DÉPOSITION DE GUILLAUME CUAUMART, RELIGIEUX DE FONTEVRAULT

Venerabiiis et rebgiosus vir, frater Guiliermus Chaumart, presbiter, religiosus sancti Augustini ordinis, in decretis licenciatus, commorans in monasterio Fontis Ebraudi, diocesis Pictavensis, etatis septuaginta et unius annorum, testis de parte prefati dotnini nostri Regis, contra et adversus dominam Johannam de Francia, ream, anno Domini miHesimo quadringentesimo octavo, die vicesima sexta mensis

septembris, apud AmbasianrW .

Et primo, interrogatus super noticia partium, dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem a sexdecim aut septemdecim annis et ante obitum deffuncti Ludovici Regis, dominam vero Johannam ab undecim vel duodecim annis citra, visu, nomine et humili conversacione .

Deinde, super quinte articulo, dicit quod, ante matrimonium de cujus nullitate agitur, non viderat modernum Regem, sed dicebatur quod illo tempore hujusmodi contracti matrimonii erat minor quatuordecim annis.

Item , super sexto articulo , dicit se nichil scire si Rex , tempore matrimonii de quo agitur, erat orbatus pâtre, sed habebat matrem pro consilio; et crédit quod nullus regnicola ausus fuisset sibi dare consilium contra voluntatem Regis Ludovici.

Postmodum, super septimo articulo, dicit quod, a viginti annis

11 Nous supprimons les formules ana- des deux époux (comme descendant tous logues à celle de la première déposition , ainsi deux du roi Charles V ) et celles où le témoin que les dépositions sur le degré de parenté répond ne rien savoir.

citra, audivit dici a familiaribus et domesticis domus ducisse Aurelianensis, matris domini nostri Regis, et signanter a magistro Guiilermo Caiipel , canonico ecclesie coilegiate sancti Salvatoris in Castro Blesensi, quod libenler ipsi eumdem dominum nostrum Regem transtulissent in Britaniam ad impediendum dictum matrimonium si tune habuissent opportunitatem communicandi cum domino duce Britanie super hujusmodi negocio.

Super interrogatorio concernente dictos articuios, dicit nichil aliud scire quam predixit, nisi quod audivit dici a familiaribus et domesticis dicte domine ducisse, matris ipsius domini nostri Regis, quod aliquando ipsa ducissa comminabatur Régi moderno quia nolebat accedere ad dictam dominarn Johannam de Francia, tune et ut plurimum existentem in loco de Ligneres W.

Successive, examinatus testis super octavo articulo, dicit et deponit quod bene audivit dici quod dominus noster Rex Ludovicus modernus fuit comminatus per deffunctum Regem Ludovicum undecimum pro dicto matrimonio contrahendo per ipsum dominum Ludovicum modernum cum domina Johanna de Francia, filia deffuncti Regis Ludovici. Interrogatus a quibus audivit dici, dicit quod a diversis personis et diversis vicibus, et, ut sibi videtur, hoc audivit dici a domina ducissa defluncta, matre Regis moderni , a qua audivit dici quod bene voluisset quod ipse dominus noster Rex non contraxisset cum eadem domina Johanna. Et crédit quod dominus Rex Ludovicus defunctus induxit ipsam dominam ducissam matrem ut ipsa suaderet et iuduceret dominum nostrum Regem ad contrahendum matrimonium de cujus nullitate agitur : et crédit quod ipsa ducissa induxit eumdem dominum nostrum Regem ut morem gereret eidem Ludovico Régi.

Linières, dont il est fréquemment question dans les dépositions suivantes, est un château situé au fond du Berry, à cinq lieues d’Issoudun. Jeanne de France y passa toute son enfance et sa jeunesse. Elle y fut amenée à l’âge de cinq ans ( Procès de canonisation, procédure de 1774, Rome, 1774,

in-fol. : partie B , Summarium . . . , p. 2 4 0 ) et n’en sortit qu’à la mort de Louis XL C’était un vieux château fort du mi' siècle , qui a été décrit par Nicolas Nicolay ( Description du Berry et diocèse de Bourges au zn' siècle, édition Advielle, p. 82). Ce château fat incendié au xvne siècle.

Item, super nono articuio et eciam super decimo, clicit quod Ludovicus Rex undecimus consueverat male tractare ilios qui sibi non obediebant, ut audivit dici, et scit quod maletractavit magistrum Johannem Bertbelot, dum viveret consiliarium ejus, et quosdem alios. Et crédit quod, si moderuus Rex fuisset in niera libertate, non contraxisset matrimonium cum domina Johauna.

Postea, prefatus testis, examinatus super undecimo, dicit et deponit quod, post obitum deffuncti Ludovici undecimi, ipse loquens et alii domestici domus Aurelianensis coiloquendo dicebant quod, si Rex modernus esset in libertate, non continuaret matrimonium de quo agitur, et quod sibi non placuerat nec placebat.

Audivit eciam dici, post obitum clicti Ludovici, a domina ducissa, matre domini nostri Regis, quod hujusmodi matrimonium non placuerat neque placebat suo fdio Régi moderno.

Denique, super duodecimo articuio examinatus, ipse testis dicit quod bene scit quod Rex modernus multum festinanter auffugit in Britaniam et transsivit per monasterium Fontis Ebraudi, cujus monasterii soror ipsius domini nostri Regis erat abbatissa et erat loquens in dicto monasterio, qui dédit conductores eidem domino nostro Régi fugienti et ilium conduxerunt aliquantulum propterbruma quod (sic) fiebat iüo mane; sed nescit pro qua causa auffugit, super hoc interrogatus.

Postmodunl prefatus frater Guillermus Ghaumart, super decimo tercio articuio examinatus, dicit et deponit quod, adhuc vivente Rege Ludovico, sed in infirmitate constituto ex qua postmodum decessit, Rex Ludovicus modernus, existens in Castro de Montiliciis subtus Blesis, requisivit dominam abbatissam monasterii Fontis Ebraudi <2), cujus loquens est religiosus, tune in dicto Castro existentem, ut deponentem, ibidem existentem , sibi prestaret pro aliquibus suis negociis secretis peragendis <3> :

(1) Elle avait reçu l’abbaye de Fontevrault en 1 478. En 1 479 , Louis XI confirma les privilèges sur sa demande. (Bréquigny, Ordonnances des rois de France, t. XVIII, p. 5o8.)

(!> L’abbesse fut lame et l’inspiratrice de

tous ces complots. (Voir une lettre de Marie de Clèves, dans Dernier, Histoire de Blois, preuve XXXIII.)

(3) Peu auparavant , le duc d’ Orléans avait envoyé au duc de Bretagne un de ses cham-

cui Régi ipsa domina abbatissa respondit quod loquens faceret omne iiiud quod sibi preciperet ipse dominus noster Rex, prout premissa tune eidem deponenti retulit ipsa domina abbatissa; et, paucis diebus exinde efïluxis, loquens, cum ïicteris missivis domini nostri Regis, profectus est in Rritaniam et accessit ad dominum ducem Britanie Nannetis existentem, cui presentavit licteras predictas, et loquentem bénigne recepit et tractavit, et continebant hujusmodi lictere credenciam quam loquens eidem duci explicavit sub bac forma, vel simili : quod Rex mictebat eum ad sciendum de sua valitudine et prosperitate de quibus summe desiderabat certificari, et ad sciendum eciam quomodo erat in sua gracia, in qua plus desiderabat esse quam in gracia cujuscunque principis, magis confidendo in ejus auxilio, ope et favore quam m quocunque alio principe. Et, post aliquos dies, reversus est ipse deponens cum Ïicteris missivis dicti ducis transmissis prefato domino nostro Régi, et applicuit Blesis vel in dicto Castro de Montiliciis, cum ipsis Ïicteris; sed quid continebatur in eis, nescit; et illas presentari fecit per dominum de Vatan dicto domino nostro Régi (0.

Deinde deponit quod, post mortem Regis Ludovici undecimi, quia erat orta dissensio inter dictum ducem Britanie et suos barones occasione thesaurarii Britanie cui dux favebat, dominus noster Rex profectus est Nannetis ad auxiliandum eidem duci contra ipsos barones, et ibidem fuit prolocutum inter ipsos de dissolucione matrimonii de quo agitur et de tractando matrimonium' inter dominum nostrum Regem et filiam ipsius ducis primogenitam, et ivit loquens cum domino nostro Rege.

Interrogatus si fuerit presens ubi dux et Rex predicti proloquuti fuerint de dissolucione et matrimonio contrahendo predictis, dicit quod

bellans, MalhurinBrachet, sire de Montagule-Blanc , qui fut reçu en audience solennelle (mentionné dans le compte d’octobre-décembre 1 483 , Bibliothèque nat. , Cabinet des titres, Orléans, XII, 8a4); mais Louis XI venait de faire jurer au duc d’Orléans de

n’entretenir aucuns rapports avec le duc de Bretagne.

(1) Chaumart reçut en récompense le titre de conseiller et maître des requêtes du duc. (Jeanne de France, p. i4o.)

IMPRIMERIE NATIONALE

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

non, sed uterque ipsorum de hoc ad partem loquenti verbum habuit, et ilia materia erat tune Nannetis sécréta et non vulgata, tainen inter ipsos tune duces fuit conclusum quod matrimonium fieret de dictis partibus; fuit eeiam traçtatus matrimonii hujusmodi in scriptis redactus et signatus per magistrum Guillermum de Goighan(1), tune dicti ducis secretarium, pro dicto duce Britanie et de mandato ejusdem, et per loquentem pro domino nostro Rege et ejus mandato : in quo inter cetera cavebatur quod, mediante dicto matrimomo contrabendo, dictus dux instituebat Regem modernum universalem heredem et successorem suum in ducatu sub certis condicionibus in ipso appositis. Postmodum dominus noster Rex reversus est in Franciam et, cuni esset Rex in opido de Montargiis et loquens cum ipso, ipse deponens, de mandato dicti domini nostri Regis, iter arripuit eundi Romain ad impetraudum a Sede appostoiica rescriptum super dissoiucione matrimouii de quo agitur, et super dispensacione consanguinitatis que erat inter ipsum Regem modernum et dictam fibam primogenitam dicti ducis Britanie ac super licencia sibi danda nubendi cum eadem. Et, dum esset ultra civitatem Astensem per duas aut très lucas vel circa, ibidem infirmitale detentus, informatus de predicto negocio, composuit instructiones super illo et misil Romain unum de suis servitoribus , nomme .Stephanum, cum hujusmodi instructionibus ad procuratorem ducis Britanie ibidem existentem. Qui quidem procurator remisit loquenli servitorem predictum cum quadam caria clausa, non superscripta , quam loquens per dictum suum servitorem misit domino nostro Régi moderno, existenli prope villam Vernolensem.

Item, super decimo quinto, dicit quod Rex Karolus defunctus detinuit et detineri fecit Regem modernum, in diversis locis, spacio triennii aut eo circa, carceribus mancipatum, ubi aliquando fuit duriter tractatus, prout apluribus de quorum nominibus non recordatur, etpluries audivit dici.

Preterea, super decimo sexto artieuîo examinatus, [dicit] quod

(1) Guillaume Gudguen, alors (1/198) chancelier de Bretagne.

ciedit quod vis et metus sic perduraverunt usque ad obitum deffuncti Regis Kai'oli, quod dominus noster Rex coactus fuit dissirnuiare super hujusmodi matrimonio; et, quandocunque et quomodocunque audivit dominum nostrum Regem habere verba de ista materia , tendebant ilia vei’ba ad lin cm seu fines dissoiucionis dicti matrimonii.

Deinde, super decimo septimo articufo et ceteris examinatus, dicit quod, prout vidit, ipsa domina Johanna est corporc viciata et, ut sibi videtur ex aspectu corporis, non apta ad prolem suscipiendam.

Interrogatus super interrogatorio corespondenti xui° articufo, videficet super pernoctaeione et opéra carnaiis copule, dicit quod bene audivit dici quod insimuf pernoctaverunt, de carnali copula nichil scit.

Interrogatus super interrogatorio concernente articulos decimum quintum et decimum sextum, videlicet que fuit causa incarceracionis domini nostri Regis, dicit quod nescit causam, quia jam residebat in monasterio I on lis Ebraudi et ampiius non se interponebat de rebus dictorum Regis et ducis.

Et premissa deposuit pro pura et niera veritate, amore et fa voie seclusis.

Sic signatum : Ciiaümart.

Amboise, 26 septembre.