INTERROGATOIRE DE JEANNE DE FRANCE
Anno Domini millésime» quadringentesimo nonagesimo octavo, die jovis décima tercia mensis septembris, circa horam secundam post meridiem , assignata illustrissime domine , domine Johanne de Francia , ree , ad respondendum per eam in propria persona, per verbum « Crédit n vel «Non crédit r. aut alias débité, quibusdam posicionibus per circonspectum virum, magistrum Anthonium de Stagno, utriusque juris doctorem, chris tianissimi domini Ludovici, Francorum Regis, procuratorem in certa causa nullitatis matrimonium (sic) inter eumdem dominum nostrum Regem, actorem, ex una, et dictam dominam Johannam, ream, ex altéra , partibus , coram nobis, Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus a Sancta Sede appostolica delegajis, pendente et mota, positis et affirmatis : comparuerunt personaliter coram nobis, apud domum claustraient decani ecclesie Turonensis, prefatus procurator et domina Johanna. Qua comparicione facta, eumdem procuratorem remisimus et, eodem procuratore recedente et absente, ac ramanentibus inibi dicta domina Johanna, notariis hujusmodi cause et notario ex parte dicte domine Johanne adjuncto, aliis seclusis, illico dicta domina Johanna nobis quamdam cedulam papiream, verbis gallicis compositam , porrexit, inferius insertam W, et illam petiit inter acta hujusmodi cause describi. Quant siquidem cedulam nos, judices antedicti, fecimus per alterum notariorum cause legi. Qua sic lecta, remonstrato sibi primitus per nos juramento per eam die lune novissima prestito de respondendo veritatem eisdem posicionibus, et cjuod in hac parte versatur periculum anime, ad examen dictarum posicionum
<l> Voir ta pièce suivante.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
processimus et continuavimus; ipsaque domina Jolianna coram nobis illis respondit modo et forma sequentibus.
Ponit et affirmât, coram vobis, reverendis in Christo patribus et dominis, dominis Ludovico Albiensi et Fernando Septensi episcopis, judicibus cause, negocio et partibus infrascriptis a Sancta Sede appostolica specialiter delegatis, nobiiis et magne sapiencie vir, magister Anthonius de Stagno , utriusque juris doctor, procurator et procuratorio nomine suppremi domini nostri Regis Francorum Ludovici duodecimi, eo nomine specialiter fundatus, actorin causa nullitatis matrimonii contra et adversus illustrissimam dominam, dominam Johannam de Francia, ream et in jus vocatam, posiciones sequentes, ad quas petit, supplicat et requirit sigiilatim per verbum « Crédit r, vel «■ Non crédit n aut alias sufficienter, medio sui juramento (sac) corporaliter prestito, veritatem responderi.
Et primo quod, nisi veritatem responderit et saltem prout sciverit, penam perjurii incurrere poterit et incurreret, meliusque foret eidem omnia bona sua temporalia perdere quam veritatem scienter denegare, primo remonstrato et exposito juramento per eam nuper facto. Respondendo posicioni, crédit domina rea.
Item, et presertim in hac parte : Ubi versatur periculum anime. Crédit.
Item, quod ipse dominus noster Rex Ludovicus et prefata domina de Francia in quarto gradu consanguinitatis actinent. Crédit quod sunt parentes, sed nescit in quo gradu.
Item, nam deffunctus, inclite recordacionis, Carolus sextus, Francorum Rex, et illustris princeps Ludovicus, primus dux Aurelianensis, fuerunt fratres. Respondet quod nescit.
Item, et filii siquidem Caroli quinti, etiam Francorum Regis. Nescit domina.
Item, et ex quo Carolo Rege sexto descendit ac progenitus fuit Karolus Rex septimus. Respondet quod bene audivit dici quod Karolus septimus erat suus avus.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Ilem, et ex Karolo septimo Rex Ludovicus undecimus, pater ipsius domine Johanne ree. Crédit.
Item, et ex ipso Ludovico, Rege undecimo, predicta Johanna. Crédit.
Item, et ex dicto domino Ludovico, primo duce Aurelianensi, légitimé descendit ac progenitus fuit K a roi us, dux Aurelianensis. Crédit audivisse dici contenta in posicione.
Item, et ex ipso Karolo, Aurelianensi duce, predictus dominus noster Ludovicus Rex. Crédit.
Item, quod dictus Ludovicus undecimus Rex, pater dicte domine Johanne de Francia, ipsum dominum Ludovicum, Regem nostrum modernum, de sacro fonte levavit. Crédit audivisse dici; alias ignorât, cum ipsa sit junior eo.
Item, et ejus nomen proprium in baptismo receptum gestat ipse Rex modernus; alias interrogetur quod crédit super hoc. Respondet quod bene scit quod vocatur Ludovicus et eodem nomine vocabatur pater ipsius domine ree.
Item, quod, tempore asserti matrimonii de cujus nullitate agitur, ipse dominus noster Rex modernus erat impubes, qui nondum actigerat decimuni quartum etatis sue annum; alias interrogetur de etate ipsius Regis. Respondet quod ignorât etatem domini actoris ac tempus contracti matrimonii, et nescit si tune erat pubes vel impubes.
Item, et similiter erat dicta domina Johanna annis duodecim minor; alias interrogetur similiter de etate. Respondet quod, tempore primi matrimonii, non erat ipsa etatis duodecim annorum W; sed tempore secundi matrimonii inter eos contracti, bene erat etatis duodecim annorum <2).
Item, et erat idem dominus noster Rex pâtre orbatus omnique consilio et auxilio destitutus. Respondet quod, tempore matrimonii, non vidit nisi matrem domini actoris!3), et nescit si haberet patrem, et crédit quod non erat sine consilio.
(1) En i4y3. Voir /«Mme de France, p. 86. (3) Cette entrevue est racontée plus loin
(!) En 1/176, date de l’accomplissement dans la déposition du maréchal de Gié.
du mariage.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Item , et quem siquidem Regem nostrum modernum , etiam in quantum potuit renitentem, minis terribilibus et timoribus in virum formidabilibus induxit Rex Ludovicus undecimus et induci procuravit ut dictam Johannam in uxorem acciperet. Non crédit, nec audivit loqui.
Item, et sibi comminando perdicionem bonorum, nisi eam in uxorum duceret. Non crédit.
Item, sed et projectionem in aquam. Non crédit.
Item, ymo et mortem. Non crédit.
Item, et de quibus sepe conquestus fuit idem modernus Rex noster prefate domine Johanne, et ea sibi pluries narravit. Respondet quod Rex nunquam sibi de hoc loquutus fuit.
Item, similiter conquestus fuit pluribus aliis. Respondet quod nescit.
Item, pervenerunt quod ipsa querimonia et conquestio ad aures prefate domine Johanne, aut verisimiliter potuerunt pervenire. Nescit.
Item, quod Rex ipse Ludovicus deffunctus, pater predicte domine Johanne, solitus erat male tractare suos subditos non sibi aut suis preceptis obtempérantes. Non crédit.
Item, et in eos non sibi obedientes sevire. Non crédit.
Item, prout multis exemplis etiam patuit. Non crédit.
Item, et, ad evitandum penas ipsas tam formidabiles, dictus Rex noster modernus, sic juvenis et orbatus, nupcias neccessario liabuit simulare cum ipsa domina Jobanna. Non crédit.
Item, licet, re vera, ipsi matrimonio nunquam liberum prestiterit consensum. Non crédit.
Item, sed vi ac metu, de quibus sepissime protestatus fuit, ad hujusmodi simulatas nupcias processisset. Non crédit.
Item, et post obitum dicti Ludovici undecimi, et postquam arbitrabatur idem Rex modernus noster se in libertatem devenisse, voluntatern suam ac dissensum super hujusmodi nupciis tam violentis detexit et manifestavit sic quod multis apparuit quod hujusmodi nupcie sibi non placebant. Nescit, ideo non crédit.
Item, et que scivit eadem domina Jobanna. Respondet ut supra.
Item, que sibi fuerunt relata. Nescit.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Item, ex quo fuit inflammatum cor Regis Caroii octavi, fratris ejus domine Johanne, in ipsum dominum nostrum Regem modernum et adversus eum. Non crédit.
Item, sic quod compulsus fuit pro rebus et vita salvandis in Rritaniam auffugere, prout et auffugit, ubi receptus fuit. Crédit quod auffugit ad partes Rritanie, sed nescit pro qua causa.
Item, et ibi animum suum et quod hujusmodi nupcie nunquam sibi placuissent detexit. Nescit, ideo non crédit.
Item, et in signum ac approbacionem premissorum de aiio matrimonio et cum alia muliere contrahendo tractavit. Non crédit.
Item, ac nuncium fidelem cum instructionibus ad curiam romanam pro provisione super hoc obtinenda destinavit. Nescit.
Item, et quamquidem provisionem idem Rex Carolus de hiis certificatus sua diligencia de facto impedivit. Non crédit.
Item, et prout bene scivit ipsa domina Johanna. Respondet ut in precedenti posicione.
Item, et quibus non contentus ipse Rex Karolus prefatum dominum Regem nostrum modernum carceribus mancipavit et in diversis locis diutius detinuit. Crédit quod dominus Karolus Rex deffunctus detinuit dominum Ludovicum Regem modernum carceribus mancipatum in diversis locis, sed non crédit quod hoc fuerit pro causis de quibus in posicione.
Item , et per triennium vel amplius alias fuit defensus (1), et de tempore majori vel minori. Crédit de triennio aut circa.
Item, et duriter secundum sui sanguinis et nobilitatis statum tractavit. Respondet quod bene scit que ung homme prisonnier n’est pas bien aise et quod aliqui suorum custodum ipsum dominum nostrum Regem durius tractabant quam alii.
Item, et in tantum cpiod ut prius et usque ad obitum ipsius Regis Karoli dissimulare coactus extitit. Non crédit.
Item, et prêter hoc, ipsa domina Johanna de Francia a nativitate seu
(1) Detentus.
io5
IMPRIMERIE NATIONALE
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
natura fuit continue et de presenli corpore viciata et prêter soiitum modum ceterarum muiierum imperfecta. Respondet quod bene scit quod non est ita pulchra seu formosa corpore sicut sunt pluries abe mulieres.
Item, et non apta viro. Non crédit.
Item, sic quod non potuisset aut posset concipere. Non crédit.
Item, sed nec semen virile secundum congruenciam nature recipere. Crédit quod ymo est.
Item, ymo neque a viro intra claustra pudoris naturaliter cognosci. Non crédit.
Item, et prout ex aspectu sui corporis judicari et cognosci poterit. Non crédit.
Item, et, si non credat de premissis impedimentis , interrogetur quid de omnibus ipsis et singulis vel eorum altero credat, cum debeat esse certa de corpore et membris suis. Respondet quod nescit aliquod impedimentum in ea.
Item, et ut judicium sit firmum et ecclesia non decipiatur, utrum se veilit referre examini et visitacioni honestarum muiierum et in talibus expertarum. Respondet primo quod bene super hoc volebat cogitare. Et, cum ulterius interrogaretur a dominis quando super hoc responderet, dicitquod volebat facere idquod tenebatur facerejuxta ordinaciones ecclesie.
Item, quod omnia et singula sunt vera, notoria et manifesta, crédit de creditis et non alias.
Item, et ea pluries et coram pluribus recognovit et sponte confessa fuit ipsa domina Johanna rea. Respondet ut in articulo precedenti.
Item et super hiis sunt communis vox et fama. Nescit ipsa domina.
Datuin anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die lune décima mensis septembris. Sic signatum seu subscriptum : A. de Stagno, procurator prefatus.
ACTES DE LA PROCÉDURE
Même date.
DÉCLARATION DE JEANNE DE FRANCE, MENTIONNEE AU PROCES-VERBAL PRECEDENT.
Quedam requesta data per dominant Johannam.
Ténor vero dicte cedule nobis porrecte sequitur in hune înoduni.
te Messeigneurs, je suis femme, ne me cognois en procès et sur tous ies autres mes affaires me desplaist l’afaire de présent. Vous prie me supporter se je dis ou respons chose qui ne soit convenable. Et proteste que si, par mes responses, je respons a chose a laquelle ne soie tenue respondre, ou que monseigneur le Roy n’ayt escript a sa demande, que ma responce ne me pourra préjudicier ne prouffiter a monseigneur le Roy; en adhérant a mes autres protesta cions, faictes par devant vous, a la derniere expedicion : et n’eusse james pensé que de ceste matière eust peu venir aucun procès entre monseigneur le Roy et moy. Et vous prie, Messeigneurs, ceste présente protestacion estre insérée en ce présent procès, d
N. Militis. — Mesnart.
Tours, samedi, i5 septembre.
