ARTICLES BAILLÉS AU NOM DU ROI POUR LES ENQUETES
Sequuntur nomma et cognomina, dicta et deposiciones testium de parte christianissimi domini nostri Ludovici, Francorum Regis duodecimi, actoris, et adversus iüustrissimam dominam Johannam de Francia, reamW( coram nobis . in presencia magistrorum, .
ac exinde per nos, judices antedictos, assistente dicto assessore, in presencia dictorum notariorum et adjuncti, super articubs dicti domini nostri Regis et interrogatoriis dicte domine Johanne diligenter et succinte examinatorum et interrogatorum anno et diebus ac modo et forma in ipsis deposicionibus descriptis et contentis. Et primo sequitur ténor articulorum.
Intendit probare, coram vobis .
articulos sequentes et contenta in eisdem, citra tamen onus superflue probacionis.
Et primo, quod defunctus, inciite recordationis, Carolus sextus, Francorum Rex, et illustris princeps Ludovicus, primus dux Aureiia-
(1) Les enquêtes ne comprennent que l’audition des témoins du demandeur; Jeanne de France avait d’abord manifesté l’intention de produire un certain nombre de témoins (ci-dessus, p. 843 et 8g3) et elle en produisit en effet plusieurs (ci-dessus , p, 853 ) ;
mais ces témoins, que le roi produisit en même temps pour son compte , déposent généralement contre elle et figurent tous aux enquêtes comme témoins du roi , - p ro parte domini nostri Régis*. (Voir les dépositions d’Élisabeth Fricon, de Giles des Ormes, etc.)
ISO.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
nensis, fuerunt fratres et filii Karoli quinti, eciam Francorum Regis, talesque habiti respective, pariter et reputati palam et notorie.
Item, et ex quo KaroIo,Rege sexto, ac ex suo corpore légitimé descendit ac progenitus fuit Karolus, Rex septimus, et ex ipso Karolo, Rege septimo, Rex Ludovicus undecimus, et ex ipso Ludovico Rege undecimo predicta domina Johanna.
Item, quod ex alio latere, scilicet ex dicto domino Ludovico, primo duce Aurelianensi, similiter descendit ac progenitus fuit Karolus, dux Aurelianensis , et ex ipso Karolo, Aurelianensi duce, predictus dominus noster Ludovicus, Rex Francorum modernus; unde fuerunt in quarto gradu consanguinitatis ipse Rex noster et ipsa domina Johanna, et talesque habentur pariter et reputantur.
Item, quod dictus Ludovicus undecimus, Rex suo tempore, et pater dicte domine Johanne de Francia, prelibatum dominum Ludovicum, Regem nostrum modernum, in cunabulis de saci'o fonte levavit ejusque principalis, vulgari nomine utendo, patrinus fuit et nomen sibi dédit, quod receptum in baptismo ab eodem tempore et adhuc cum honore amplissimo sibi retinet.
Item, quod, tempore pretensi matrimonii de cujus nuüitate agitur, ipse dominus noster modernus Rex erat iinpubes , vix in duodecimo anno sue etatis constitutus, et precipue qui nondum decimum quartum attigerat anuura, et quemadmodum ex tempore nativitatis, corporis aspectu, incessu ac vultu tune constitisset.
Item, et erat idem dominus noster Rex modernus, tempore hujusmodi, pâtre orbatus omnique consilio et auxilio destitutus; et quem imllus regnicola fuisset ausus consulere ad ipsiùs Regis Ludovici voluntati resistendum.
Item, quod dictus Rex Ludovicus undecimus, pater dicte domine Johanne, cognoseens eam corpore, uti est, viciatam et quam idem Rex noster Ludovicus modernus, tune Aurelianensis dux, exhoruisset, et quam in uxorem accipere detestatus fuisset, minis, terroribuset timoribus nimium formidabilibus, vique et metu qui in constantem virum cadere debuissent ac cecidissent, induxit, compulit ac per alios, qui
sibi ope, consilio et auxilio assistere debuissent, iuduci et compelli procu ravit dictum dominum nostrum Regem , tune, ut premittitur, ducem, ipsam dominam Johannam in uxorem ducendam.
Item, et inter cetera comminatus fuit eidem domino noslro Régi, tune duci, perdicionem et privacionem suorum dominiorum et bonorum, sed et projectiouem in aquam ac mortem, non solnm civilem, sed et naturalem, nisi illam in uxorem acciperet.
Item, quod Rex ipse Ludovicus defunctus, pater dicte domine Johanne, solitus erat male tractare suos subditos sibi, suis preceptis aut voluntati non obtempérantes, et in eos non sibi obedientes eciam sevire, prout multiplicibus patuit exemplis.
Item , et, ad evitandum tantam vim [tan]tamque violenciam etpenas tam formidabiles, dictus Rex noster modernus, tune dux, sic impubes, orbatus, destitutus, comminatus, et de quibus querulose sepe protestatus fuit, cum eadem domina Johanna matrimonium neccesse simulare habuit, iicet, re vera, ipsi matrimonio nunquam liberum prestiterit consensum, sed vi et metu pretactis ad bujusmodi simulatas nuptias extitisset processum.
Item, et, post obitum dicti Ludovici undecimi Regis, et cum arbitraretur idem Rex modernus se in libertatem devenisse, qui prius continue ejus vita fuisset in timoré, voluntatem suam et dissensum super hujusmodi nuptiis tam violentis detexit et déclara vit, et in tantum quod ad aures multorum talis declaracio pervenit, nec latere potuit quin hujusmodi nuptie sibi non placèrent.
Item, et ex quo, ac de parte dicte domine Johanne, fuit inflamatum cor regis Karoli octavi, fratris ejusdem domine Johanne, in ipsum dominum nostrum Regem modernum et adversus eum, ita quod, pro rebus et vita salvandis, neccesse babuit in Britaniam auffugere, sicut etauffugit, etibi receptus suum animum vimque et metum prescriptos manifesta vit.
Item, in signum et approbacionem premissorum, de alio matrimonio et cum alia muliere contrahendo tractatum illic habuit et, tractatu prebabito, nuncium fidelem cum instructionibus ad curiam Romanam
958 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
pro impetracione suffragabili, et qua opus foret seu qua indiguisset, destinavit.
Item, et quam siquidem impetracionem idem Karolus suis mediis et de facto impedivit.
Item, et, quibus non contentus, ipse Rex Karolus prefatum dominum nostrum Regem, tune ducem, duris carceribus mancipavit et mancipatum absque relaxatione diutissime per triennium detinuit, et ultra modum, secundum sui sanguinis et nobilitatis statum, tractavit.
Item, qui vis et metus sic perduraverunt ac in tantum quod ut prius; et usque ad obitum ipsius Regis Karoli, nuper defuncti, coactus luit super ipso matrimonio dissimulare, alias verissimiliter incidisset, cunctis visis, in sue vite eminens periculum.
Item, quod ipsa domina Johanna de Francia a nativitate, saltem ante tempus pretensi matrimonii, fuit continue et est de presenti corpore viciata et prêter solitum modum ceterarum mulierum naturalibus indotata, viro non apta, sic quod non potuisset aut posset parère, sed nec semen virile secundum congruenciam nature recipere, ymo neque a viro intra claustra pudoris naturaliter cognosci, et est omnino deforrnis corpore.
Item, et prout ex aspectu sui corporis et membrorum tam patencium quam latencium seu secretorum perpendi, cognosci et judicari poterit.
Item, quod premissa omnia et singula sunt vera, notoria et manifesta, eaque pluries et coram pluribus recognovit et sponte confessa luit dicta domina Johanna rea, prout de et super pluribus recognovit et sponte confessa fuit, fore, fuisse et esse vera, prout de et super premissis laboraverunt publiée communis vox et fama.
Datum anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo , die lune décima septima mensis septembris.
Sic signa tum. A. de Stangno, procurator prefatus.
26 septembre 1Û98.