CORRESPONDANTE FAMILIÈRE DE PIERRE DE LA VIGNE AVEC NICOLAS DE ROCCA
Inédite, publiée d’après le manuscrit de la bibliothèque impériale, ancien fonds latin, n° 8567, fol. 100 verso à 102 verso.
Mittitur acephala cedula Nicolao de Rocca per Petrum de Vinea.
Credo quod laborcs asperos lionio facilius tolérât quos mollire potest eolloquiis atnicorum. Propter quod ego judiciariae potestatis onus tain imbccillitate corporis quain oflicii nccessitalc difficile sociorum confabulationibus lenire •desiderans, te, carissime, deprecor cum quo familiarior mibi polest esse collatio, ut litterarum tuarum solatiis poenas meas fréquenter allevies, sciturus quod tibi cliani verborum lenimenta proficiunt qui laborum similia pateris detrimenta.
Respondet Nicolaus de Rocca magistro Petro de Vinea.
Primis nudatus intemlis occurrit oratorius scribentis affectibus liiis diebus sub dubielale libellus, qui nec personam expressim mittentis intilulans nec receptoris csscntiain subfigurans judiciarii ritus ornamenta redoluil, dum laborcs judiciarios suasione molliri diclaminis exquisivit. Errasse si quidem vidcbatur ille succinctus interpres in invium, dum ad me dyametrum dirigens lactis indicia de petrae soliditate 1 inungcbat. Sed bajulantis nota condifio ad ipsius receptionem paulisper manum recipientis provocavit erroneam, et conceplae dubietatis articulum qualis qualis fidei specie coloravit. Sane, si verum fatcar nec sit mihi missor incognitus, unde dominus invilari debuerat inde fainulus redditur invitatus,
1 Peut-être sloliditate. Voir la lettre suivante.
unde Ienta procurrisse credebat epistola inde provenla claudicans nomen induit responsalis. Quae devocionis exenia sub gratiarum amictu reportans, ut sit formae relatrix in reditu quain inter nos ad mutuae collationis
applausus edere p lacet, in posterum specialis mittitur procuratrix.
A Ticolao de Rocca Petrus de Vinea.
Quod informis epistola nomen non signavit opiticis, quod quaerendum expressius non notavit amicum, causa fuit ne in scriptione domini pomposa procederet et quaesitum socium intitulationis ope cognosceret qucm cxperti ducis indicio facilius poterat invcnire. Quae si peregrina, si dévia sine paranymphi suffragio tua penetralia quaesivissct, ad edenduin magistri vocabulum nullatenus debuisset urgeri. Quae cum se nuntiam jus dicentis assereret, nisi multa receptoris intervenisset ignavia, satis assumi poterat quod is ex judicibus tecum ludere coeperat qui jocis similibus contligcre consuevit. Verumtamen quocumque modo vel laloris notitia vel stylo dictaminis cognoveris dictatorein, tua fecunda responsio sine suffragatoris uuxilio tui praestantis ingenii detegit ubertatem. Propter quod non videor, ut dixisti, in te lac de lapide stolido inungerc, sed de philosophiae plenis uberibus lactea pocula prudenter haurire. Scio enim quod qui cotidie tanta exhibes, qui talia indesinenter effundis, nisi scientiae opibus affluenter afflueres, jam tua liberalitas defeeisset. Eya ergo, frater, scribas assidue nec te taedeat de tliesauro islo taies inargaritas educere, cum aperte conjicias quod tua opulentia opulentior redditur largitate. Denique oratio tua laudes suas quasi proventa non perdidit, immo eo laudabilior est effecta quo politis diuturnitate sermonibus eleganter et provide improvisa
respondit.
Respondet Nicolaus magistro Rétro de Vinea.
In sororis praemissae suffragium praegnans coloribus excusatrix venit cpistola quam misislis. Quae tanquam efficientis causae munita praesidiis ad obtinendam de lite victoriam, multas secum et varias evidentis rationis allegationes adduxit. In ciijus conflictu sic vinci totaliter reputans, ad vindiclam inermis suppliciter dictantis postulat utérus ut quocienscumque de calamo tenui nudam ad vos et rudem pariet paranympham, linguae vestrae suavitas quae necessarios habet in talibus exornationis amictus, nudum operiat, incoctum quaeso reducat ad labricam , scabrositates elimet et emendationis stilo poliat impolitum. Est enim quae vires mihi modicas minorât ingenii, laboris assidui taedium , causa praecipua quae temerariae validitate potentiac nedum ornari quod dicitur impedit, sed dictionem etiam simplicem interdicit, dum operantis humeris continua fatigatione fragilibus tam aspero jugo suppositis, vix respirationis hora conceditur, vix cogitationi tempus ydoneum nisi quod a furtivo praedone subripitur, operario relaxatur. Sed tanquam ignis delatus in gremio, quicquid interius forsitan repentine colligitur, manualis curae perplexitas ebibit, quicquid temptatio passim pensantis cruptuat, de quaternionis cura sollicitudo continua, quem milii rerum eventus poenalitatis sociavit interprétera, ambitiosa consumit.
Nicolao Petrus.
Quoscumquc triumphos de duello dictaminis strenuus praestoleris athleta, ego tamen etsi fortuna consentiat, nullam quaero de amicabili dimicatione victoriam, ex qua certando solummodo reddatur pugil lingua fecundior, ex qua pugnationis audacia vincendo succumberet.
quia duni deficerct hostis obstaculum, virtus exercitio valida otioso tripudio perdcretur. Scquitur ergo ut adversario tuo non cedendo, sed confligcndo complaceas, qoi tune succubuisse se crederet cuin obicem non haberet. Quod aulem ludendo rogitas ut tuae orationis verba discutions ineompta comam et condiam incondita, facerem utique quod hortaris nisi quod vereor ne dum cultus adderetur incultior et pro insipido insipidior poneretur, corrigenda correctio ludibriosa ludibriis haberelur. Tua igitur lima tibi soli sufficiat, quae nedum tui operis novit expurgare rubiginem, sed aliorum sordes et sordida didicit elimare. Praeterea laboris incommoda rescribens conquereris quibus sic dicis ligatas manus ad calamum ut etiam momento non audeas ad diclamen animos relaxare. Amice , confiteor quod libertas ingenii dum servili servi tio premitur, nec pensât loqui nec potest vera discernere , et si quando forsitan se familiari furto subripiens ad scribendum, aliqua reperit de incumbentis oneris expeditione sollicita, tolcrabilius eligit inculta depromere quam necessarii cessatione servitii se quaestionibus immiscerc. Verumtamen, frater, in te ista non video; innno si te tanti operis opinor opiiieem, congruenlius convenit opinari ut vel divinum géras ingenium vel nullis perplexitatibus praepediatur humanura. Etenim dum tantae elegantiae dictamen inspicitur, dictatoris profunda profunditas aut crederetur superum fulta suffragiis aut nullis occupationibus impedita. Igitur cum replicationibus istis tua sufficienter elidatur exceptio, si non allegatur ydonior, ab incepto conflictu non poteris excusari.
Respondet Nicolaut de Rocca eidem Pelro de Vinea.
Etsi xictoriae titulos, prout replicantis industria cauta subintulit, in responsalis pavidae sérié quam paupere
veste contexerat, excipienlis stupor inseruit, nunquam tamen victoriosis cxtolli suffragiis in altercationis coeptae conflictibus animus rescribere superbus appetiit, nec per cessionis ingratae remedium remissus confligere desperavit; sed tanto robustius insistere credidi quanto sapidius mihi cedit ad gratiam ejus gratis invenisse colloquium, cujus vernantis linguae suasio tam nobiles suadelas erupluat, cujus intuitus ad tam familiaris collationis retransitiva coimnercia précis multiplias debuit pretio invitari. Ulud verumtamen vindictae fastigium quod traxit ad consequentiam legentis auctoritas, si dictantis conscientia litteram sociasset, ad coeptum tantummodo salutationis defalcatae litigium si lectoris placuisset aspeclibus, potuit rclorqueri. Nec peccavit sane, si verum fateor, supplicis oraloris intentio, dura ad orationis inl'ormis reformanda mysteria limae vestrae quaesivit auxilium et vestrae conformitalis perfectio petebatur. Solet enim raro vel nunquam rigor opificis dampnare quod edidit. Solet et rarius per se viciosac dictionis enormitas accusare patronum; sed cum sagacius cujuslibet nota discriminis alienae mordacitatis impulsibus argua tur, clegi decentius omne quod scribitur vestrae correctionis stimulo relinquendum, quod superstitiosa praesertim perplexitas irnplicat, quod cura continua laborantis infestât. Super eo denique quo proponentis elidebatur exceptio prioris adhuc clypei munita repagulo, sic vestrae replicationis argumenta refellit quod licel verborum acies quae per subreptionem fréquenter tenuis archa difflbulat, quae minus bene Cyclopis fabrica decoquit, aliquid vobis ut dicitis saporis adducat, facit hoc utique, si ine non fallat opinio, discretionis vestrae benignitas quae cantica sibi displicere non patitur, dum nexu dilectionis amplectitur citharoedum. Propter quod ista sufficiat Iriplicala defensio, donec successivis insultibus impugnetur.
Nicolao de Rocca Petrus de Vinea.
Etsi non sit tic more pugnantium indefessos liumeros congressionis appetcre, ego tamen in hac palaestra dictaminis optavi semper hostis audaciairi et colluctationis instantiairi inflexibilem requisivi, quum ut opinor, quocumque fugientis terga persequitur aut non rebellanlem pcrcutit inimicum, turpia bella congreditur et ignominiosa Victoria gloriatur*. Propter quod gratulor utique quod dimicatio contrarii inilitis quae vidcbatur imbecillitate ncscio utrum simulala lentesccre, collectis anirnis fortes et agiles vires exercilat; etiain bcllator sic coepit beilicosus irrumperc ut qualiter pridie credidi debilitate succumbere, hodie videatn sublimitate potentiae triumpbarc. Restât igitur [ut] in expertum militent insilire metuat tyronis improbitas, cuni quo contligere strenuum, cum quo contendere virluosum. A quo si prosterni forte contingeret, nulla casus infamia, dutn gigantis imrnensitas vinceret hominein et formicam tenuem moles opprimeret elepbantis. Illud vcrumtamen quod frcquens oppugnationis oratio flagitat, ut ntca cote enses et gladios acuant a quibus vulnera sentio, de quibus exitium reformido, bellica jura rejiciunt quae nimis grave disjudicant ut aliquis ad suae victoriae gloriam de inimico suffragia debeat postulare, et dum fidem inter bostes esse non imperant, fraudera et facinus inter eos non prohibent inveniri. Igitur cesset in posterum perniciosa petitio, ne si fortassis pugil dolo pugilis sentiret incommodum, dura non posset de imminenti perfidia conqueri, fidera suant supervacuo causaretur. Denique, frater, ut ex liltcrarum fine conjicias quod ad te principia dirigunlur, omni adulatione
* C’est la pensée de Corneille :
A vaincre sans péril, on triomphe sans gloire.
seposita, noveris quod mihi tuae facundiae dulciloquia placuerunt, curri qua conferre placet, cum qua disceptarc delectat; sciturus quia, si grave non tuleris quod lyram tuam scribcnlis penna sollicitet, nulla negotii poterit intervcnire perplexitas quae me a pulsalione tam utili et responsione tain congrua valeat avocare.
Respondet Nicolaus de Rocca eidem Petro de Vinea.
Per strenui bellaloris industriam verborum gracilis reciprocata commixtio legenlis aflectibus quem hoslem intitulât, in sui esse satius placere non potuit. Scd in hoc tantisper cautc me pepugit, in hoc sub recli seu potins ridiculi specie malcriain desperationis adduxit quod acum inter ferramenta commiscuit et me quasi pulicem ad animalia grandia comparavit, novas mihi potcntiae plumas attribuens et retentis notas noviter sublimitalis impingens, qui teste styli suffragio nec conceptum in dimicatione mutavi proposilum, nec variam *, Deus videat, ex accidenlis cujuslihet involucro voluntalem. Ex hoc siquidem cauta conjicilur dimicantis auctoritas ut dum praeter liellicae legis auspicia, hostis insignia lot praeconiis extulit, dum oppugnationis obstaculum tôt laudibus hypocritis trutinavit, eo magis promptuarium laudali tepesceret quo confidentius interioris hominis pensato judicio magis aperte diffîderet, dum nichil sibi de contingcntibus invenit nec appenditiarum aliquam sibi praedicat veritatem. Dixistis praeterea non esse quaerendum ah hoste suffragium. Domine, fateor quod habet manualis conflictus régula proprium ut hoslilem inslantiam hasta bellicantis exaggeret et fraude doloque quo praevalet circumveniat inimicum. Sed linguae loquacilas utilis in aenigmate jurgii quod orationis blandae suasio
‘ Forsitan variavi.
reddit audacius, tanquam ferrum quod ferri polituris acuitur, quanto praedignius purgari se cogitât, tanto pignoris emoluipenta fecundioris acquirit. Ne igitur obyius reddar et displicens unde placere credidi, forsan insipidus, ilia repelila pelitio sub silentii clave recluditur, oblatae pennae vcstrae mysterio tanto recipiendo solennius quanto quae sine cithara luderet, discordiam lyrae modificans gratiorem efficiet melodiam.
• N°* 84 et 85.
LETTRES DE NICOLAS DE ROCCA A UN MAITRE PIERRE ( PEUT-ÊTRE PIERRE DE HIBERNIA), A QUI IL DEMANDE LA PERMISSION DE FAIRE UN COURS PUBLIC SUR L’ART ÉPISTOLAIRE.
Inédites, publiées d’après le manuscrit 85G7 ancien fonds latin, fol. 82 verso et 119 verso.
Magislro P. Nicolaus de Rocca .
Gavisus sum satis in lectione litterarum vestrarum, dum non nisi amicabile verbum placidis affectibus offerebat. Nescio tamen si in corde et corde (de) loquti fueritis, cunr consanguinei vestri quorum spes dependet a vobis, aliud faciant quam scripsistis. Et sic dum verbis vestris eorum sunt facta difformia vel expresse contraria, quid causam liujus varietatis adduxerit infra pectus vestrum débita revolutione pensate. Ego tamen qui amicus amicis et vobis praecipue necessaria lege dilectionis astringor, quid super hoc fieri possit et debeat provisioni vestrac committo. Nec tamen credatis propterea sic abbreviatum fore me viribus ut facultas mihi taies propulsandi molestias denegetur. Super negotio autem fratris mei dirigi litteras quas vestra dilectio persuasit, praesentium negotiorum et temporis qualitas diligenter consi-
derata non patitur. Propter qtiod, amice carissime, vos qui super hoc studium procuration^ apponitis, omnem sollicitudinem principiis adhibele ut juxta verbum vestrum in quo jam rete laxavi, desiderata negotii consummatio videatur.
Magistro Petro Nicolaus de Rocca.
Si arbitrants non fallatur opinio et opinantis arbitrium non fraudetur, inter omnia quae divina potentia doctrinac vestrae gratificari posset, nil profecto vobis jocundius extimo quam si vestrae feeunditatis grciniuin novae prolis foelum multiplicet ad boc ut scientiae poculis satiando famclicos, qui velut tilii a vestris dépendent uberibus, intendatis palmiles vestrae generosae propaginis in scolarcs. Haee sunt nanique docentis ad discipulum certissima pignora, dum plantât in alium quod in se novit esse plantatum. Nam licet vitae spiraculuin pereat, non lamen dépérit in doctrina; licet ut homo desinat, non tamen desinit ut inagister. Interest ergo vestra cujus utérus semper genuit indefessus et parère novos filios non desistit, nostra fovere plantamina et plantas si quae succreverint iiTigare. Inter quos tanquam minimns, qui vester sum totus, cum in florum et frondium productione prodierim, ut fructus pariam tanto fortius moveri débet sinus icstrae prudentiae quanto felicius exaltantur famae vestrae praeconia si novuin constituitis plantatorem. Cum igitur in proprii natalis partibus, instinctu quorumdam scolarium, in arte dictaminis proposuerim aliquid implicitum explicare et aestivi lemporis dies qui rnibi ad requiem post quotidianos labores hyemis conccduntur, ad communem utilitatem studentium consunnnare, per vestrae peto discrétion^ gratiam a coetu doetorum omnium mihi licentiam impetrari ut, licet particularia studia sint penitus
interdicta, mihi ad gratiam cum tempus nunc instet, generalis studii docendi remedium concedatur.
NICOLAS DE ROCCA RECOMMANDE A UN DE SES PARENTS DE FAIRE ÉLEVER LE PLUS SECRÈTEMENT POSSIBLE UN FILS QU’iL VIENT D’AVOIR D’UN COMMERCE ILLICITE.
Inédit , publié d’après le manuscrit 85G7 ancien fonds latin ,
fol. 15 verso.
... Cognato Kicolaus de Rocca clericus.
Scripsi tibi aliquando et consequenler oretenus replicavi ut illi puellae de Rocca G. nomine conferres ad victum aliquid, ne ego saltem apud Dominum ex patrato commercio demererer. Sed tu verbum meum taliter observasti ut nec eam etiam respexeris, potum aquae sibi in auxilium exbibendo. Nunc autem licet ut audio peperit puerum , tu tamen circa eam et natum ejus parcitatem solitam non omittis. Profecto deberet te conscientiae tuae pudor arguere super hiis quae ex tanta avaritia commisisti, cum debuisses- de bonis propriis illi amore mei aliquid crogare, etiam si de bonis meis aliquid non haberes. Videas ergo qualiter circa id honori meo hucusque detuleris, cum debuisses puerum
ipsum extra villam Sancti ad tegendam meam
infamiam mittere nutriendum, ut notam criminis evitarem. Volo igitur ut si de honore meo est aliqua tibi. cura, eidem G. pro se et filio necessaria de bonis meis faciens ministrari, puerum ipsum sicut tibi videbitur extra dictum locum in aliquo remoto loco caute facias enutriri , ita quod saltem afïectum ad me dirigere videaris.
N" 87, 88, 89, 90, 91 et 92.
CORRESPONDANCE DE NICOLAS DE ROCCA AVEC PHILIPPE, ÉVÊQl'E
