DÉPOSITION D'IMBERT DE BATARNAY, SII1E DO BOUCHAGE
Nobiiis et generosus vir, dominus Ymbertus de Balternay, miles, dominus temporaiis du Bouchage, cambellanus ordinarius et consiliarius domini nostri Begis(2), oriundus de Delpbinatu Viennensi, residens in dominiis et castris suis, videlicet, ut pîurimum, in Castro de Bridore, diocesis Turonensis, etatis sexaginta annorum aut eo circa, teslis de parte prefati domini nostri Begis, contra et adversus dictam dominam Johannam de Francia, anno Domini miliesimo quadringentesimo nonagesimo octavo, die mercurii vicesima sexta mensis septembris, in presencia nobilis viri Karoli de Preux, procuratoris dicte domine, licteratorie fundati, apud villam Ambasie productus, receptus et juratus,
(1) Suivant la requête du procureur du roi du x5 septembre (p. 835) et l’arrêt du 17 septembre (p. 842).
m Imbert de Batarnay, attaché de bonne heure à la fortune de Louis XI, servit avec la même fidélité et le même bonheur tous les rois dans des postes intimes. Sa fille épousa le sire de Poitiers et fut la mère de Diane de Poitiers. On a vu plus haut que son fils avait épousé , par les soins du maréchal de Gié, une petite-fille de Louis de Rohan (p. 750 et 75i), et que le maréchal de Gié se recommanda à ses bons offices pour un procès.
A la mort de Charles VIII, il fut un des premiers à aller saluer Louis XII, contre lequel il avait vivement lutté au nom de la cour. A la mort de Louis XII, il écrivait à sa femme : « . . . Au surplus , je vous prie que fettes bien garder les portes de noz maisons aflïn que quelques mauvaix garssons n’y entrassent pour nous piller. » (Orig. Bibliothèque nationale, fonds français, manuscrit n° 2929, P 67.) C’est lui aussi qui écrivait à sa femme : » Sitôt que le feu roi sera enterré, je m’en irai devers le roi.» (R. de Maulde, Jeanne de France , duchesse d'Orléans et de Berry, p. 2 48.)
964 PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
tactis sacrosanctis euvangeliis, et eadem die per nos, judices antedictos, présente assessore, nostra, magistro Guiliermo Feydelli, inpresencia, Nicoiai Mil dis, Pétri Mesnart, notariorum cause infrascripte , ac Pétri Dubau ex parte dicte domine Johanne adjuncti, super articulis ejusdem domini nostri Regis, videlicet super primo, secundo, tercio, quarto et quinto articulis, ceteris obmissis de consensu procuratoris ipsius domini nostri Regis producentis, ac interrogatoriis corespondentibus ipsis articulis examinatus : et primo, interrogatus super noticia parcium, dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem a tempore originis ipsius domini nostri Regis et vidit eum defferre ad fontes , et deinde frequantavit cum eo per intervala : dictam vero dominam cognoscit a tempore juventutis, visu et nomine.
Exinde, super primo articulo examinatus, dicit et deponit quod audivit dici ab antiquioribus , eciam vidit per cronicam, quod Karolus quintus habuit duos fdios, videlicet Karolum sextum, post eum Regem Francorum, et illustrissimum principem Ludovicum, primum ducem Aurelianensem.
Postea, super secundo articulo, dicit et deponit quod ex Karolo Rege sexto ac ex suo corpore légitimé descendit ac progenitus fuit Karolus Rex septimus, et ab ipso Karolo Rege septimo Rex Ludovicus undecimus, ac ex ipso Rege Ludovico undecimo predicta domina Johanna, causam sciencie testimonii reddens, quoad Karolum sextum et septimum, quia audivit dici ab antiquioribus et eciam vidit in cronicis, et, quoad Ludovicum Regem undecimum et dominam Johannam, scit quia servivit eidem domino Ludovico antequam esset Rex et depost usque ad mortem , et reputabatur notorie filius dicti Karoli septimi ; vidit eciam dominam Johannam de Francia penes dominam Karolam, tune Reginam, ejus matrem, et fuit nata, ut sibi videtur, apudNogentum Regis W, diocesis Carnotensis, et reputabatur filia dictorum Ludovici et Karole.
Item, super tercio articulo, dicit quod pariter audivit dici ab antiquis et est notorium quod ex ipso Ludovico, primo duce Aurelianensi,
Nogent-le-Rotrou (Eure-et-Loir).
descendit ac progenitus fuit Karolus, dux Aurelianensis, nunc defîunctus, ex ipso Karolo duce, quem loquens vidit, descendit et progenitus fuit dominus noster Ludovicus Rex modernus, sic quod Ludovicus undecimus, deffunctus pater domine Johanne, et Ludovicus duodecimus modernus Rex erant consanguinei in tercio gradu.
Successive, examinatus super quarto articulo, dicit quod tune ipse loquens serviebat dicto Ludovico undecimo : et, dum mater dicti domini nostri Regis Ludovici moderni peperit ipsum, ipse dominus Ludovicus undecimus erat in Castro Ambasie, et discessit ab illo loco et ivit ad pernoctandum apud Choisiacum, Garnotensis diocesis, et dehinc mane ivit Riesis, et illo mane propriis manibus levavit seu tenuit in sacro fonte dictum dominum Ludovicum modernum Regem , prout vidit et fuit presens loquens, videlicet in ecclesia collegiata castri Riesis, et sequutus est ipse loquens eumdem dominum Ludovicum undecirnum de Ambasia apud dictam villam de Blesis.
Deinde, super quinto articulo examinatus, videlicet quoad etatem Regis moderni tempore pretensi matrimonii de cujus nullitate agitur, dicit quod nesciret veraciter loqui et non recordatur, nec fuit presens in nupciis dicti pretensi matrimonii; scit tamen quod ambo valde erant juvenes.
Postea, interrogatus super interrogatoriis dicte domine Johanne concernentibus dictos articulos, et primo super interrogatorio mencionem faciente de primo, secundo, tercio et quarto articulis, sibilecto et exposito, dicit quod jam responsum est, nec recordatur quis baptizavit dominum nostrum Regem. Et, in actu baptismi et immersionis seu aspersionis aque, dictas dominus Ludovicus undecimus tenuit propriis manibus suis eumdem dominum nostrum Ludovicum Regem modernum, prout vidit loquens.
Et, super interrogatorio corespondente articulo quinto interrogatus, quoad etatem domini nostri Regis, dicit, ut in articulo, quod ambo erant valde juvenes, et hoc scit propter longuanimitatem temporis quo dictum matrimonium dicitur fuisse factum; in quo non interfuit loquens.
PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII
Nec deposuit premissa pro precio, amore vel favore, sed pro soia vei'itate, omnibus cessantibus.
Sic signatum : Ymbert de Balternay.
Amboise, 26 septembre.