BULLE D’ALEXANDRE VI INSTITUANT LÈ TRIBUNAL M

Alexander, episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, salutem et apostolicam benedictionem. Humilibus supplicum, presertim regia dignitate pollencium, votis libenter annuimus eaque favoribus prosequimur opportunis. Exponi siquidem nobis nuper fecit carissimus in Cbristo filius noster Ludovicus duodecimus, Rex Francorum illustris, quod, oliin eo existente duce Aurelianensi et in duodecimo vel circa sue etatis anno constituto ac pâtre orbato, clare memorie Ludovicus, tune Francorum Rex undecimus, nobilem mulierem quondam Mariam de Gleves. ejusdem Ludovici moderni Regis genitricem , ut ipsum Ludovicum modernum Regem cum dilecta in Ghristo filia, nobili muliere, Johanna de Francia, ejusdem Lodovici undecimi Regis nata, que eidem Ludo-

(l) Plusieurs historiens ont dit que ces bulles avaient été apportées par César Borgia. (Duperray, Traité des dispenses de mariage, p. 55 1 ; Le Roux de Lincy, Vie d’Anne de Bretagne, t. I, p. 166; M. l’abbé Clément, Les Borgia, p. 344 , etc. ) C’est une erreur, comme l’observe avec raison M. di Soragna. ( Rassegna nationale, 188a, p. 354;

Il papa Alessandro VI nella sioria d’Italia.) César ne débarqua en France qu’au commencement d’octobre (Nicole Gilles): il apportait le bref de dispense pour le mariage de Louis XII avec Anne de Bretagne. 11 était encore à Avignon le 3i octobre. (Alvisi, jOesare Borgia, p. 5a.)

ACTES DE LA PROCÉDURE

vico Régi moderno quarto consanguinitatis gradu conjuncta W et ad concipiendum proiem impotens erat, prout adhuc existit , matrimonium contrahere faceret, minis et terroribus compuiit, et deinde, matrimonio hujusmodi per eumdem Ludovicum, modernum Regem, quem dictus Ludovicus undecimus Rex, in bumanis agens, de sacro fonte levavit, cum eadem Johanna, nuüa super quarti gradus consanguinitatis et, quod ex levacione hujusmodi provenil, cognacionis spirituaüis impedimentis dispensacione eis suffragante, nulliter et de facto contracto et invalide existente, ac eodem Ludovico Rege uudecimo, prefato Ludovico Régi moderno effecto puheri, ut ipse matrimonium cum prefata Johanna de novo contrahere[t] , precipiente , ipse Ludovicus Rex modernus, propter minas et terrores sibi per eumdem Ludovicum Regem undecimum et ejus parte illatos, minis mortis, pavore, ac alias per vim et metum, qui cadere poterant in constanlem virum, compuisus, matrimonium cum eadera Johanna, quamquam etiam super impedimentis hujusmodi curn eis, ut prefertur, per Sedem apostoiicam dispensatum non foret, de novo contraxit;et dicto Ludovico Rege undecimo, clare memorie, Karolo etiam, dum in humanis agebat, Rege Francorum, ejusdem Johanne fratre, relicto, intérim vita functo, postquam dictus Ludovicus, modernus Rex, ad Rritanie partes se contulerat et hostiliter captus ac per triennium vel circa carceribus detentus, et tandem ab ipsis carceribus iiberatus fuerat, ipse qui, vi et metu predictis durantibus, per viginti quinque aut viginti sex annos vel circa eidem Johanne cohabilaverat, quique in eamdem Johannam

(1) Voici la filiation qui établit cette parenté :

Charles V.

Charles VI, Louis 1er, duc d’Orléans,

Charles VII , Charles d’Orléans ,

Louis XI , Louis d’Orléans.

Jeanne de France.

Ce qui constitue, en droit canon, le troisième et le quatrième degré (voir Corpus juris canonici, éd. Friedberg, t. II , p. 1 43 1 ). Dans notre droit civil, ce degré est le septième.

(2) Cet empêchement a été supprimé, pour la plupart des cas, par le concile de Trente. Mais, même en i4g8, il n’avait pas une très grande importance et ne pouvait être considéré comme dirimant.

mente et voiuntate numquam consenserat, dicto Karolo Rege vita functo, et vi ac meta predictis cessantibus, contra hujusmodi matrimomum statim reclamavit. Quare, pro parte dicti Ludovici moderni Regis, nobis fuit humditer supplicatum ut matrimonium bujusmodi nullum declarari mandare, absque (sic) prefato Ludovico moderno Régi et statui suo in premissis opportune providere, de benignitate apostolica, dignaremur. Nos igilur, qui de predictis certain noticiam non habemus, hujusmodi supplicacionibus inciinati, Fraternitati Vestre, de qua in liiis et aliis specialeni in Domino fiduciam obtinemus, per apposto- !ica scripta mandamus quatenus, conjunctim per vosmet ipsos, ubicumque fueritis, procedentes, vocatis dicta Johanna et aliis qui fuerint evocandi, de premissis omnibus et singulis, auctoritate nostra, vos diligenter informetis : et, si per informacionem eamdem vobis légitimé constiterit quod dicti Ludovicus modernus Rex et Johanna fuerint dicto quarto consanguinitatis gradu conjuncti, vel quod dictus Ludovicus rex undecimus dictum Ludovicum modernum Regem de sacro fonte levaverit, nullaque dispensacio fuerit subsequuta, seu prefatus Ludovicus modernus Rex per vim et metum supradictas, qui cadere poterant in constantem virum, dictum matrimonium cum prefata Johanna contraxerit, visque et metus hujusmodi usque ad obitum prefati Karoli Regis, ipsius Johanne fratris, ac prefati Ludovici moderni Regis predecessoris, perduraverint, aut prefatus Ludovicus modernus Rex per tempus a jure statutum prefate Johanne cohabita verit, intérim carnali coppule opem et operam dando efficaces, quodque dicta Johanna adeo maieficiata et impotens existât quod idem Iuidovicus, modernus Rex, eam intérim carnaliter, intra claustra pudoris, cognoscere nullathenus potuit neque potest, aut de aliquo alio legitimo impedimento propter quod inter ipsos Ludovicum modernum Regem et Johannam matrimonium canonice subsistere non potuit neque potest, matrimonium hujusmodi nullum fuisse et esse, dicta auctoritate, declaretis, prout de jure fuerit faciendum facientes, quod declaraveritis per censuram ecclesiasticam firmiter observari : et nichilominus, si declaracionem hujusmodi per vos, vigore presencium, fieri

ACTES DE LA PROCÉDURE

contigerit, ut prefertur, eidem Ludovico, moderno Régi, cum alia muiiere, quam de jure poterit ducere in uxorem, matrimonium aiias rite contrahendi licenciam dicta auctoritate largiamini : non obstantibus , fe~ iicis recordacionis, Bonifacii pape octavi, predecessoris nostriW, quibus cavetur ne quis extra suam civitatem et diocesim, nisi in certis exceptis casibus, et in illis ultra unam dietarn a fine sue diocesis, ad judieium evocetur, seu ne judices a Sede deputati predicta extra civitatem et diocesim, in quibus deputati fuerunt, contra quoscumque procedere et alii vel aliis vices suas permittere présumant, et de duabus dietis in consilio generali édita, ac aliis constitucionibus et ordinacionibus apostolicis contrariis quibuscumque ; aut si prefale Johanne vel quibusvis aliis, communiter vel divisim, ab eadem sitSede indultum quod interdici, suspendi vel excommunicari , aut extra vel ultra certa loca ad judieium trahi non possint, per litteras apostolitas non facientes plenam et expressam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mencionem. Datum Rome, apud Sanctum Petrum, anno incarnacionis dominice millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, tercio kalendas augusti, pontificatus nostri anno sexto. Sic signatum, supra plicam : A. de Comitibüs

Tours, i3 août.

MANDAT DONNÉ PAR LE ROI À ANTOINE DE L’EST A NO, son procureur.

In nomine Domini, amen.

Per hoc presens publicum instrumentum cunctis pateat evidenter et sit notum quod, anno a nativitate ejusdem Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, indicione prima, die vero tercia

(I) Sexti decretalium, iib. II, lit. ir. — (a) Cette bulle a été publiée par Duperray, Traité des dispenses de mariage, p. 554.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

décima mensis augusti, pontifîcatus in Christo patris et domini nostri, domini Aiexandri, divina providencia pape sexti, anno sexto, in mei, notarii publici , testiumque infrascriptorum, ad hoc vocatorum speciaïiter et rogatorum, presentia, personnaliter constitutus, serenissimus et dlustrissimus princeps et dominus, dominus Ludovicus, Dei gracia Francorum Rex cristianissimus, inter cpiem, ut asserebat, ex una, et ibustrissimam principissam dominam Johannam de Francia, certum tune expressum matrimonium, sub certis modo et forma etiam tune expressis, nulliter et de facto obm contractum fuisse, principales, principaliter, pro se ipso, citra tamen quorumeumque procuratorum suorum per eum hactenus quomodobbet constitutorum revocacionem, omnibus melioribus modo, via, jure, causa et forma, quibus meiius et eflicacius de jure potuit et clebuit, potestque et debet, fecit, constituit, creavit, nominavit et solienniter ordinavit suum verum certum legitimum et indubitatum procuratorem , actorem , factorem , negociorumque suorum infrascriptorum gestorem, ac nuncium specialem et generaiem, ita tamen quod specialitas generabtati non deroget W nec e contra , videbcet venerabiiem et circonspectum ac magne auctoritatis virum, dominum Anthonium de Stanno, dominum de Aito Brancho, utriusque juris doctorem, prefati christianissimi domini nostri Regis in suo supremo consibo consibarium, ibidem présentera et onus procuracionis hujusmodi in se suscipientem et acceptantem, soium et in sobdum, sciiicet speciabter et expresse, ad, ipsius domini nostri Ludovici Regis constituentis nomine, et pro eo, quasdam bubas sive iitteras nuper ad ejus instanciam a prefato sanctissimo domino nostro papa super divorcio et celebratione divortii matrimonii obm inter eum, ex una, et prefatam dominam Johannam de Francia, ut prefertur, contracti impetratas, et per ipsum sanctissimum dominum nostrum papam eidem domino nostro Régi concessas, coram reverendis in Christo patribus et dominis, dominis Ludovico Âlbiensi et Fernando Septensi, Dei et appostobee Sedis gracia episcopis, judicibus et executoribus in eisdem

(l) Allusion à la règle de droit posée par Boniface VIII ; ctGeneri per speciem dei'ogatur. » (Sexti décrétal. liv. V, tit. xii, reg. mvt.) .

ACTES DE LA PROCÉDURE

litteris appostolicis auctoritate appostolica deputatis, prosequendum; et coram eis comparendum; necnon citacionem contra prefatam dominam Johannam et quoscumque aîios sua, communiter vel divisim, interesse putantes, et in execucione citacionis hujusmodi decernende nominandos, in forma sol i (a et débita decerni, illamque exequi, seu execucioni débité demandari, ac ad celebracionem divortii clicti matrimonii necnon ad omnimodam totalem et ulteriorem earumdem îitterarum appostolicarum et contentorum in eisdem, juxta et secundum iliarum continenciam, formam et tenorem, per eos procedi, dictumque matrimonium impugnandum et objiciendum, et illud nunquam fuisse vel esse validum per eosdem executores declarary, et ab illius vinculo absolvi petendum; ac causam seu causas in dictis licteris appostolicis contentas et expressas proponendum et allegandum; necnon quoscumque testes, in causa hujusmodi et contentis in dictis licteris appostolicis, nomine quo supra, producendum; eosque super narratis et expositis in eisdem licteris appostolicis jurari et examinari faciendum; et eos ac eorum dicta et deposiciones admicti, et in causa hujusmodi ad omnes et singulos actus, etiam usque ad difTmitivam sentenciam procedendum; et in ilia concludi etiam petendum; necnon calumpnie et cujuscumque alterius generis licitum et honestum juramentum circa premissa requesitum in animam ipsius domini nostri Regis prestandum; et, si neccesse fuerit, pro premissis omnibus et singulis ac omnibus et singulis aliis causis personam prefati domini nostri Regis et dictum ejus negocium concernentibus, tam coram prefatis quarn coram quibuscumque judicibus, executoribus et commissariis ordinariis sive delegalis, tam secularibus quam ecclesiasticis, quacumque auctoritate fungentibus ac functuris, comparendum; litem seu lites contestandum et contestari videndum; de calumpnia vitanda et veritate dicenda jurandum; libellum et libellos ac quascumque alias peticiones summari[a]s verbo vel in scripto dandum et offerendum darique et offerri videndum; articulos producendum etproduci petendum; eisque respondendum et responderi petendum; testes, acta, litteras, instrumenta, privilégia, processus ac alia munimenta in modum probacionis produ-

uirniMEniE nationale.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

cenduro et produci videndum; in eos et eorum dicta ac deposiciones necnon producta et producenda ex adverso contradicendum, obiciendum, replicandum, duplicandum, tripiicandum et, si opus fuerit, quadruplicandum; exceptiones cujusque generis dandum et allegandum; judices, officiales, notarios, et loca eligenda, ac sibi suspectes recusandum; in causa et causis concludendum et concludi petendum; renunciandum et renunciari petendum; sentenciam seu sentencias, tam interlocutorias quam diffinitivas, ferri et pronunciari petendum, et ab eis et quocumque alio gravamine illato vel inferendo provocandum et appellandum; appellacionem et appellaciones suas prosequendum causamque et causas hujusmodi, etiam ad romanam curiam, si opus fuerit, devolvendum et devolvi faciendum ac prosequendum; expensas, damna et interesse taxandum taxarique petendum, et, si necesse fuerit, super ipsis jurandum; unum quoque vel plures procuratorem seu procuratores, loco sui, substituendum, cum simili aut bmitata potestate, eumque vel eos revocandum, et onus procurationis hujusmodi in se reassumendum, quotiens sibi placuerit et videbitur faciendum; et generaliter omnia et singula alia faciendum, dicendum, jurandum, excercendum et procurandum, que in premissis et circa ea neccessaria fuerint seu etiam alias quomodolibet opportuna, et que ipse dominus noster Rex faceret et facere posset, si in premissis presens et personaliter interesset, etiamsi talia forent que mandatum exigèrent magis specialiter quam presentibus sit expressum. Promisit insuper idem dominus noster Rex , fide regia , micbi notai’io publico infrascripto , tanquam publiée et auctentice persone, solemniter stipulant et recipienti, vice ac nomine omnium et singulorum quorum interest, intererit aut interesse poterit quomodolibet in futurum, se raturn, gratum atque firmum perpetuo babiturum totum id, et quicquid per dictum ejus procuratorem ac substituendum et substituendos ab eo, seu eorum altero, actum, dictum, gestum, factum, procuratumve fuerit in premissis. Relevans nicliilominus idem dominus noster Rex, et relevare volens eumdem procuratorem suum , ac substituendum et substituendos ab eo, ab omni onere satisdandi judicioque satisdandi et judicatum solvi ,

ACTES DE LA PROCÉDURE

cum omnibus et singulis clausulis neccessariis et opportunis, ac sub omni aiia juris et facti renunciacione ad bec neccessaria pariter et cautela. De et super quibus premissis omnibus et singulis, prefatus dominus noster Rex sibi a me notario publico infrascripto fieri peliit et requesiit unum vel plura publicum seu publica instrumentum et instrumenta. Acta fuerunt bec Stampis, Senonensis diocesis, sub anno, indictione, die, mense et pontificatu predictis, presentibus ibidem reverendissimo in Christo pâtre et domino, domino Georgio, miseracione divina archiepiscopo Rothomagensi , et nobili viro , domino Roberto de Estanno, milite, domino loci de Villerestz , Rothomagensis diocesis, dicti domini nostri Regis etiam consiliariis , testibus ad premissa vocatis specialiter atque rogatis. Et ego Petrus Garnaudy, dericus Bicturicensis diocesis, licenciatus in decretis, litterarum appostolicarum abbreviator, publicusque appostolica et imperiali auctoritatibus notarius, quia premissis omnibus et singulis, dum sicut premictitur dicerentur, agerentur et fièrent, una cum prenominatis testibus presens interfui, eaque omnia et singula sic fieri vidi et audivi, ac in notam sumpsi, ex qua hoc presens publicum instrumentum, manu alterius, scriptum extraxi et in hanc publicam formam redegi, signoque et nomine meis solitis et consuetis illud signavi, in fidem, robur et testimonium omnium et singulorum premissorum, rogatus et requesitus. Sic signatum : P. Gabnaudi, notarius.

Tours, jeudi, 3o août û).