‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 232 sur 348 · CONCLUSIONS DU PROCUREUR DU ROI · texte numérisé non relu

CONCLUSIONS DU PROCUREUR DU ROI

Coram reverendis in Christo patribus et dominis Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus cause, negocio et partibus infrascriptis a Sancta Sede appostolica specialiter delegatis, comparens

<‘> Pendant ces premiers délais de pro- temps. Médiocrement rassuré sur les inten-

cédure, Louis XII n’avait pas perdu son lions d’Anne de Bretagne, il faisait tout

io3 .

820 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

nobilis et magne sapiencie vir, magister Anthonius de Stanno, utriusque juris doctor, procurator et nomine procuratorio suppremi domini nostri Francorum Regis Ludovici duodecimi et specialiter fundatus et per litteras procuratorias, in causa nulitatis matrimonii actoris contra et ad versus illustrern dominam, dominam Johannam de Francia, ream, et in jus vocatam, suam peticionem formando, primictus protestando quod, per infradicenda et scribenda, non intendit, quovis pacto, dicte domine lioneslati detrahere, dixit etproposuit : quod ipse dominus nosterLudo-

poür entretenir la faveur de la princesse. 11 y mit tant de bonne grâce qu’Anne consentit à lui engager sa foi par le billet suivant, écrit de sa main, sur un mauvais papier, sans sceau : n Monsieur mon bon frere, je aye receu par le s1 de la Pomeraye voz lectres et, aveques sa charge, entendu la singulière benevolence et amy lié que me portés , dont je suys très consolée, et vous en remercie de tout mon cueur, vous priant de tousjours ainsy continuer, comme s’est la ferme confiance de celle que est et à jamays serra vostre bonne seure, cosine et allyée. Anne. U (Le Roux de Lincy, Vie d’Anne de Bretagne, t. III, p. a 3.) Au mois d’août, le roi se rendit avec elle, avec Louis d’Amboise, La Trémoille et la cour, à Etampes , où l’on arrêta les arrangements définitifs. Anne voulait retourner en Bretagne et elle réclamait a,u roi le départ des garnisons françaises qui occupaient Brest, Nantes, Fougères et Saint- Malo. Le ig août, le roi souscrivit, à Etampes , l’engagement solennel de l’épouser dans le délai d’un an ou de lui rendre les places fortes de Nantes et de Fougères, et Louis de la Trémoille se portait, avec serment, caution du roi. Louis XII consentait à rendre dès à présent les autres villes. De son côté , Anne de Bretagne , en vertu de la clause de son contrat de mariage avec Charles VIII qui l’obligeait à épouser le roi

qui succéderait à son mari, souscrivit un engagement de se marier avec Louis XII dès qu’il le requerrait, lorsque le procès de divorce, actuellement 'pendant, serait jugé. (Dom Morice, Preuves de l’histoire de Bretagne, t. III, col. 79 4 et 799.) Le 20 août, Anne partit pour la Bretagne , où elle reprit la situation de duchesse indépendante et souveraine. ( Le Roux de Lincy, ibid. , p. 25.) Aussi, d’un autre côté, le roi faisait-il à Rome d’actives démarches. Deux ordonnances du mois d’août 1 Ag8 conférèrent à César Borgia, l’une les comtés de Diois et de Valentinois, l’autre la châtellenie d’Issoudun. (Bréquigny, l. XXI, p. 1 1 4. ) Dans un consistoire tenu le 1 3 août, César déposa la pourpre romaine et reçut du roi de France le commandement d’une compagnie de cent lances, 20,000 livres de pension et l’invitation de se rendre en France sur les galères du roi, invitation qu’il accepta. Le cardinal Julien de la Rovère, légat en France, vint prendre César Borgia à Ostie. Mais César se fit attendre : il ne partit de Rome que le 1" octobre, et en grande pompe , contrairement à ce que dit Burchard. (Tomaso Tomasi, Vita del duca Valentino, p. 1 /17 ; Guichardin , liv. IV, ch. m ; Gregorovius, Geschichte der Stadt Rom, t. VIF, p. 4 22 et 423; Alvisi, Cesare Borgia, duca di Romogna, p. 5 1 .)

ACTES DE LA PROCÉDURE

vicus Rex modernus et predicta domina Johanna de Francia in quarto consanguinitatis gradu, ex consilio generali prohibito, sibi actinent. Nam deffunctus, inclite recordacionis , Karolus sextus, Francorum Rex, et iilustris principes (sic) Ludovicus, dux primus Aurelianensis , fuerunt fratres, filii siquidem Karoli quinti, etiam Francorum Regis, ex quo Kai’olo, Rege sexto, progenitus fuit Karolus Rex septimus; ex Karolo septimo Rex Ludovicus undecimus, et ex ipso Ludovico Rege undecimo predicta domina de Francia: ex ipso autem Ludovico, primo duce Aurelianensi, progenitus fuit Karolus, dux Aurelianensis; ex ipso Karolo, Aurelianensi duce, predictus dominus noster Ludovicus Rex modernus : ex quo obstante hujusmodi itnpedimento consanguinitatis, non potuerunt ipse dominus noster Rex Ludovicus et dicta Johanna de Francia matrimonialiter copulari et copulatum de facto venit neccessario dissolvendum. Preterea memoratus Rex Ludovicus undecimus, pater predicte domine Johanne de Francia, ipsum dominum Ludovicum Regem modernurn de sacro fonte levavit; ex quo contracta fuit et est cognacio spiritualis, matrimonium inter se contrahendum impediens et contractum dirimens. Insuper quod prefatus Rex Ludovicus undecimus, pater dicte domine Johanne, clictum dominum Regem modernum, numdum annos pubertatis attingentem, paire orbatum, omnique consilio et auxilio destitutum, quantum in se fuit renitentem, minis, timoribus et terroribus nimium formidabilibus et qui in constantem cecidissent, induxit et induci fecit de eamdem dominam Johannam clucendam in uxorem; sibi comminando non solum perdicionem bonorum, sed projectionem in aquam et mortem : et quiquidem Rex Ludovicus undecimus solitus erat male tractare et in suos subditos, non sibi aut suis preceptis aut mandatis obtempérantes, sevire, prout multis exemplis patuit; unde, ad evitandum penas ipsas, simulavit ipse dominus noster Rex modernus matrimonium cum eadem contraxere,licet, re vei’a, ipsi matrimonio numquam liberum prestiterit consensum , sed vi ac metu , de quibus sepissime protesta tus fuit, ad hujusmodi simulatas nupcias fuisset processum, quas numquam ratas habuisset. Qui, cum, post ipsius Regis Ludovici mortem et obitum, arbitraretur se in libertatem devenisse, et

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

voluntatem ac dissensum super hujusmodi nuptiis tam violentis detexisset, hujusmodi matrimonii auctores acipsius domine Johanne, utriusque sexus, consanguinei et affines cor Regis Karoli octavi, fratris ejusdem domine Johanne, in ipsum dominum nostrum Regem et adversus eurn inflamaverunt, sic quod compulsus fuit, pro vita et rebus salvandis, in Brilaniam auffugere, prout et auffugit, ubi receptus, suum animum manifestans in signum et approbacionem premissorum, de alio matrimonio et cum aiia muiiere contrahendo tractavit, ac nuncium fïdelem cum instructionibus ad curiam romanam pro provisione super hoc obtinenda destinavit; quam idem Karolus Rex, de hiis certifficatus, de facto impedivit; et, quibus non contentus, ipse Rex Karolus eumdem dominum nostrum Regem modernum carceribus, diversis in provinciis et locis, etiam per triannium vel amplius, mancipatum, duriter, secundum sui sanguinis et nobilitatis statum, tractatum, detinuit; sic quod ut prius, et usque ad obitum ipsius Regis Karoli, dissimulare coactus exlitit. Unde, cum matrimonia debeant esse libéra, sequitur pretensum matrimonium viribus non subsistere. Et, ultra, quod ipsa domina Johanna de Francia a natura fuit, prout est de presenti, imperfecta, corpore vicia la et maleficiata, non ap ta viro, sic quod non potuisset

aut posset concipere .

prout ex aspectu sui corporis judicari poterit; unde cum pretensum matrimonium fuisset contra fines et bona matrimonii ac intencionem principalem ejus, non tenait ipso jure, neque tenetur ipse Rex noster modernus eidem domine Johanne adherere. Et quiquidem Rex noster, hec animo revolvens et ante oculos ponens, pro felicis successu regni, pensata utilitate ejusdem, cum consilio procerum, ac ut proie non careat, Sanctitati summi pontificis supplicari fecit super premissis de remedio sibi provideri opportuno : qui rescriptum appostolicum vobis directum, de quo judicialiter fundavit, sua benignitate sibi concessit; vigore cujus antedictam dominam, ut tenebamini, coram vobis citari lecistis, visuram procedi ad ejusdem rescripti execucionem, aut dicturam causas quare id minime fieri deberet; unde, cum premissa omnia etsingula sint vera, notoria et manifesta, et que dicta domina confessa

ACTES DE LA PROCÉDURE

fuit fore, fuisse et esse vera, et super quibus résultant communis vox et fa ma, concludendo via , jure, modo et forma, quibus melius fieri potest et debet, petit, supplicat et requirit idem procurator, et nomme quo supra, pretacti sui rescripti suarumve litterarum apostolicarum execucionem, m forma débita interinacionem, idque faciendo, per vos vestramque sentenciam diffinitivam et pro jure di ci , declarari, decerni et prouunciari matrimonium ipsum, quatinus de facto ad ipsum fuisset processum, fuisse et esse omni nullitati nulium, nulliusque momenti, obligacionis vel eflîcacie, nec. obstare quominus cura alia matrimonium efïicax in Domino libéré contrahere valeat et possit ipse dominus noster Rex modernus licenciam de hoc faciendo, quatinus opus esset, sibi concedendo et auctoritate appostolica impartiendo et, prout Summus Pontifex mandavit, jura decernunt et ratio dictât, seu alias, dici, decerni, statui et pronunciari, prout juris fuerit, et racionis causis, mediis et racionibus antedictis, officium vestrum humiliter implorando ubi fuerit opportunum, offerens et protestons se de premissis légitimé probaturum, citra tamen onus cujuslibet superflue probacionis et ad fînem expensarum, dampnorum et interesse addendorum,diminuendorum, mutandorum, corrigendorum et in melius refformandorum, omnique alio juris beneficio dicto domino nostro Régi semper salvq, Datum Turonis, anno Domini roillesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die jovis post festum decollacionis beati Johannis Baptiste, penultima mensis augusti. Sic signatum : A. de Stagno, procurator.

N. Militts. — Mesnabt

Le 3 1 août , le pape prit une mesure assez délicate : il nomma un nouveau juge au procès. Ce nouveau juge était un ancien ami du roi, qui même s’était compromis pour lui aux états généraux en 1A8 h ( Jour¬

nal de J. Masselin, p. 8o, 82), Philippe de Luxembourg, évêque du Mans, que le pape venait de faire cardinal et qu’il allait créer légat: son rang lui assurait la présidence des débals.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

Tours, jeudi, 6 septembre.

Page 1