JUGEMENT DE DIVORCE

(Orig. aux Archives nationales. Trésor des chartes, J 682 , n° 5 (l).)

in nomine domini, amen. Phiiippus, miseratione divina tituli.sanctorum Pétri et Marcellini sacrosancte romane ecciesie presbiter cardinaiis de Lucemburgo, episcopus Cenomanensis, Ludovicus Aibiensis et Fernandus Septensis episcopi, judices a sanctissimo in Chrjsto pâtre et domino nostro, domino Alexandro, divina providentia papa sexto, i deiegati, universis présentes iitteras inspecturis salutem in domino.

Noveritis quod olim nos, Ludovicus et Fernandus predicti iitteras apostoiicas prefati sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Aiexandri, divina providentia pape sexti, more romane curie buiiatas, cum cordula canapis impendente, pro parte cbristianissimi Ludovici duodecimi, Francorum Regis, presentatas, recepimus, banc verborum seriem continentes.

Suit la teneur de la bulle d’Alexandre VI, en date du mois de juillet iàg8^.

m Parchemin de î^Ça de longueur, replis compris, sur o”,64a de largeur, avec les trois grands sceaux rouges, pendants, du cardinal de Luxembourg (sceau intact

sur lacs rouges), de l’évêque de Ceuta (débris de sceau sur lacs verts), de Louis d’ Amboise (sceau intact sur lacs rouges).

<!) Voir ci-dessus, page 812 et suiv.

946 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

Requisiti itaque pro pacte ejusdem Ludovici Regis quod ad executionein hujusmodi litterarum apostolicarum et contentorum in eisdem procedere veliemus, et mandatis dicti domini nostri pape parère volentes et requisitioni hujusmodi, tamquam rationabili, obtempérantes, nostras litteras citatorias contra dictam dominam Johannam de Francia decrevissemus et expedivissemus, per quam mandassemus et fecissemus eam citari ad certam diem, peremptorie et uno edicto pro omnibus, coram nobis, apud ecclesiam metropolitanam Turonensem, visuram et audituram a nobis et per nos procedi ad executionem hujusmodi litterarum apostolicarum et contentorum in eisdem, aut dicturam et proposituram totum id et quitquid dicere et proponere vellet, quominus ad premissa procedere deberemus, cum intimatione eidern domine Johanne facienda quod, si non compareret, nos nichilominus ad singuios actus juridicos, etiam usque ad sententiam difmitivam inclusive, justicia mediante, procederemus , et cum qualibet alia intimatione fieri solita. Qua die citacionis adveniente, seu alia die ab ea dependente, comparentibus personaliter coram nobis apud dictam ecclesiam Turonensem et dehinc apud domum claustralem decani dicte ecclesie Turonensis, locum siquidem a partibus electum et assumptum, venerabili et egregio viro, magistro Anthonio de Stagno, utriusque juris doctore, procuratore et procuratorio nomine dicti domini actoris, ex una, et ipsa illustrissima domina Johanna de Francia, rea in hujusmodi causa, ex altéra partibus, munita consilio venerabilium et discretorum virorum, magistrorum Marci Travers, officialis Turonensis, decretorum, Roberti Salomonis, ordinis beate Marie de Monte Garmeli, provinciabs Turonensis, théologie doctorum, et Pétri Bourrelli, in curia ecclesiastica Turonensi advocati; petitis etiam per eamdem dominam ream etsibi datis pro suo solicitatore in hujusmodi causa magistro Francisco Bethoulat et pro notario pro parte sua adjuncto magistro Petro Duban, quos ad hujusmodi onus assumendum compulissemus, assumptis primitus per nos, judices, assessoribus venerabilibus et doctissimis viris, magistris Petro Bellessor, officiali Parisiensi, Guillermo Feydelli, decano de Gassicuria, diocesis Carnotensis, et

Roberto La Longue, officiali curie archidiaconi Parisiensis, jurisperitis , dictus domini actoris procurator, et procuratorio nomine, primo suam petit, ionem expiicavit, deinde in scriptis penes nos seu notarios et scribas hujusmodi cause porrexit sub hac verborum forma.

Suit le texte des conclusions du procureur du roi, en date du 3 o août iig8 W.

Ipsa vero domina Johanna, rea, tune petiisset quod una cum dictis suis consibariis haberet abos consiiiarios et aborum iocorum : petiisset insuper dupluni procuratorii ac petitionis et expietorum dicti domini actoris sibi dari. Et nos eidem quod acciperet tôt et taies consiiiarios in hujusmodi causa, Turonis et aiibi, quot et quaies assumere veiiet, quos compeileremus ad hujusmodi onus suscipiendum, obtuiissemus et duplum hujusmodi per eam petitum sibi dari et expediri mandassemus et fecissemus, assignantes eidem domine Johanne, ree, certain diem ad veniendum et respondendum quitquid dicere et proponere veiiet super premissis. Qua die adveniente, ipsa domina rea, iitemcontestando et animo iitemcontestandi, confessa fuisset seu dixisset quod ipse dominus actor et ipsa fuerant matrimoniaiiter copulati; confessa fuisset etiam seu dixisset quod erat fiiia légitima et naturaiis quondam domini Ludovici Regis undecimi, quodque fuerat et erat inter ipsos dominum actorem et ipsam dominam ream aiiqua consanguinitas, ignorabat tamen gradum consanguinitatis hujusmodi ; et, quoad cognationem spirituaiem de qua in hujusmodi petitione fiebat mentio, ignorabat ipsam, et iiiam per modum ignorancie negasset, et, quod, si fuerant consanguinitas et cognatio spiritualis inter ipsos, fuerat super hoc sufficienter dispensatum : et, ad vim et metum in hujusmodi petitione mencionatos, negasset ilios, dicendo quod, si intervenisset metus, fuisset vanus et, si fuisset justus, fuisset purgatus per verum consensum subsequentem, etiam carnali copuia subsecuta. Quo autem ad quartum articuium petitionis, dixisset ipsa domina rea quod ipsa fuerat et erat habiiis ad

(I> Ci-dessus, p. 819.

948 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

amplexus vîntes, et quod fuerat carnahter cogmta a pielato domino adore , matrimonium consummando, nec fuerat aliquo vicio impedita (juominus potuisset matrimonialiter copulari : cetera omnia et singula in hujusmodi petitione contenta et declarata negando, prout et negasset fore vera, sa! vis suis legitimis defensionibus, exceptionibus contrariis et peremptoriis loco et tempore proponendis. Et assignassemus tune eisdem partibus certain diem ad procedendum in hujusmodi causa, prout de jure esset procedendum. Qua die, comparentibus coram nobis judicialiter, apud dictam domum decani Turonensis, procuratore domini actoris et ipsa domina Johanna, munita dictis suis consiiiariis, etiam consiiio magistri Johannis Vesse, jurisperiti, qui tune venisset de Bituris compulsus per iitteras nostras compulsorias, et cui denuo injunxissemus ut prestaret patrocimum eidem domine Johanne in hujusmodi causa : et dictus domini actoris procurator exhibuisset suas positiones, et iiias, tactis sacrosanctis evangeiiis, in animam ipsius domini actoris asseruisset fore veras et veritatem continere, et quod credebat ipsum dominum actorem fovere bonam causam, petens quod .prêta ta domina Johannà illis , medio juramento , per verbum : « Crédit n. , vel te Non crédit » aut aiias sufficienter responderet. Et que quidem domina Johanna, tactis etiam sacrosanctis evangeiiis, cum protestatione tamen per eam seu ejus consilium expresse facta de nullitate et ineptitudine ipsarum positionum, si essent, alique négative prégnantes, duplices, bis posite, captiose, aut alias quibus de jure non esset respondendum, quod responsio hujusmodi non sibi prejudic[i]aret, jurasset illis veritatem respondere, quod etiam credebat habere bonam causam se defendendi in hujusmodi causa. Et, die per nos eidem domine Johanne préfixa ad illis respondendum, ipsa, judicialiter coram nobis constituta, secluso dicto procuratore domini actoris, per nos interrogala, hujusmodi positionibus respondisset prout in eisdem et acto judiciali super hoc confecto continetur; et, alia die sequente, in presentia ejusdem domine ree, dilationem unius mensis eidem procuratori, hoc petenli ad probandum suam seu dicti domini actoris intentionem, videlicet ad referendum suas inquestas et ad publicandum testes dictaque,

ACTES DE LA PROCÉDURE

depositiones et actestationes etiam testium per nos examinandorum, dedissemus et assignassemus, et illico dictus domini actoris procurator suos articulos dedisset, et nos, judices, certum prefixissemus terminum eidem domine Johanne ad tradendum sua interrogatoria. Et postmodum sanctissimus dominus noster papa per suas litteras apostolicas nos, Philippum, cardinalem, adjunxisset seu adjungi voluisset nohis, episcopis predictis : et quod nos, Philippus, amodo liaberemus, in hujusmodi negocio seu causa, secundum statum in quo ipsa esset tempore presentationis et receptionis earumdem litterarum apostolicarum que eidem domine Johanne ree fuissent intimate, una nobiscum episcopis procedere et de ilia decidere : quarumquidem licterarum apostolicarum ténor sequitur :

Suit la teneur de cet acte M.

Postquam nos, episcopi predicti, propter pestem Turonis vigentem seu iiuminentem, de eodem loco apud villam Ambasie, Turonensis diocesis, nos transtulissemus, ubi, in crastino postquam adventum est, in presentia nostrorum ( sic ) episcoporum, ipse procurator domini actoris coram nobis , Philippo , cardinali , licteras appostolicas adjunctionis hujusinodi presentasset et intimasset, nobis supplicando ut onus cognitionis et decisionis hujusmodi cause in statu in quo erat nobiscum, episcopis predictis, suscipere' vellemus : quod nos, Philippus, visis hujusmodi litteris apostolicis et coram nobis lectis, constito etiam nobis de responsione dicte domine ree in earumdem litterarum presentatione sibi facta, fecissemus seu suscepissemus : ex post, in hujusmodi causa procedendo subsequenter, plures testes pro parte domini actoris producti, recepti, jurati et examinati fuissent. Ad quorum publicationem pro parte dicti domini actoris requisitam impediendum et diferendum, dicta domina rea sua facta contraria et defensiones in scriptis traçlidisset et procurator predictus, depost, super factis et defensionibus hujusmodi in scriptis ütemcontestatus fuisset et replicasset, alia facta contraria factis domine

"> Ci-dessas, page 846.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

ree proponendo. Et que quidem facta partium hinc inde negata fuissent, ipsaque domina rea ex post positiones suas super hujusmodi factis et depositionibus posuisset et affirmasset, et nos assignassemus eisdem partibus terminum unius mensis ad publicandum et referendum testes, depositiones et actestationes eorumdem. Et intérim dictus dominus actor positionibus hujusmodi in propria pei’sona, medio juramento, respondisset. Intérim etiam dictus procurator quandam iicteram missivam quondam domini Ludoviciundecimi Regis, transmissam comiti deDomnomartino, exhibuisset et ad verificationem signi ejusdem quondam domini Ludovici et contrasigneti magistri Nicolai Tillart, ejus secretarii, certos testes produxisset et examinari peliisset , et prout examinât! fuissent : et die assignations hujusmodi, facte partibus ad publicandum et referendum, dicta domina rea quamdam ceduiam judicialiter dedisset, per quam, inter cetera, juramento veritatis domini rei super quibusdam articulis suorum factorum et defensionum postmodum de parte ipsius domine ree quotatis se retulisset, et declarasset quod nullas probationes per testes facere veliet seu inlenderet : quare hujusmodi testes dictaque et depositiones eorumdem , una cum aiiis actis et productis, pubiicassemus et pro publicatis habuissemus, et ipsorum testium sic pubiicatorum et aliorum predictorum copiam esse tradendam et expediendam eisdem partibus decrevissem us, assignantes eidem domine ree certain diem ad dicendum et proponendum ex parte ipsius domine ree contra hujusmodi testes dictaque et depositiones eorumdem et alia producta, necnon quitquid tam juris quam facti peremptorie aut alias in hujusmodi causa dicere et proponere veliet : et procurator ipse dictam litteram missivam predicti Ludovici undecimi, seu ejus veram copiam ad originale débité coliationatam, ipsa originali iittera eidem procuratori restituta, produxisset seu reproduxisset : et, in termino ad dicendum et proponendum contra testes et producta, ut preterlur, ipsa domina rea in scriptis quasdam generales exception es contra testes hujusmodi et eorum depositiones tradidisset, et copiam seu vidimus cujusdam mandati domini Juliani, olim legati, de dispensando cum eisdem partibus super consanguinitate et cognatione spirituali, per do-

ACTES DE LA PROCÉDURE

milium actorem in processu proposais et allegatis , produxisset : et, concluso, et pro concluso liabito, in hujusmodi causa, assignassemus eisdem partibus diem date presentium , seu aîiam a qua presens dependet , et iocum infrascriptum, seu aiium mutatum ex causa légitima, ad audiendum jus seu nostram sentenciam difmitivam in hujusmodi causa dici, ferri et pronunciari, prout liée premissa et alla per extensum posita in actis hujusmodi cause continentur. Adveniente itaque die date presentium, comparentibus judicialiter coram nobis, apud ecciesiam parrochialem sancti Dionisii Ambasie, prefato magistro Anlhonio [de Stagno] , domini actoris procuratore, ex una, sibi assistentibus venerabiiibus et. egregiis viris magistris Carolo du Haultbois, in caméra requestarum paiacii Parisiensis présidente, et Philippo Baudot, dicti domini actoris in curia parlamenti Parisiensis consiiiariis , et nobili viro, Carolo de Preux, procuratore et procuratorio nomine dicte domine ree specialiter et débité fundato ad audiendum jus seu sentenciam difmitivam in hujusmodi causa dici, ferri, et pronunciari, munito consilio venerabilium et discretorum virorum, magistri Marci Travers, ofïicialis Turonensis, Pétri Bourelli, Johannis Vesse ac Francisci Bethoulat, consiliariorum ipsius ree, ex alia, partibus, assistentibus nobis supranominatis assessoribus nostris, astantibus etiam ibidem reverendissimo ac reverendis patribus, dominis Guillermo, tituli sancte Potentiane presbitero cardinali, Remensi W, et Tristando Senonensi archiepiscopis, Gauffrido Aniciensi '3\ Carolo Castrensi W, Gauffrido Constantiensi ® et Benato Carnotensi® episcopis, ac venerabiiibus et circumspectis viris, magistris Stephano Poncher, Johanne Baoulin, in cameris inquestarum paiacii

Guillaume Briçonnet, ancien surintendant des finances de Charles VIH.

(!) Tristan de Salazar, archevêque de Sens de ik'j 4 à i5ig, mêlé à toutes les affaires d’Etat des règnes de Louis XI, Charles VIII et Louis XII.

(3) Geoffroy de Pompadour, autrefois compromis dans les affaires du duc d'Orléans et condamné en 1 487 avec Georges d’Amboise.

<*) Charles de Martigny, souvent employé en ambassades par Charles VIII et Louis XII.

(s) Geoffroy II, évêque de Coutances, institué premier président de Normandie par Louis XII en 1 499.

<*> René d’Illiers, évêque de Chartres de 1492 à 1507.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

Parisiensis presidentibus, Petro Le Scourable, archidiacono Rothoinagensi, in theologia professore, Hugone de Bausa, Claudio de Aquis, jurium doctoribus, Jobanne Charnières, Johanne Haro et Gauffrido Boussart, tlieologie professoribus, ac Mondeto de la Martonniere , in u troque jure licenciato, et Thoma Pascal, officiali Aurelianensi, partibus hujusmodi dicentibus quod nichii amplius dicere seu proponere volebant, quin ymo , ipso procuratore ree dicente quod se referebat religioni nostre et justicie per nos faciende. Nos tune, judices prenominati, pro tribunali sedentes, Deum pi'e oculis habentes, nostram sententiam difinitivam in scriptis redactam protulimus, pronunciavimus et promulgavimus, seu, nobis episcopis judicibus presentibus et mandantibus, nos, Pbilippus , cojudex, id fecimus, in hune modum.

Suit le dispositif de la sentence W, -

Lecta, lata et in scriptis promulgata judicialiter fuit hec nostra sententia difinitiva per nos, judices antedictos, in ecclesia parrochiali sancti Dionisii Ambasie, sub anno domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, inditione secunda, die lune post festum beate Lucie . virginis décima septima mensis decembris, pontificatus prefati domini nostri pape anno septimo, presentibus ibidem reverendissimis et reveîendis patribus et assistentibus predictis, una cum pluribus nobilibus et plebeiis hujusmodi, sententiam, pronunciationem et publicationem videntibus et audientibus. In quorum omnium et singuiorum fidem et testimonium premissorum has présentes litteras per notarios seu scribas hujusmodi cause ac adjunctum signari et subscribi, sigillorumque nostrorum fecimus appensione communiri, anno, inditione, mense, die: et pontifîcatu predictis.

Suivent les formules altestalives des deux notaires. m Ci-dessus, page g4i .