (Suit Tordre de faire une enquête et de révoquer toutes les locations ou aliénations faites au détriment des biens dépendants de cette chapelle.)

LETTRE DE JEAN DE CAPOUE A DEUX SECRÉTAIRES DE L’EMPEREUR, AU SUJET DE LA MORT D’UN TROISIÈME COLLÈGUE SUR QUI PIERRE DE LA VIGNE FONDAIT DE GRANDES ESPÉRANCES.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II, col. 1180, n* lxii. — Collationnée avec le manuscrit de Saint-Gcrmain-Iïarlay 455 , et le manuscrit de Middlehill 8390, où se trouve la rubrique : « Magister J. de Capua clericis curie imperatoris de morte socii sui , consolando eos ».

Gaudeo si prospéré valetis et vivitis et omnino deprecor ut incolumitatena vestram in aiiqua mihi litterula nuntietis. Dolui (novit Deus), fratres et amici karissimi, quod magistrum A. terciutn vobis socium Capuae ex inopinato vobis fatum commune subtraxit, quum bonae indolis juvenem et amicitiae liberalis fati sevitics 1 invida noluit esse superstitem ut a dierum suorum dimidio re-

1 ln codic. sevies.

PIÈCES JUSTIFICATIVES. 33o

yocatus necessarios et amicos in amore desereret, quibus nundum pleno coopérât esse solatio; unde merito conqueramur eum vita destitutum in florido vitae cursu. Scio magistrum nostruni et unicum benefactorem magistrum P. de Vinea de tanti amici casti fuisse concussum, quum ingentes aO'ectus animo non sine causa conceperit quod vinea sua très palmites ex una vite fertili protulisset et dignos in Cesaris praesentia stiparet 1 e cariorum suorum gremio très adultos, honestatis et vitae suae très aemulos et sequaces’, eosque ex tanto praeceptore unam eamdcmque pariter habuisse doctrinam, unum affectum in tribus coaluisse personis et nescii quaererent et conscii mirarentur. Félix pro certo societas et unitas ilia trium quae a praeceptoribus et patriae moribus in nullo desciverat, ut inter indigenas et concives suos unicam sibi gloriam et laudem acquireret nec careret invidia quod per tantum artificem scientia et devotione prompta gratiam in conspectu principis ad secretorum assumpta participium meruisset. Quia igitur, fratres mei, deposilum suum repetiitqui commisit, et speramus quod vere confitens ad requiem ex labore transierit, sumendum est ex illius carnali depositione solamen ut in ejus praecipuetransitu vitam nostram corrigamus. Exinde quod incerta nobis semper hora permittitur, cum nichil sit incertius hora morlis, reminiscamini, etc

1 In codicib. sisteret — stiterat.

BILLET DE PIERRE DE LA VIGNE A DEUX NOTAIRES DE LA COUR, POUR LEUR DONNER DE SES NOUVELLES ET LEUR FAIRE DES OFFRES DE SERVICES.

Inédit, publié d’après les manuscrits 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 404 2 ancien fonds latin.

Utriquc notario G. Petrusde Vinea salutem. Habel haec liltera breve legationis officium : primo ut illis quibus mittitur salutem gratam offerat et devotam; secundo ut priusquam de civitate Capuana discedcret, me sanum et ylarem ivisse dicat ad balnea; tertio dicat sociis quod ad ipsorum servilia vehementer aspiro, dummodo pusillanimitate tantummodo me requirere non formident.

N- 36 et 37.

L’IMPÉRATRICE CONSULTE PIERRE DE LA VIGNE POUR SAVOIR LAQUELLE IL PRÉFÈRE DE LA VIOLETTE OU DE LA ROSE. PIERRE SE PRONONCE EN FAVEUR DE LA ROSE.

Inédite, publiée d’après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n°* lxxxi et lxxxii, et le manuscrit 4042, ancien fonds latin. Le manuscrit de Middlehill 8590 fournit la véritable attribution par la rubrique suivante : « Petrus de Vinea imperatrici , describens virtutes rosae et violae, diflîniens quae sit praeponenda ».

Putchrum exordium de violis.

Cum veris initio, telluris gremio gravamine pubescente, ad recreationem spirituum cum quorumdam comitiva intra purpurei nemoris amoena quae variis et diversis floribus natura vestiverat, delectationis otia duceremus, circumvagantibus undique nostris sensibus , inter florum varietates violas invenimus copiosius praenitere, etc. . .

Descriptio virhilum rosae et violac, et quae sit praeponenda.

Quac vestra mihi scripsit excellente, elsi jocosa sunt, profunda tamen meis sensibus videntur et ardua, quia in rebus similibus quae proprietatis effectus habent occultos, praeininentiam inveniri satis extat difficile, praescrtiin cura natura occulte operetur in talibus et humanura judiciura, quod plcrumque involvitur, non atlingat substanliara veritatis. Nam et in liiis quae corpore minima sunt, magis virtutis latet affectus quam in illis quae habent corporum vastitatem. Apis enim cxiguum animal est, sed mirabile opus ejus quis enarrabit aut quis sensus dijudicat, non video et etiara vix intelligo, quia ilia talis connexio, si audeo dicere, non minus est miraculi quam naturae. Magna igitur et majora quam credatur sunt vestra quaesita, sed quia tam excellerais dominac jussionibus parère desidero quantum est humano permissum ingenio, aggrediar propositum enodare. Omnis namque substantia triplicem corporalis de se babet investigalionem, videlicet a materia, forma et effectu. In quibusdam enim materia superexcedit formam, in quibusdam forma materiam, in pluribus effectus utrainque, et liiis eliam aliae dispositiones accedunt quibus ipsa substantia declaratur. Rosa siquidem et viola in materia conveniunt, sed forma differunt et effectu. Différant ctiam in aliis proprietatibus, boc est per prius et posterius; différant etiam quantitate et ex liiis itaque supradictis praeter materiam investigari debet quae sit praeminentia unius ad alteram studio sensus et etiam rationis. Sensu namque percipitur quod viola prima petit campum, et ita ratione prioritatis dieilur esse cunctis floribus praeponenda. Unde legitur quod tantum de tribu Juda fucrunt reges in lerusalem pro eo quod in transitu Rubri maris prior tribus ilia transivit. Ergo quia prior tempore, ipsa sibi prioritas vendicat prin-

cipatum. Praeterea primogenita est inter flores et primogenitis benedictio debebatur. Item pro eo quod minorfest] quantitate, non sibi detrahitur, quia dictum est : in mi-

nimis major gratia reperitur.Item temperatas habet qua-

litates et aequalis complexionis gaudet efïectu. Odoris fragrantiam porrigit valde gratam, et ut breviter mores ejus concludam, humilitatis vestigia repraesentat. Verum quia diversorum est di versa senti re, sunt qui rosam nituntur praeponere ratione majoritatis coloris et odoris. Altior quidem surgit, magis diligitur et carius possidetur, et quia eommunior est ex eo quod divisiones recipit in duas species, merito acquisivit plurimum dignitatis. Nam quanlo aliquid communius est ut habetur in naturalibus, tanlo dignius est , et ideo ex hac praehabundantia quod alia est alba , alia rubra et viola una sola specie contenta est, a rosarum fastigio minoratur. Unde concessa sibi prioritas minime rosae praejudicat, quia et solem praecedit aurora, nunquam tamen solari excellentiae adaequatur. Item igneum habet colorem, odorem mirabilem, accingitur multitudine frondiuin et extollitur ptusquam viola. Effectus insuper non minus efficaces habet quam viola, plurimis commodis distributa. Verum quia effectuum consequentia prior est in rosa quam in viola, violae rosam sentio praeponendam

PIERRE DE LA VIGNE REMERCIE LE JEUNE ROI CONRAD, FILS DE L’EMPEREUR, DE LUI AVOIR FAIT PRÉSENT d’üN ANNEAU.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. collecta t. II, col. 1160-61, ii° xxx. — Collationnée avec les manuscrits 455, fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 , ancien fonds latin.

Haereditario domino suo Conrado Dei gratia invictissimo Romanorum régi et regni Ierosolymitaui haeredi,

Petrus de Yinea omnem devotionem et fldem. Oblatum mihi per latorein praesentium fratrcm S. regale clenodium gaudium attulit, sed stuporem ingessit. Undc mihi hoc quod domini mei filius ia me respicere dignaretur? Subarrhasti me, domine mi rex, annulo devotionis et fidei, quanquam hoc nulla causa cujuslibet necessitatis exigeret; ego enim servus tuus et lilius ancillae tuae. Quum illud nec actatis robustae perfectio postularet, suasit hoc tamen industriae paternae successio et ilia praecipue regibus innata nobilitas per quam Cesaribus virtus induit ante diern.

FRAGMENT D’UNE LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE AU ROI ENZIO , POUR LUI ANNONCER L’ ARRIVÉE PROCHAINE DE L’EMPEREUR.

Inédit , publié d’après le manuscrit de Vienne Philologus 305 , fol. 152 verso.

Illustri régi Sardiniae Petrus de Vin. Confortare, domine, et viriliter âge ut quod fde] te multorum tenuit opinio, veritas attestetur nec regiae prolis animum inoptata negotiorum multiludo confundat. Ecce enim quod ad consummationem omnium desideriorum nostrorum nobis imperialis potentia procul dubio conjungetur. . . .

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT AU GRAND JUSTICIER ENRICO DE MORRA pour l’engager A NE PAS AGIR AVEC TROP DE ROIDEUR ENVERS LA COUR ROMAINE, A MOINS D’UN ORDRE FORMEL DE L’EM- PEREUR.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II, col. 1164, n° xxxviu. — Collationnée avec les manuscrits 455, fonds Saint- Germain-Harlay , et 4042 ancien fonds latin, ainsi qu’avec le manuscrit de Middlehill 8390, où la lettre est donnée comme adressée au vicaire de l’empire en Toscane.

Domino magistro justiciario P. de Yinea. Ignis incendiuni quod ultra quam licet ullro progreditur, olei adjectione non indiget ne in dispendium evagetur, et iracundiac uiotum quem causa non provocat, augeri justiciae colore non expedit ne transcat in furorcm. Sic et Romanae curiae pelagus quod modicus ventus exagitat, commotione nautae cui regni navigium imperiali provisione committitur, commoveri, praesertim rebus ut nunc se liabentibus, non oportet. Ilogo vos igitur, domine, cujus obsequium ex devotione sincera in conspeclu principis placuit, quantum in vobis est, turbationem omnem quac ex collisione tam sublimium gladiorum posset emergere submoventes, praesertim hoc tempore quo negolio totius Italiac imperiali provisioni commisso posset periculum immincre', sine speciali mandato principis aures et animum summi pontificis nullatenus perlurbetis.

1 Tout ce passage montre que cette lettre dut être écrite dans les premiers mois de l’année 1233.

PIERRE DE LA VIGNE FÉLICITE TADDÉE DE SESSA DE SON RETOUR A LA SANTÉ , ET L* ASSURE QUE SON ABSENCE I)E LA COUR NE LUI A PAS ÉTÉ PRÉJUDICIABLE.

Inédite , publiée d’après les manuscrits 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie IV, n° xxi, et 202 fonds Notre-Dame. Le manuscrit de Middiehill 8300 donne la rubrique : « Petrus de Vineis magistro Taddeo de Suessa de egritudine sua et deinde gaudet de ejus sanitate ».

Recepit cum lacrymis tui seriem rescripti mamis mea quart) tua mihi jiuper dilectio destinavit, et quamdam quasi mixturam doloris et gaudii subsequentis insinuata per eam in meam notiliam deduxere, dum sensibus meis constanter constitit per eamdem quod te de infirmo resumpsit firmitas sanitatis. Compassus quidcm tibi sum in dolore. non modicum, novit Dens, et in convalescentiae gaudio congavisus. Non injuste verumtamen tuac credulitatisvotasi nostrarum inentium acies dirigalur, secundis in parte successibus caruere, cum a te hoc anno speratum fuerit quod postquam ab imperiali curia discedebas nuliius consiliis acquiescens, casus in aegritudine nullo modo pati posses. Nunc ergo confidens in visceribus cordis tui, quod cogitationes hominum vanae sunt et quod solus Deus est omnium rerum salus et nuliius loci fasces 1 facit et distribué sospitatem, âge gratias semper Domino Deo nostro, cum inultis liaec infirmilas fuerit vita et ejus tibi beneficium reservaverit.

1 In codic. faciès.

BILLET DE TADDÉE DE SESSA A PIERRE DE LA VIGNE. FÉLICITATIONS ET OFFRES DE SERVICES.

Inédit , publié d’après le manuscrit fonds Saint-Germain-IIarlay 455 , partie IV, u» xxiv. — Collationné avec le manuscrit 202 du fonds Notre-Dame, et 8390 de Middlehill, où se trouve la rubrique : « Taddeus de Suessa Petro de Vinea de ejus sanitate gaudens et petit quid precipiat ».

Jocunditas mihi et exultatio exubérant quotiens obsequio fainae vos benevalere cognosco. Elenim solempne est mihi vos colere, vos amplecti. Inde est ut mihi ad plenitudinem cedant gaudii quae circa vos sunt prospéra. Postuletis igitur quod possit amico et quod expédiât erogari.

PIERRE DE LA VIGNE DONNE AU JUGE PEREGRINO DES NOUVELLES DE SA SANTÉ. IL LE FÉLICITE DE SA BONNE CONDUITE DANS L’AFFAIRE DE NOVARE, ET TÉMOIGNE LE DÉSIR DE L’AVOIR LE PLUS TOT POSSIBLE AUPRÈS DE LUI.

Imprimée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II , col. 1179, n* lxi. — Collationnée avec les manuscrits 455 de Saint-Germain- Harlay , 202 de Notre-Dame, 8390 de Middlehill.

Suo judici Peregrino P. de Vinea, etc. Placuisset mihi quod in infirmitatis acumine constitutus tui pracsentiam habuissem. Sed postquam me posito inter utramque fortunam, dextera Salvatoris deflexit ad salutem, si commode posses , vellcm libenter quod nunc obtenta convalescentia gratius me videres, ut prout mecum in examine valitudinis positus saepe tractaveram, coram te disponerem de rebus mcis, cum decentius videatur providerc

salulis tempore quam repentinis casibus subjacere. Audivi verumtamen, lit egregii marchionis Lanceae missae litterae Gesari testabantur expresse , quod in facto Novariae servicium fructuosum satis et efficax per te imperiali culmini sit collatum. Propter quod cum in praesentia ejus favorabiliter non immerito videaris, nollem quod per absentationem tui in hac parte tibi afferretur aliquod nocumentum. Nam si Papiae nequiverit fieri vel Vercellis vel alibi ubi se major habilitas dederit, praesentibus ambobus in curia id poterimus, concedente Domino, salubriter adimplere'. Incolumis existas et alacer, sciturus me per Dei gratiam restitutum integrae sanitati, licet débilitas quae remansit provida refectione corporis egere videatur ad tempus.

REQUÊTE PRÉSENTÉE A l’N TRIBUNAL CONTRE LE JUGE PEREGRINO , QUI AVAIT NÉGLIGÉ DE DÉGAGER EN TEMPS UTILE CELUI QUI S’ÉTAIT PORTÉ CAUTION POUR LUI.

Inédite , publiée d'après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie V, n» SI.

Ad abolendam malorum nequitiam reperlus est rigor justiciae, per quem simplicitati consulitur innocentum et nocentum fraudibus obviatur. In medio residet judicialis auctoritas ut quos amor justiciae a malo non revocat, coherceat severitas disciplinae. Amicus est ille judex justiciae qui sic in uno punit exccssus, cum per impunitatis speciem non aperit viam excessibus nec culpam extendi patitur in exemplum, immo per supplicii similitudinem interdicit caeterisaditumdelinquendi. Si poenam meretur

* Cette lettre, qui dut être écrite vers la fin de l’année 1248 , laisse percer les tristes préoccupations qui agitaient déjà l’esprit de Pierre de la Vigne.

aliquis ex debito, dominus P. non transibit impunis qui vincula debilorum suoruin quibus dominum A. reliquit implicitum statuto termino non dissolvit, et juramenti praestiti foedere post terga relicto, cerlo termino faciendi transgressionein inivit juramenti. Mora non prorogata post terminum approbationem perjurii praedicat in aperlo! O mira mentis oblivio quae sic dictum P. immcmorem reddidit quod oblilus est a nexibus debitorum absolverc homincin ilium qui se illius debilis impedivit ut ille rcdiret ad propria expeditus ! O mira severitas quae sic severum eflecit eumdem quod sibi et proximo non pepercit et offendit proximum non compatiendo homini qui patiebatur pro eo! O mira peregrinatio sensus quae fecit ipsum moribns et justitia peregrinum, quod credidit alium debere solverc quae suis usibus ipso consumpsit. Propter haec, viri nobiles et prudentes, etc. (Caetera desunt.)

PIERRE DE LA VIGNE ANNONCE A ROGER DE AMICIS L’ ARRIVÉE DE NOTAIRE RODOLPHE DE PODIO. IL LE LUI RECOMMANDE.

Inédite, publiée d’après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin.

Nobili viro domino Rogcrio de Amicis P. de Yinea. Veniet ad vos notarius Rodulphus de Podio cum imperativis littcris et commendatitiis ab amico. Ipsum igitur veslro conspeclui gratum reddant jubentis imperium et aflectio commendantis.

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT AU NOTAIRE RODOLPHE DE PODIO, POUR LE PRIER DE LE SOULAGER EN SE CHARGEANT D’EXPÉDIER PROMPTEMENT UNE AFFAIRE.

Inédit, publié d’après le manuscrit de Saint- Germain- Harlay 455, partie III , n» lii. — Collationné avec le manuscrit 4042 ancien fonds latin. Le manuscrit de Middlehill 8390 donne la bonne rubrique :

« Petrus de Vinea rogat pro celeri expeditione latoris preseutium ».

Magistro Rodulfo de Podio domini imperatoris nolario. Non soliim ex bino aclu qui consuetudinein sole! inducere, scd multiplici, sicut scitis, specialiter vobis scripsi ut semper mea onera relevetis. Igitur onus istud expeditionis celeris latoris pracsentium quod requisissemsipraesens fuissem, vobis absens impono ut inveniat me in vobis. Sic enim et mihi consuetudinem obtentam servabitis et gratum me acquiretis amicurn.

PIERRE DE LA VIGNE RECOMMANDE A UN FONCTIONNAIRE ENTRANT EN CHARGE DE NE PAS MOLESTER UN AUTRE COURTISAN NOMMÉ SINIDALDO DE FOSSACECA.

Publié dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II, col. H64 n° xxxvi. — Collationné avec les manuscrits 455 fonds Saint-Germain- Harlay, et 4042 ancien fonds latin.

Domino Symoni Vento P. de Vinea. Injuriose secum actum a vobis vir nobilis Synibaldus de Fossaceca conqueritur qui, cum curialis sit, a curiali non debuit molestari , praesertim qutim negotium quod inter vos et ipsum agitur, ponere sit paratus in manu curialium communiuro. Non dccet igiiur vos in hoc veslro novo dominio, nedum curialem, sed nec quemlibet alium indebite molestare.

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT A CN DE SES AMIS, CHARGÉ DE GÉRER SES AFFAIRES, ET IL SE LOUE DU DÉVOUEMENT DE CET AMI.

Inédit, publié d’après le manuscrit Phllologm 305, fol. 152 verso, de la bibliothèque impériale de Vienne. — Collationné avec le manuscrit Philologus 383.

Domino G. de Falarino suus P. de Vinea, salut cm. Video quod apud me Salcrnitanus non es, sed verus amicus, dilectionis tuae constantiam facto potius quant verbo commendans. Exemplum enim dedisti milti ut et ego faciam quemadmodum tu fecisti. Vive itaque, amice carissime, sospes corpore, laetus corde, opulentus in rebus, et in ncgotiis meis ad quorum promotionem te ultroneum exhibes non rogatus, illam quam lex amicitiae postulat diligentiam procurationis appone.

PIERRE DE LA VIGNE RECOMMANDE A L’ÉLU A VALENCE L’EXPÉDI- TION DE CERTAINES AFFAIRES, DONT L’ENTRETIENDRA LE PORTEUR DE LA PRÉSENTE LETTRE.

Inédit, publié d’après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-IIarlay , partie III, n» lvh. Le manuscrit 4042, qui confond cette lettre avec une autre, et le manuscrit 8390 de Middlehill, qui fournit une rubrique inacceptable, ne sont ici d’aucun secours.

Valentinensi electo. Quod vester, immo vestrissimus habcri debeam si grammatica sustineret, fida latoris praesentium relatio suggeret qui magnum vos in ejus obsequiis coram magnificentia principis praesentavit, per quem négocia vobis sub ilia fiducia recommendo, quia négocia commendata nobilibus indubitatae consummationis sortiuntur efïectum.

FRAGMENT D’UNE LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A ROFREDO DE BÉNÉVENT, POUR L’INVITER A REVENIR A LA COUR.

Publié dans Pétri de Vin. Epist . , lib. 111, cap. lxxxi. — Collationné avec le manuscrit 102 fonds Notre-Dame.

Stio magistro Rofredo de Benevento, suus P. de Vinea novae relationis gaudium et veteris devotionis affectum. Adventum vestrum ad curiam ante vocationem expedire credidimus. Nunc autem credimus oportere, ne voeans in voeato se contemplum, et imperans per vocationis litteras habeat se deceptum. Igitur, ut breviter me expedium, vel venire socerum expedit, vel generum non remitli, etc.

N m 51 et 52.

MAITRE THÉODORE, PHILOSOPHE DE L’EMPEREUR, ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE POUR LUI DEMANDER DE SES NOUVELLES , ET LUI ANNONCER L'ENVOI d’üNE BOITE DE SUCRE DE VIOLETTE. REMER- CIMENTS DE PIERRE DE LA VIGNE.

Inédit, publié d’après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie in, n» lxxiii, 4042 de l’ancien fonds latin, folio 127 recto, et 8390 de Middlehill.

Prudentissimo hominum suo tanquam domino, domino magistro P. de Vinea Theodorus * pbilosophus salulem et in multa commendatione seipsum. Quantum tripudii mihi esset si vera de vestro stalu desiderabili expcctationibus meis aliquis nunciaret, nec pagina, puto, caperet nec lingua referre valeret. Tamcu in consolatione spiritus et convalcscentia corporis significare velitis esse

' In codicibus Theodoricus, male.

vera* ex vobis, ne vestram videam circa me friguisse igneam caritatem. Et ecce in nostri mcmoi iam de zucaro violaceo 1 plenam pixidein mitto vobis, ut aliquando me non tradalis neglectui qui nollem a vobis aliquo intersticio telluris abjungi.

[Magistro Thcodoro Petrus de Vinea.] — Quod conlinuis nos visitatis excniis, amiciciorem vobis amicum ex hac causa non facilis, cum adjectionein recipere nequeat pleniludo. Illud tainen exeniorum vestrorum dulcis et utilis continuatio vestra facit quod a nobis occupatio negotiorum continua vestri metnoriam non abducat. . . .

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A I.’aRCHEYÊQUE DE COLOGNE. IL LE REMERCIE DES CADEAUX QU’iL LUI A ENVOYÉS, ET PROTESTE DE SON ENTIER DÉVOUEMENT.

Inédite, publiée d’après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n° 89, et 8390 de Middlehill. Ce dernier manuscrit donne seul la bonne rubrique : « Petrus de Vinea archiepiscopo Coloniensi offerens se et sua ad ejus beneplacita et mandata ».

Si verum est quod praeterila sint notitia praesentium et praesentia futuroruin, non vereor ut quutn dudum apud vos noticiam familiaritatis et gratiae nactus sum, ex gratia vestra aiiquid mediatio temporis vel jactus absentiae mihi intercincrit. Gautionem quam eliain in me, si recolitis, triplicis arrae stipulatione firmaslis, dum in forti staminé scnsi robur, in violaceo colore fragrantiain, in curro (?) pondus et in saphiro virtulem, devotionis, lidci, atnoris et constantiae me jugiter servare mandastis ex dono. Servavi quidem et illibate servabo, et ecce

1 In codicibus cetera vel circa.

J In cod. Pbillipps. violatum.

praesto sum reddcre depositum vobis cum fenorc, coin* missum cum lucro et creditum cum usuris, nichil nliud per haec vobis ofTerens quam meipsum, rogans eliam hic ubi sum haberc me specialem ad servi tia vestra velitis et uti me non aliter quam re vestra. Brevibus vcrbis me vobis ofïero, ne puritatem cum prodigis verborum obtenebrem, et praeserliin cum a me ad vos in quem habetis jus mcrum dominii , nova non habeat oblatio locum. Cum requircre placuerif, animum meum comprehendetis infallibiliter per elîectus.

l’ ARCHEVÊQUE DE NAPLES ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE POUR LUI DEMANDER DES NOUVELLES I)E LA COUR.

Publié dans Martènc et Durand , Ampliss. collect., t. II , p. 1176, n° lyi, — Collationné avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et le manuscrit 8390 de Middlcliill. Nous adoptons la rubrique fournie par ce dernier texte.

Audientes prosperitatem principis et salutem laeti laetis scribimus ut a laetis nobis Iaeta sicut cupimus et de quibus cupimus et cupitis, rescribantur. Station igitur ipsius et prosperos actus ejus, immo ruinores curiae qui hic varie referuntur, sub ea quam liabetis certiludinc nobis petimus nunciari, rogantes ut a volendo et pelendo vos non faciat loci remotio inaudaces*, quia ad volendum et exequendum quae vultis erimus in absentia promptiores.

' Ap. Marlène, mendaces, male.

N" 55 et 56.

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A L’ ARCHEVÊQUE DE MESSINE, POUR SE PLAINDRE DU SILENCE QU’lL GARDE ENVERS LUI. I.’aR- CHEVÊQUE , DANS SA RÉPONSE , FAIT A PIERRE DE LA VIGNE DES OFFRES DE SERVICES, ET DEMANDE S’IL POURRAIT RAPPORTER DE LOMBARDIE QUELQUE CHOSE QUI PUT LUI PLAIRE.

Publiée dans Marlène et Durand, Ampliss. Collect., t. II, p. 1169-1170, »"• xliv et xlv. — Collationnée avec les manuscrits 455 fonds Saint- Germain-Harlay , et 8390 de la bibliothèque de Middlehill. Malgré l’autorité de ce dernier texte, nous pensons qu’il s’agit ici de l’archevêque de Messine et non pas de l’archevêque de Ravcnne.

Inter caetera quae tam de plena salutc corporis quam de aliis accidentibus mihi per Dei graliam pro voto succedunt, in uno tamen videor facientibus vobis sustinere defectum, quia de salute vestra non possum fréquenter sicut cupio recreari. Si hoc unum adesset, cunctamihi ut voluinus prospéré agerentur. Recordamini quia ex quo personara vestram non vidi, litteras non accepi. Sed scire potestis et etiam sono vocabuli a graeco protracti recte perpendere, quod epistolae missiones dicuntur, et ideo non tam praesentium sed absentium adjumenta sunt amicorutn epistolae. Quid ergo fuit, quid obstitit ut absentibus nobis tamdiu nulla mihi a vobis littera mitteretur, quae servum vestrum fessum hinc inde negociis et sub panno tenui nichilominus solis obstantibus fervoribus anhelantem, leni aura de vestra salute spirante mulcercl? Ceterum etsi me in sitnilibus accusatis, judicium dispar est. Nam propter infirmitates multorum me ad multa cum paucissimis nostris rémanente et propter hoc multipliciter occupato, morbo etiam quasi universaliter fervescente , dum turbarer ob hoc et multum pavescerem, cum a [publicis vacabam negociis, libenter mihi in privatis

parcebam; faciebam tamen quod poteram et fas erat, videlicet vos per omnes ad parles ipsas venientes nuncios salutando. Ideoque quia credo vos ex iis convicisse, nisi forte alia penes vos exceptio lateat, quae mei allegata proponentis elidat, quicquid hue usque fuerit, quicquid obsliterit, pro Deo rogo ut amodo mihi non faciatis in hujusmodi parcitatem, quia gravissimum gererem nec taie delictum veniam mereretur si in culpam similein similiter iterum caderetis.

Reiponsiva ad praecedentem.

Peccarem in fîlio et in devoto delinquerem si patris fidem in praesentia praestitam servitori absentinon offerrem, cum praesertim legam semper in regestro memoriae nec intelligere negligain quanta me semper honorifleentia praevenistis et, ut tractenlur aliqua, quanta sollicitudine procurastis ut a lecto resurgerem quo languebam. Igitur quam lucrati estis uvae vinum et de messe quam defendistis a pluvia fructum, si quem dare potest, congruuin colligatis , ne impingatur vobis quoddam quod nolo dicere vel contemptus, si eam penitus duxeritis omittendam, a qua etsi nondum plenos manipulos, grana saltem colligere valeretis, praesertim cum apta sit jugiter dare pro posse vobis fructum suo tempore graciosum. Rogo praeterea ut memoriam mei non absorbeat interjectio Scyllaei * maris in vobis nec considerctis si placet quanta profunditate quae latens est marina Caribdis involvat, sed quam brevi spalio claro liinc inde lumine subito tellus utraque sit divisa. Praeter liaec si quid acceptum vobis largiri potest Liguria , licet felicitatem ejus depravet infelicitas incolarum, requirite; quia non deerit Ebreo quid offerat gratum domino ex Egypto , cum defectus habere non valeat locum sub principe glorioso.

■ In codicibus saisi vel sallei.

l’archevêque de messine écrit a pierre de la VIGNE QUE, SLR LE POINT DE SE RENDRE A LA COUR POUR DISSIPER LES SOUP- ÇONS DE L’EMPEREUR, IL DÉSIRE SAVOIR CE OUI AURA ÉTÉ FAIT AU SUJET DE LA SICILE.

Publié dans Martène et Durand , Am pi iss. collect., t. II, p. 1 1 7 1 , n“ xlvi. — Collationné avec le manuscrit 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, et le manuscrit 8390 de Middlehill, où se trouve la rubrique : « Archiepiscopus Messanensis Petro de Viuea signilicat quod intendit venire ad curiam ».

Ad pacandum inotuin et animum principis qucm aemulorum invidia detractionis contra nos llatibus reddidit inquietum, cum exeniis placidis verbisque suasibilibus 1 * ad curiam sine tnorac diiïugio dirigi providimus gressus nostros, simnnopere adinonentes ut si qua in regis curia nuper de statu Siciliae fuerint innovata, vigili nobis studio per vestras lilleras intimelis. Quare donec ex luis nobis certitudo facta non fuerit, secundum intersigna’ Mcssanac condicta, abesse 3 non disponemus nec audcmus.

1 In codice suavibus.

3 Voir pour le sens d 'intersigna, le glossaire de Ducange au mot inlersignum, u° l.

3 Forsilan aclesse.

PIERRE DE LA VIGNE FAIT IIES VOEUX POUR LA SANTÉ DE L’AR- CHEVÊQUE DE PALERME, ET L’ENGAGE A REVENIR.

Inédit, publié d’après les manuscrits du fonds Saint-Germain-Harlay 455 , partie IV, n° xxm , du fonds Notre-Dame 202 , et de la bibliothèque de Middlehill 8390.

Domino . . . Panormitano arcliicpiscopo. Sanus pater praesentibus culparetur 1 si non sinistra exciperet, quod languenlem october a primo statu depulit, ad quem nec januarius hactenus revocavit. Patrem utinam roboret sanitas, prosperitas foveat et gaudia comitcntur, nec tamen longius abscedat a filio, cui si praesentia redditur, ferret habilius [id] quo gravatur.

1 La phrase est ainsi conçue dans les manuscrits sanus patri presen- (i bus sculpcrer ou sculperet ; nous cherchons à lui donner un sens raisonnable, mais ce sens modifie notre première interprétation; car, d’après notre correction, il ne s’agit plus de la mauvaise santé de Pierre de la Vigne, mais bien de celle de l’archevêque.

N" 59, 60, 6i et 62.

CORRESPONDANCE ENTRE I,’ ARCHEVÊQUE DE PALERME ET PIERRE DE I.A VIGNE, AU SUJET DU RETOUR DE CE PRÉLAT A LA COUR DE I.’EMPEREUR. LA DISGRACE D’UN FAVORI ORGUEILLEUX REND CE RETOUR OPPORTUN. L’ARCHEVÊQUE SERAIT DÉJÀ PARTI S’IL N’AVAIT ÉTÉ RETENU A PALERME PAR UNE MALADIE.

Publiée dans Martène et Durand , Amp/iss. collect., t. TI, p. 1174-1176, u°‘ lu, lui, liv, lv. — Collationnée sur les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n n * cn-cv, et 8390 de Middleliill. Les rubriques de ce dernier texte n’étant point exactes , nous reproduisons celle du manuscrit de Saint-Germain.

Arehiepiscopus Panormitanus magistro Pelro de Vinea signifient advenlum suum ad curiam et rogat efiipacilcr pro amico.

Provideat circumspectio vestrane in canonem amicitiae incidatis vel potius incideritis, quo cavetur ne transeant mentes dilectortun cum loco, ne quaevis oblivio l'acie coeli mutata subrepat. Diu quidem et multum praeter amoris morem siluistis ad patrem et calamus vester tacuit ad amieum , ubi de vobis ipsis nihil certum misistis nec saltein sollicitaslis eum ad odorem verae dilectionis recreare quo grata consuetudine pasceretur. Sed forte ad hoc vel defectum allegabitis vel incusabitis negligentiam nunciorum. Certe si controvcrsia sub judice vcrterctur, de jure cliderctur utrumque ; sed cum haec et alia terminanda in utriusque praesentia suspendamus, ecce ut plena omnia sciatis de nobis, accincti sumus venire ad curiam, et ut apertius intelligatis, venimus proposito irrevocabili et voluntate firmissima jam tenentes pedes ad iter. Ut de hoc vester animus non vacillet *, eccepracmittimusefligiemnostram et non dubiae

1 In cotlicib. vallicet.

stipulationis cautelam latorem praescntium

qui arra est et solutio certa pro nobis, rogantes ut personam nostram in persona recipiatis ipsius et in figura ejus noslram effigiera habeatis , ipsum in omnibus , elc

P. de Vinea eidern significat imperatoris animum, suadens ei quod cito veniat.

Cum omni devotione vidi litteras vestras et statum vestrum juxla vota prosperum et salubrem ylariter inlellexi; desideria vestra non patiens ignorare quod communis dominus noster serenissimus imperator, ut optatis, mente et corpore prosperatur, remoto Aman procerum et aulae turbine et ad ponendum calcanéum in praesentia clericorum in quos data sibi dudum potestas extitit coacto, ut ab hiis quos per fas et nefas condempnaverat judicelur. De Mardocheo vero qui se absentavit a curia imperatoris impatientia sponsae suae 1 , omnes qui spem in eo posuimus, pro absente languemus expectantes ut redeat et suae praesentiae lenitate a pristinis affatibus excitata continuo reficiat anxiatos. Usquequo, pater, vestris erit inutilis mora vestra ! Sane si sic expediit et ecclcsiae etiam votum exegit reditum vestrum , tempus est ut ad curiam cujus estis alumpnus, quae diu vestri la'ctis alimenta suscepit, mentis oculos revolvatis ubi cotidie reponebatis in horreis Domini manipulos pietatis, pauperes et debiles, pupillos et viduas misericorditer adjuvantes. Nec erat insuper vestris inutilis status vester, qui clamant nec inveniunt adjutorem. Haecce intérim immature suadeo, nec aliquid vestris infallibilibus propono consiliis, licet prae oculis vestris cuncta quae iis adjacent adjiciam confidenter. Caetcrum ut pauca suggeram sapienti, multa locuta famae subtrahenda sunt et linguis detrahentium occul-

1 Voir, p. 119, ce que nous disons de cette lettre.

tanda. Considérais igitur, si placet, materias redeundi et quod pro redilu vestro consultais videbitur consuela providenlia procuretis. Me vero vestrum sciatis ad omnia et in jugi cogilatione manere, donec juxta desiderium meum reditum vestrum audiero procuratum.

Idem arc/iiepiscopus eidcm quod rcsumptis viribus ab iofir natale suum prope'rabil adventum, cum recommendatione cujusdam.

Propter verba labiorum vestrorum ecce incepimus et persequimur vias duras. Veniemus et venissemus citius nisi ilia infelix Panormitana civilas nos per caloris intemperanliam et per insultum etiam reumatis inipedisset. Sed expedit ut ab ea resumplis viribus quantum possuinus properemus. Sciatis praeterea quod transeunte cum universitate eo modico quod promissum nobis in Syria fuerat et in Apulia datum, a quo taie quale vitae subsidium habebamus, aliis etiam adminiculis 1 in promotione illius hominis’ noviter amputatis, in solis et puris rernansimus inlellectibus, ncc erat nobis aliquis in diversorio locus. Jain nil aliud reslat nobis nisi ut carrum quem viatorcs subivimus, sub ea qua intravimus macie repetamus. Caeterum ecce bomo quem de capa in mantellum convertimus, ad vos venit sperans ut capac simplici, immo nirnis tenui et nimium depilatae praebeatis auxilium adportandum *, ut locum ad cujus regimen datur protegere valeat a turbine et pluvia. Solliciludini enim ejus nil deest quin laudabiliter inceperit et bene laboret, si in auxilium suum favor intercesserit amicorum. Unde

1 lu codic. animi vitulu.

* Probablement le personnage désigné sous le nom d’Aman dans la lettre précédente.

3 In codice 455 ad forandum.

pro Deo juvate eum modis omnibus, ut potestis, ut sentiat vestrum levamen, qui devote célébrai noinen vestrum. Audietis praeterea quod vobis dicet et sccundum quod decuerit et expedierit docebitis eum facere quod videritis facicndum.

Idem eidem excusando se de mora; exprimit causam tnorae.

Ad negligentiam vel contemptum nobis imputare vos nolumus, qui exhortât! per vos fréquenter et moniti ad curiam sub quadam tardilate venimus. Causam enim morae felix ilia vel infelix Panormitana civilas nobis dédit, quae suis seinper male consuevit respondere bospitibus et nunc suo pontifïci sic respondet, et illorum quos praevenire credidimus facti sumus [ex] impedimento sequela. Exercens enim in nos pestiferas vires suas propositum itineris nostri suo tempore nos prosequi non permisit. Sed ecce resumptis viribus tarditatem praeterilam praesenti festinancia redimentcs, ad pedes imperatoriae înajeslatis acccdcmus, rogantes ut per vos, quantum licet, causam morae ad reditum nostrum sciât.

PIERRE DE LA VIGNE ET ROGER PORCASTRELLA CONSEILLENT A l’archevêque DE bari d’apaiser l’empereur EN LEVANT L’INTERDIT qu’il A JETÉ SUR L’ÉGLISE DE SAINT -NICOLAS A BARI.

Imprimé dans Martène et Durand, Ampliss. collectif), t. II, p. 1167, n° xli. — Collationné sur les manuscrits 455 du fonds Saint-Gçrrnain- Harlay, et 8390 de Middlehill.

Archiepiscopo Barensi P. de Yinea et R. Porcastrella Nos duo quos vobis unanimes profectuum vestrorum pro-

1 Martène, de Portacastelli. Codex 455, Portacastel. Codex Phillipps. , Porcastellus.

motio facit unum, unanime vobis consilium mittimus ut processum quaestionis super ccclcsiam Beati Nicholai de Baro saltem usque ad adventum nostriim ad curiam differatis, interdictum vestrum contra volentes adiré praedictam ecclesiam editum rémittentes. Quod idcirco consulimus ut de corde principis omnis circa vos evellatur rancoris occasio, cmn causa non subsit*.

BILLET DE JACQUES, ARCHEVÊQUE DE CAPOliE, A PIERRE DE LA VIGNE. PROTESTATIONS D’AMITIÉ.

Inédit publié d’après le manuscrit de Saint-Gcrmain-Harlay 455 , fin de la première partie , sans numéro et sans rubrique.

Amicitiae novcllac sinceritas quac a vestrac curialitatis effluvio amicabiliter traxit exordium, statim studium scribentis allexit ac inextricabili quadam dilectionis ymagine Jacôbinum animum inforinavit. Processus tamen habitus caritativis arguinenlis arguitur quod ibi me vestra praecessit dilectio ubi vos in amorem credideram praevenisse. Ycrurn cum hoc ex sinccritatis favore processerit, sic continuo roboretur ut ita me universaliter admittatis in vestrum, cum ob vestrae dilectionis instructum,.tum ob honorent per vos exhibilum summopere, quod nulla in me particula serviendi remaneat particulariter offerenda.

1 Martène, cum causa hœc sit.

N°* 65, 6(5, 67, 68 et 69.

ÉCHANGE DE LETTRES AMICALES ENTRE JACQUES, ARCHEVÊQUE DE CAPOUE, ET PIERRE DE LA VIGNE.

Imprimées dans Petr. de Vin. Epist., lib. III , cap. xxxvii, xxxvm, xl, xli, xi. ii. — Collationnées sur le manuscrit 455 du fonds Saint-Germain-Harlay.

Primo conqueritur dominus archiepiscopus quod magister Petrus non visitavit ipsum per lileras suas.

Absit inihi douiestica vinea quod ita sit sterilis animo sicut verbo, quia si non esset tolerabilius suus non dicerer, et ipsa vel ipse meus competentius tacerelur. IIoc, inquam, absit remotius, ut suus non dicatur alleruter ex duobus quos una provincia genuit, et una terra lactavit, et incrementis sequentibus non multuin dispar provectus arrisit ; et adhuc eliam absit et tertium, ut lingua non redoleat inter istos affectum, et haustus vocis non auriga sit operis, ut muluo sui dicantur, nec sint : hacc inquam inter mores boulines abdicant et natura proscribit. In bis itaque si Petrum aut Jacobum negligentia feriat vel maculet culpa, perspicacitas vestra mundo jam experta disculiat, nec, quasi patris verenda rideat, ccnsuram restringat : non enira pudet argui patrem a filio , si peccavit. Reor tamen quod me tuetur cxceptio, quae tara peremptoriis quam minoribus subducit aegrotos, et diem prorogat etiam , dum poenalis instanlia moram accusât. Cum enim multis morer occupatus majoribus, qualem me dimiscritis oblivio non obduxit. Colleclis ergo per caiculos mensibus, usque nunc docebit vos veritas, qualiter non solum mihi, sed et multis in me mors remedio fuerit, et vita tormento. Quid itaque mirum, si tune non salutavi quern diligo, dum in inc crebris accessibus

pullulante sola desperalio vivendi viverel et salutis? Sic igitur in vos invekor duin accusor, et primo secundum Evangelium infirmus fui, et non visitaslis me, quod utinam in vobissenatus superior quasi culpain non arguet, nec negleclum solum id judicans obstupescat! Ha flli, fili, quantum mullis est ainarum silentium, quorum loquela dulcescit et probat régula, quia augmentatur per similia simile, et assumitur secundum materiam quae tractatur. Amnritavit me morbus dum fremuit, nec minus Pétri scribcntis officium adversus me, dum suspendit. Sermo tamen prolixior, quem posset maleria texere, breviatur, et de culpa vel offensa si extitit, pacc data, rogo quatenus de triumpbalibus auspiciis dornini et prospéra statu vestro patrem Pctrus fréquenter lactiticct, nil annectens excusatorium sic dicendo : « Ha pater, paler, quem gaudia distrahunt, hune alluderc calamo non permittunt. » Fateor, sed tempus in hujusmodi non per momenta sic tollitur, ut quies vel oiium non alternct, alioquin defectum concluderet ille versiculus :

Quod caret alterna requic, durabile non est,

Tolum ergo remittitur, et nihil ex praeteritis imputatur, dum modo Pétri per litlcras suus Jacobus confortetur.

Idem eidem et super eodem.

Semper crescit culpa, quamdiu differtur emenda, et mora quae ingruit, donec purgetur, morosior judicatur. Olim, credo, scripsi ne diutius sub hac mora languescerem, et in vobis claustra silentii precatus sum reserari, quae mihi longo jam tempore dum ostiarius clausit patri, filius amarum vulnus inflixit, cui recta medela nunc para tur, ut praescripto silenliomutus haclenus jam loquatur.

[La réponse de Pierre de la Vigne à cette lettre, ou plutôt à la précédente, se trouve imprimée plus haut sous le n° 10.]

Item scribit Petro dominns Capuanus, et primo laudut eum, et postea mordaciter rcpreliendit.

Nondum me salutaverat epistola quarn misisti, cmn ex duabus missis a inc non levis querela perstreperet, tanquain eas in incertum direxerim, lit per arida climata gelidum aéra salularent. Ideoque se relegalas potius causabantur quam missas, dum ad ilium receperant legationis officium, cui sensus et probitas quietem invident, magisque sibi domesticant discursus quam status, quem sic per fastigia sublimia distrahunt, quod modicum in eo minoribus familiaritatibus relinquant. Igitur dum querelis hujusmodi mentem divellerent, ac si mihi veris objectionibus conclusissent, tua subito responsalis se obtulil, et indicto silentio murmuri, spiritum in me pacilicavit quiete. Nec mora, nexus tarditatis rumpitur, faciès epistolae revelatur, ridet species quia nisi defuerit colorum varietas, figurabat picturam. Sed quam primum per clausulas diffunditur oculus, miratur legentis studium, si potuit in homine talc ingenium concipi, quod tantam verborum pariret inajestatem. Volebam (fatcor) turbam quae aderat postico fallere, ut familiarius mecum essem, ne tam dulciloquii vel slilla deflueret, quae legentis sensibus raperetur. Credis ne potuerim, quin citius odor vineae domum repleverit, quandoquidem in facie Jacobi, quam aliqui nondum viderant, Pétri paginant jam legebant. Fit concursus ad leetionem , urgeor, oblectat sériés, mulcctur auditor, sed sudant ingénia, dum satagunt provebi ad alla tribunalia styli. Occurrit tandem ille versiculus :

Non cuivis honiini contingit adiré Corinthum.

Sed beatus qui intelligit, neque curam negligit; sed dum vacat surculis insertis, surculos sibi inscrit ex electa vi-

nea Pétri : crit tandem ut talis insitio propaginetur in vitem , quandoquidem ex magisterio judicis quisquis familiai'iter legerit acinos, cito certo certius gcrminabit raeemos. Haec credo pauca sufficiunt, ne scribentis gloria penes me videatur neglecta, sive quod humiliatur ad veniam, ubi conscientiam non arguit culpa, sive quod in verbi cythara patrem filius, sanus languidum, fortis debilem confortavit. In finibus tamen istis, quia metam sibi non assignavit epistola, forte gestiens calcibus lascivire, cogor longius progredi, ne mihi quid inhaereat ex illius scoria dicti : ubi scilicet durum et impossibile jactitas ut ad increpanda patris eloquia non exsurgas. Pudet verbi, quo sibi contrarius pungitur et quisquis post veniam contumeliosus offertur, praesertim si patrem increpct filius, quae contumelia non rcdimitur hirco vel pecude, sed tanquam crirnen maximum , corripitur morte. Et certe si terrèrent plerosque fllios tonitrua scripturarum, etiam si faciès eorum patres conspuèrent, oculos irreverentiae non levarent. Redeat igitur ad se filius, et sic secum cognoscet quod extra se lapsus eum linguae portavit. Hoc enim rectius esse potuit cordi flebile et oculo lachrymosum, ne surreptum tibi patrem vana causaretur opinio, tanquam in te didicerim eventus secernere, ut plauderem prosperis et terga darem adversis. Die tamen, si recolis, liujusmodi scholae limina sicubi videris plantis Jacobi trita? Audeo dicere : poterit in amicis et specialiter in te, tili mi, de constantia crimen ingeri, sed nunquam mutabilitas exprobrari. Non credo talem imagincm quod de me sculpat veritas, etiamsi penes te mens ingeniosa coloret. Ideoque potuit sequens clausula de cordis atrio non erumpere, ut irrigationem domesticac vineae translatam in alias diceret, ex quibus sic lambruscas Colligo, quia de uvis famesco. Amen dico tibi, talcs nescio, quanquam ex lambruscis non semper sit usas sterilis, dum vinum

liquor colorât pallidum, et in floris substantia grato saporat odore. Caeterum non intelligo unde locus fuerit tam gravi querelae, ubi nil sum conscius quod inter amicos et proximos in me debililaretur 1 affectus, quin Jacobum Pétri et Petrum Jacobi profiterer. Quae sane professio, firmis provecta radicibus, ita senuit olim in juvene ut quotidie pubescat in sene. Valeat ergo Petrus mgus et vinea mea, et quiescat in hoc calamus, ut inter amicos et proximos vel vicinos , Petrus apud me nulli scribatur secundus.

In hac epistola magisler Petrus de Vincis confitetur se culpabilem, unde petit veniam.

Pater mi, quum terribilia mihi verborum vestrorum snbliinia inittitis quorum nec tactus ardorem manus sustinent, nec oculi possunt tolerare fulgorem, non sunt hominis oculi lincei nec humeri gigantei , quod sermonum vestrorum profunditatem inspicere et sententiarum pondéra valeant sustinere. Yix aliquando postquam a vobis abfui, lingua vcstra se mihi levcm cxhibuit, vix se inanus vestra pacifîcam, quin contentionem verborum proferret epistola, vel correctionem virgae dextera minarelur. O quam blandus et efficax fuit ille primus meae culpae delator! O quam veridici testimonii testis exceptione qualibet major, qui sic atrocem injuriam filii detulit, sic veraciter comprobavit, ut radicatam in fundo puri cordis offensam evellere filius, proh dolor, jam frustra laboret! Certe, pater, si vidissent oculi vcstri coram se de filio quod aure aliis dicentibus audivistis, non sic irremediabiliter visa visu colligere quam audita concipere dcbuissetis auditu. Sed ut manifcstissime patcat, nimis declivis et fluxibilis via est auris ad omnia, nimis tenax, dum

1 la codice 455 deliberaret.

facile verbiim ingreditur, et ingressum digeritur cilius quam vomatur. Indulgeat ei Deus, qui palrem sic credulum cominovit in filium innocentem, nec miremini quod ignosco tam leviter circa me tam graviter delinquenti. Induxit hoc etenim non culpae vel veniae levitas, sed exempli cupido, quo potiri vos, pater, libentissime cuperem, ut sicut ego deferenlis misereor, vos delato similiter ignoscatis, ac si forsan (quod absit) in tantum offensa circa cordis veslri nervos radicata convaluit, ut aliquatenus erui vel evelli non possit, utque, quod est scverius, defensionis copiam , quam nulla delatis calamitas abslulit, denegetis, in hoc saltem milii veslra paternitas, licet irata, conscntiat ut suppresso quantum libet nomine delatoris, cujus aut quorum non sum ego prorsus ignarus, delati criminis qualitas detegatur. Et si de me licet taciti quaeritis quid exinde postquam scivero, nisi causam amaritudinis consequar, respondebo, vel in vero motus vestri laudabo justiciam, quanquam forsan veniam laudare non possim, vel in falso mearn innocentiam commendabo. Consequar etiam adhuc aliud quod tum audita connnissi facinoris qualitate, vel desperabo de venia, vel satisfactionem quamlibet imparem reputabo; nec vobiscum postea, sed mecum ipse confligam, et pugna vestra, etiam me jacentc , desideratum victoribus exitum sortietur. Desinetis poslmodum aures meas verboruin vestrorum tonitruis propulsare, nec voluntatem meam accusabitis amplius, nec provocabitis voluntatem, dicentes quod sive velim sive nolirn patrem , compatriotam , concivem vos habeam, dominum et amicum : nec praesenti sub virga diceretis hoc filio, quod absenli per literas intonatis. Dicite mihi, quaeso, pater et domine, quando et qualiter ego unquam hoc volui, quod beneficium patris, conversationem civis et puritatem amici, si placet vobis hoc scribere , recusarem ; imo si in aliquo patri dicenti liceat

contradicere filio, prorsus contrarium procuravi, adeo quod de hoc solum vereor ne me apud vos amici mei vel inimici potius forte detulerint, quod circa me patris affectuin, concivis gratiam et amici puritatem a diebus aliquibus citra aut enervalain invcncrim, aut (ut mihimet blandiar) retardalam. Finiain igitur, et jucundiori fine perficiam quam incoepi; veniam expeto si loquendo profusius, si scribendo forsan amarius dolentis filii et innocentis conscientiae vena defluxit; et aperta voce clamabo quod me vos habere patrem oporteat, concivem expédiât, et delectet amicum.

In hac epistola concludit dominus Capuanus, et consolalur, laudando eum de diclamine.

Inter nos jam sufficit verbis agi, Petnis sit Jacobi et Jacobus Pétri : imo sic fît utriusque alteruter, ut prospéra dum contigcrint, quasi plena promptuaria éructent ex hoc in ilium, et inter unum et reliquum verus amor dividatur per semissein. Super his hactenus lusit invicem calamus, sed lyra dulcisona juvenis psallere senem fecit.-per quod patris discussit rudia filii docta manus. Sint igitur haec inter nos, quasi terram cordis praesciderit verbi vomer ad cultuin, semenque sparserit afl'ectus ad fructum, ut herba deinceps coalescat in segetcm, et in culmo spica proficiat, ut gravescat. Fient autem haec, si partus conceptum exerat, si suscipiat formam materia, et circa nos si quis esurit, spicatn quam produximus, colligat qua fruatur. Annon sic habet scriptura : « Qui frumentum abscondit maledicetur in populis ? » Absit ergo quod Petrus vel Jacobus frumentum favoris et operis, cum alteri expedit, al ter obtegat sub aristis, quae sunt detractionum aculei et mendacii punctiones. Stillent ergo montes dulcedinem quasi taies fecerit nos Deus in nostris,

quia lac et mel colles fluent, si ex nobis quos caro proximat, carnis dcbitus vigor alat 1 ; salva tamen fide per omnia , ne quid voluutatis pereat, nec quid de jussis praetereat dominantis, contra quem si quis impetit, mundi et sanguinis necessitudo pellatur 1 . Pro Deo, fili, quia Deo servies, nullus apud te, qui meus es, serviatur ‘ extraneus, ut patrem dedigneris judicem, si quis meum judicem offendat eorum. Super hiis inquam N. organum ad filium debuit esse patris *.

DÉBIT B’üNE LETTRE ÉCRITE PAR L* ARCHEVÊQUE DE CAPOÜE A PIERRE DE LA VIGNE.

Publié d’après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, et 8390 de Aliddlchill.

Si liber apud te superscribitur in quo sub paragraphe diligentium testimonia distinguuntur, ibi, ntfallor, praesul Capuanus sculpitur ut inter alios praecipuus tituletur, etc.

’ Ce passage établit assez clairement qu’il y avait une relation de parenté , probablement par alliance , entre l’archevêque Jacques et Pierre de la Vigne; mais nous ne savons si c’était par la propre femme de Pierre ou par cette dame nommée Jacoba , qui paraît avoir été la bellemère d’une fille de Pierre de la Vigne. Voir n°‘ 28 et 29.

1 Cette déclaration est bonne à recueillir. Venant de la part d’un prélat, uue soumission si complète aux ordres de l’empereur fait comprendre jusqu’où celui-ci pouvait aller en fait de prétentions à la suprématie religieuse.

’ In impresso scribatur, male.

* Nous donnons d’après le manuscrit 455 la fin de cette lettre , qui manque dans l’édition imprimée; mais le texte est ou incorrect ou mutilé.

N“ s 71 et 72.

PIERRE DE LA VIGNE ANNONCE A l’ARCHEVÊQCE DE CAPOUE , ALORS TRÈS-MALADE, QU’IL A OFFERT SES PRÉSENTS a l’empereur, LEQUEL LES A REÇUS AVEC BIENVEILLANCE. FRÉDÉRIC, A CETTE OCCASION , DICTE A PIERRE UNE LETTRE AFFECTUEUSE POUR

l’archevêque ( 1242 ).

Publié dans'Martène et Durand, Amplits. collect., t. II, p. 1170-1177,

n "‘ LTn et lviii. Collationné sur les manuscrits 455 du fonds Saint-

Germain-Harîay , et 202 du fonds Notre-Dame.

P drus de l inc a ci don archiepiscopo significat quod praesr.ntavit exenia suez, imperatori, confortando eutn in aegriludine.

Renitente consilio quorumdam ex nostris et nimiam zeli vestri perfectionein conscicntiae scrupulis adscribente, factum est, pater, quod imperastis, quia et quantitatem missarum rerum circumspectio principis habuit et circumspcctio qualitatem missionis attendit. Serenitatem etiam vultus ejus cum audivit arcliiepiscopuin Capuanum [non adhuc ita desperatum], lator praesentium nuntius vester vidit. Et nichilominus affectum ipsius cpistola vobis remissa testatur, quoniam ab intentione jubentis et verbis dictantis industria procul dubio non recessit. Vos igitur, reverende pater, qui dominis servirc fideliter et placerc devotis utiliter didicistis, placeatis etiam nobis vitae vestrae tclam quam desperationis acutac novacula non praecidit, consuetis et debitis medicinae remediis confoventcs. Nec sit vobis idcirco inori solatium, quod sit propter aegritudinis taedia longius vivere dolorosum. Me autcin, si lamen patri morienti superero, veslris amicum in morte rclinquitis quern vobis de votum révéra habebatis in vita.

Frcdericus archiepiscopo Capuano confortando ipsum in infirmitate sua.

Recepit nostra serenitas delegata lui viventis exenia gratius per te ipsum quam si legata tuae supremae voluntatis haec eadem testamentarius dislributor aut quivis haereslegitirnus delegasset; ac in eis non lam rerum relictarum inspeximus quantitatem quam relinqucntis affectum, et ipsius extremi judicii consideravimus qualitatem quod apud te, prout evidenter agnosciinus, conscientiae tuae fidelis integritas compulit et beneficiorum nostrorum grata memoria quam agcntis in ultimis etiam spiritus retinebat, induxit. Et quuru sicut audivimus, adhuc te lectus adversae valetudinis teneat, nec in totum evanuit spes salutis, ad resumendas convalescentiae vires, recepto praesenti hilariter nostrae confortationisantidoto, tanto debes instantius aspirare quanto salutem tuam nulla sicut accepimus desperatione praecisam, quam pluribus fructuosam et spccialiter nostris fore sentis obsequiis opportunam.

NICOLAS DE ROCCA FÉLICITE GUILLAUME DE TOCCO SUR SON ÉLÉVA- TION. IL FAIT EN MÊME TEMPS L’ÉLOGE DE LA LIBÉRALITÉ ET LA SATIRE DES MAUVAIS RICHES.

Inédit , publié d'après le manuscrit de l’ancien fonds latin , n° 8567 , fol.’ 112 recto.

Magistro G. de Tocco Nicolaus de Rocca. — Quia virum virtute conspicuum alloquor, verba vellem dirigere condita si possem scientiae condimento, ut quod simplex scribentis affectio non valeret, demulcentibus saltem littera comitala suffragiis suavius inforinaret. Quod mihi

licet impcritia deneget, posse prohibeat et subrepat oblivio, index tamen voluntalis dcvotio cognoscatur. Cum igitur, sicut scirc vosautumo, cunctaquae constant, pater et domine, data sinthomini, facta prohomine, subjecta hoinini, sibi concessa [est] desuper cunctis potentia dominandi, sed cum diversoruin sil diversa sentire, diversis datur hominibus diversa fruendi rebus opinio : alteri qui quantumlibet divitiis affluat et honore grandescat, largitatis virtute succinctus, liberalitalis dexteram aperit, devotorum amicorumque precibùs flexibilis, non elatus; alteri qui quanto magis liabundet in opibus, parcitatis marcore perstrictus et cupiditatis caecae vitio circumplexus, nedum pulsantibus foris in atrio rebus opima caducibus [sic] ejus dextera reseretur, verumtamen ne bine inde congestae pecuniae congeries minuatur, in gazophilantium immo in possidentium infamiam, quinimo possessionis subjectae censui congregatae, lorpore largitatis utendo gelidus et tepidus consummator abstinet ab utendis, rebus se, non sibi res penitus subjungendo; alteri qui quantumlibet paupertatis mole gravetur et quantumvis inopiac pondéré comprimatur, beatae paupertatis fomentis innixus, non suspirans ad grandia, sed circumvecta laetitiae paupertate contentus se divitem reputat, et quod parum superest sibi satis est. Cum rerum igitur fortuna mutabilis quae cui vult hilarem se ostendit, quem vult in nubilo amplexatur, cujus in rota volubili quisque convolvitur, vobis per Dei gratiam féliciter direxerit, gressus vestros felicibus auspiciis sublimando, gaudeo satis et votivus affeclo ut illius gratia a quo vobis collali honoris fastigia conferuntur, dicrum longitudo per consequens féliciter evolvalur.

N" 74 et 75.

NICOLAS DE ROCCA ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE POUR LUI DE- MANDER SA PROTECTION A L’EFFET D’ÊTRE ÉLEVÉ AU RANG DE NOTAIRE DE LA COUR IMPÉRIALE. RÉPONSE ENCOURAGEANTE DE PIERRE.

Inédit, publié d’après le manuscrit de l’ancien fonds latin 8567, fol. 66 recto à 67 recto. — Collationné avec le manuscrit de la bibliothèque de l’Université de Leipzig, n° 1268.

Magistris P. de Vineis et G. de Tocco Nicolaus de Rocca. — Etsi conception jam diutino temporis tracta proposition quod torpens hucusque silentii sera perstrinxit, imprudentiae rigor inficiat et negligentiae fere nota respergat, caute tamen purgatur inertia et improvidentiae sic livor abluitur quod, quanqaam neglecla scribentis aviditas hactenus sibi quodammodo displicendo siluerit, salubrius tamen speravit et credidit ut tacentis coloni qualitas cognosccretur a fruclibus, quanquam experimento suorum improvisa relationis jactantia testaretur. Reputavi quoque decentius alienis conliccns detegi Iabiis quam per arrogantiae vitiosae suffragium, qnae cujuslibet orationis deturpat officium , superstitiosus vestris aspectibus attendendus (?). Ne vero reddar ulterius de mora culpabilis et de negligentia vitiosus, labores assiduos quibus corpus quotidic lacessitur et anima, tanquam fidelis et passivus interpres vestrae benignitatis auditui quae cunctorum causas diligenter examinât, aggredior relaturus. In quibus quanquam malis ut (?) patiens orc sit doctior, cum omnis fere passio in aclu sit potior quam scrmone, quantum tamen sermoni licuerit, lectio vobis epistoiae praesentis exponat. Fuit itaque, domine, quod postquam ofticium registrandi quod bajuli sibi eredili totum imbibit animum, velut quaedam me species servi-

tutis, implicuit , quasi factus corpus unum cum calamo et persona eadem cum quaterno; sic sudavi fréquenter et alxi, sic me labor continuus indesinenter oppressif, prout datus mihi testis illati martyrii quaternio profitetur, quod insufficientia de caelero pro me satis sufficienter allegat ac praeter personalis afflictionis angustias, expensarum suffragium quod est saepe laboriosis ossibus consolationis emplaustrum , sicut vestram non dubito latere notitiam, laboribus non respondet. Et quod est omni labore crudelius, juvenilis vigor ingenii quod quales quales studendi primitias de lactantis jamuberesuxerat, dum exercitantis deberet pasci cibariis, in manualem, proh dolor! operam conduit quîcquid sibi debebat excrcitationis afferri. Nec tam laboriosi jugo martyrii colluni voluntarius supposuissem et liumcros, nisi prius passionis instanlia melioris boni praesagia promisisset. Sed cum liabeat spes improba proprium ut nunquam exliinet satis esse quod recepit , semper meus in statera Fiduciae suspensus [est] animus ut aliquarn beneficii fecundioris particulam de tanti puteo laboris subjectus exhauriat et devotus attingat. Imploratur ergo vestrae benignitatis offieium ut cum anni jam circulum et ultra, si verum fatear, in labore registrandi eonsumpserim et consumi jam fere nequeat ultra conditio, vel reditum si placeat licentietis ad propria, vel in domo summi principis in qua mansiones* muitae sunt, locum ubi gratius et fructuosius serviam praefi gratis. Cum benefaciendi quibuslibet regnet in pectore vestro potentia, dum reseret nemo quod clauditis et quod reseratis per consequens nemo claudat, regnet* [quoque^ scientia dum, si me non fallut opinio, scire vobis datunx est quicquid utilitatis sub pallio solis absconditur praeter septem signacula forsitan clausilibri; regnet et

t Hic îu cod . Paris, et infra, regeret.

debitum, dum si quidquid virtutis habuerit in vos mater natura jam conduit, ex necessitate quadam in alios efîunditis quod habetis. Ut currus igitur carrât aequalis quem perficit in rotarnm parelitatem quaternilas, in vobis quaeso nascatur et alia voluntas utinam quasi grala 1 .

Responsiva mayistri Pétri de Vineis ad Nicolaum de Rocca.

Inter tôt excelsa virorum ingénia quos in aula Cesarea fecunda rhetoricae diutius ubera lactaverunt, cxtcndens inanum ad aratrum, Nicolae rhetor, nobis occurris. Incognitus, sera pudoris et verecundiac clavibus obseratus, vocis articulo prorumpis interdum, et tanquam ex vase tenero gutta restagnans latere interius plenitudinem profitetur. Ob quam ne l'oras eruptuet et ne liquor in vacuum dispergatur, vcrecundus vasa receptionis efflagitas in quae quicquid eductum exterius ingeniosus acceperis, collection interius operosus infundas. Agrum matura jam segete coopertum falcibus nostris exponis, promptain beatiludinem renovans anliquorum, superveniente socordia temporum noslrorum obductam. Quae dum petitionem publicam publicorum bonorum virtuosam potius quam ambitiosam petentibus reputabat, dum ex multis competitoribus magis ydoneo bravium concedebat, virtutes latere diutius et insuffîcicntias abtegi non sinebat; ad certamen hujusmodi certatores certa fulucia producebal, virtus annabat interior ut exterioris gloriac praeconium flagitarent, quando vel factum sine litc consilium vel obtentam de lite victoriain centumvirale judicium decernebat. Pcllem igitur veterem nova clamidc consucns ac velut armis antiquis novus athlcta prosiliens,

1 Le manuscrit de Leipzig porte pro/ecto quasi quarta : ce qui serait peut-être la bonne leçon , le quadrige étant une allusion aux quatre juges de la grande cour impériale.

novum officium vetustae consuetudinis auctoritate deposcis, lieri desicleras in auguslo palatio de regislratore magister notarius vel ut typice dicatur, urbanus de laboratore colonus. Ad quod fiducialiter expetendum, eo sallem accedis audacior qno de voti consummalione securior, dum nec praesentes competitores invenias nec expectes, non quod de meritorum suffragio forte diffiderent concurrentes, sed quia carere titulo potius eligunt quam ejus affligi dispcndiis et laboribus fatigari. Sicque grata simplicis honoris habuit quae duplicis oneris gravitale pensantur . Haec tanien, ut verum fatear, a jam receptis ad gratiam et ad epistolas regias evocatis tantum accipis; quantumcunique de talibus inusitent, quantumcumque a plena parapside colla detorqueant, nunquam aut raro mensam propositionis effugiunt nec abhominata fastidiis fercula derelinquunt. Qui si forsan hoc faciunl ut simulate per fraudem abhominationis ingenio te retrahant appetentes, tu nullo modo stupefactus abscedas, timidus pedem non retraitas, sed ad ostium humeros virtuosus impingas. Et ut pulsanli tibi paterfamilias noster et dominus aperiri praecipiat, Petrus tuus labiorum claves, intercessionis benivolae preces, sufticientiae tuac benignus interpres, cum se locus et tempus ingesserint, favorabiliter domino praesentabit, velut qui teste supremo judice, quoslibet hujusmodi vestes nuptiales babentes libenter ad nuptias introduco, nullius unquam consortis impatiens, quin potius omnium avidus et ad vineac tam largae vindemiam me prorsus insuftîcicntissimum reputans, mecuin associare quam plurimos ambiam collectores.

N" 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82 et 83.