ANCIEN CHANCELIER DU DUCHE D’ORLEANS

Honorabilis ac prudens vir, magister Dionisius Le Mercier, in legibus iicenciatus, generalis financiarum domini nostri Regis in patria Picardie et Artesie, etatis sexaginta sex aut septem annorum, vei eo circa

. juratus et productus Ambasie . die sabbati vicesima sep-

tima octobris . . apud villam Blesensem, die septima novembris,

examinatus.

Et, primo, interrogatus super noticia partium, dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem a cunabulis, suntque sexdecim anni quod

('1 Çhaumart était prieur de Saint-Lazare.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

fuit ejus cancellarius et generalis omnium fmanciarum suarum, prout fuit per ipsos sexdecim annos continuos; dominam vero Johannam cognoscit visu a tempore obitus deffuncti Regis Ludovici; prius tamen de ea audivit loqui.

Deinde, super septimo, octavo, nono, decimo et undecimo articulis, ceteris obmissis, dicit et deponit quod, de hujusmodi violenciis, minis et terroribus, de quibus in ipsis articuiis certitudinaiiter nesciret testari, tum audivit pfuries dici muftis notabiiibus personis fide dignis, aliquibus deffunclis, aliquibus viventibus, utputa Arnatheo Villebresme(1), Johanne Vigneron et piuribus aliis, quod deffunctus Rex Ludovicus compuierat dominum nostrum Regem ad hujusmodi matrimonium contrahendum, de cujus nullitate agitur, ususque fuerat magnis terroribus , miniset comminacionibus : quodque, cum delfuncta domina ducissa Aurebanensis, mater predicti domini nostri Regis, que de hujusmodi matrimonio contrahendo minime contentabatur, suum consilium Rlesis advocasset ad eam consulendum , idque scivisset ipse Rex Ludovicus deffunctus, quesivit ab ea que essent ipse gentes; que respondisset quod erant gentes sui consifii; dicit ipse Rex Ludovicus quod ipsa remicteret hujusmodi consilium, nec volebat quod ipsa in bac parte haberet consilium.

Dicit ultra quod, quia dominus de Mornac liabebat auctoritatem erga ipsarn dominam ducissam, matrem Regis modérai, sibi fuit de parte ipsius Regis Ludovici promissa somma sex mille scutorum seu librarum turonensium ad persuadendum seu inducendum eandem dominam ducissam ad consensiendum ipsi futuro matrimonio, prout eciam ipsa somma Rlesis deportata fuit : quam tamen non recepit, morte preventus, sed reportata fuit, prout bec omnia audivit dici et refferri a piuribus, ut predixit.

Ulterius, dicit quod, paulo post mortem Regis Ludovici undecimi et ejus inbumacionem, domino nostro Rege moderno existente in Castro

" Macé de Villebresme, frère du témoin organisé à Fontevrauit les fuites du duc Guillaume de Villebresme , l’un des plus actifs d’Orléans en Bretagne. (Lettre de Marie de agents du parti d’Orléans : c'est lui qui avait Clèves, Bernier, Histoire de Blois, p. xxxm.)

Âmbasie, dicta domina Johanna, tune, ut sibi videtur, existens in loco de Linieres, fuit evocata sive mandata; que, cum ibidem venisset et ejus adventum egre ferrent dictus deponens et quamplures de domo moderni Regis, deffunctus dominus Gilbertus de Podio, dominus de Vatan, primus cambellanus et majorem habens auctoritatem in domo ipsius domini nostri Regis, tune ducis, dixit eisdem quod nichii intei— iigebant et cjuodipseRex, tune dux, erat in majori periculo quam fuisset tempore Regis Ludovici undecimi, quare neccesse habebat dissimulare ac frequentare seu conversari cum domina Johanna.

Postmodum, super duodecimo, tredecimo et deeimo quarto articuiis examinatus, dicit quod dominus noster Rex, ab hoc regno Francie se bina Vice transtulit in Rritaniam, una et prima vice post congregacionem Statuum Francie Turonis celebratam et ante coronacionem Regis Karoli deffuncti, qui ipse, prima vice, fuit mandatas per ducem Britanie : et, ipso ibidem existente, fuit mandatas ipse Rex modernus piuribus vicibus pro parte Regis Karoii ad veniendum ad ejus consecracionem et coronacionem : et, antequam ipse Rex modernus discessisset a Britania et ad ipsam coronacionem venisset, certa die, ipso adhuc existente in iecto, et hora quasi septima de mane, vocari fecit dictum deponentem, cui, in presencia predicti domini de Vatan et magistri GuiRermi Ghomart, tune prioris Sancti Lazari, precepit eidem deponenti ut faceret minutam contractas matrimonii futuri inter ipsum et dominam Annam, dicti ducis Britanie filiam primogenitam , nunc Regis Karoli relictam; quam quidem minutam contractas ipsius matrimonii fecit ipse loquens, quam tamen, ul sibi videtur, fecit condicionalem, videlicet casu quo dissolvi posset vel adnuHari matrimonium inter ipsum dominum nostrum Regem et dictam dominam Johannam de Francia contractura : que cum scriplo redacta fuisset ipsa minuta et exinde grossata, in formam auctenticam posita fuit, signis manualibus ipsorum ducis Britanie et domini nostri Regis moderni, tune ducis Aurelianensis, signala et fulsita ac eorum magnis sigilis sigillata et roborata, et fuit effecta littera duplex ipsius contractus eciam sic signala et sigillata, quarum una remansit apud ipsum ducem Britanie,

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

et altéra apud deponentem. Quibus sic peractis, recessit ipse Rex a Britania et accessit apud Regem Karolum, tune Meldis existentem, et de Meldis ipse deffunctus Rex Karolus et Rex Ludovicus se transtulerunt Remis ad ipsius Garoli coronationem ; et, quia loquens egrotabat, se minime transtulit ad ipsam coronacionem, sed ivit Parisius, et, ibidem existens, eumdem contractum sic signatum et sigillatum, in manibus ipsius deponentis existentem, interclusit in quodam muro sue domus, galice il enmura. Interrogatus quare eumdem contractum sic muro interclusit, dicit quod bene sciebat quod, si compertus fuisset ipse tractatus, et dictus dominus noster Rex et ipse loquens fuissent in maximo suarum personarum periculo, et magis timebat quod cumperiretur ipse contractus quam timeret perdicionem omnium bonorum suorum, quoniam ejus vita in hoc pendebat.

Et, quia ipse dominus noster Rex egre ferebat conclusionem trium Statuum Turonis editam minime observari, in quantum concernebat statum et consilium Regis Karoli, fecit per dictum loquentem, ipso présente, certas remonstraciones super hoc fieri, tara in domo ville Parisius, in curia parlamenti, quam in universitate Parisius solempniter congregata; que cum relata fuissent eidem Régi Karolo et sibi assistentibus , missi fuerunt Parisius centum aut ducentum architenentes dicti Regis Karoli ad ipsum dominum nostrum Regem et principaliores sui consilii, ut relatu quorum quidem cepit, capiendum, et ultra quod, cathene publiée Parisius extense erant ne ipse dominus noster Rex, tune dux, nec sui recederent; quibus auditis, repente ipse Rex, dominus Dunensis et Guiotus Pot super suis muftis M, fingentes ire ad spacium, exiverunt villam Parisiensem, ac etiam ipse loquens, et in suis longis habitibus communibus, sine ocreis et calcaribus, se transtiiHerunt ad locum Sancti Clodoaldi, ubi ipse Rex modernus et alü plures domini de sua comictiva suas brèves tunicas, ocreas et calcaria ceperunt, et tota ilia nocte equitaverunt usque apud Meduntam, in quo loco accesserunt ante auroram diei : et, paulo post ipsam au-

<*) Mulis.

roram, quia fuerunt cerciorati quod Rex Karolus scivit eorum recessum, fuerunt illico coacti ultra ire et usque ad Vernolium, ubi invenerunt ducem Alençoni, qui eos honorabiliter recepit. Et deinde, post plures ambassiatas per loquentem factas erga Regem Karolum , reversus est Rex modernus erga predictum Regem Karolum Ebroicis, Trecis et successive in multis locis.

Et, postmodum, quia relatum extitit eidem domino nostro Régi quod fiebant conspiraciones et monopolia contra eum et suos, coactus fuit se transferre, cum magna multitudirie armatorum, ad sui deffensionem et tuicionem, apud Raugenciacum; in quo loco ipse Rex et sui fuerunt assidati, et compulsi fuerunt ire ad Castelum Dimense. Quibus veagiis ac aliis pluribus durantibus, audivit ipse loquens, diversis vicibus, ab ipso domino nostro Rege quod vellet desponsasse mine povre bergiere » , assistentibus et sibi de ea loquentibus dicendo quod vellet ipsos eamdem desponsasse, loquenclo de ipsa domina Johanna de Francia.

Dicit ulterius quod, post nonnulla alia veagia, et dum esset Rex modernus in villa Compendii cum Rege Carolo deffuncto, ipse loquens luit advisatus quod fiebant diversa veagia de Britania ad ipsum dominum nostrum Regem modernum, et de ipso Rege ad Britaniam, pro matrimonio ipsius et filie ducis Britanie primogenite : post que, loquutus est loquens cum ipso domino nostro Rege de hac materia, eidem demonstrando quod ipse erat uxoratus cum ipsa domina Johanna; cui respondit ipse Rex modernus quod eam nunquam carnaliter cognoverat nec cognovisse poterat, licet, pluries tentasset, quodque vellet potentiorem seu industriorem in actu venereo ad hoc tentasse, et vellet omnia sua borna perdere si posset eam carnaliter cognoscere. Et tandem, spe et animo eamdem primogenitam Britanie ducendi in uxorem, se pro secunda vice ivit et translulit in Britaniam, aliter non iturus, prout pluries eidem loquenti retulit, declaravit et affirmavit, tam in partibus Britanie quam in aliis locis. Et, ipso domino nostrtf Rege ibidem existente, fuit missus predictus magister Guillermus Chaumart apud Sedem apostôlicam pro provisione obtinenda super nullitate seu

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

dissolucione ipsius matrimonii cum predicta domina Johanna, ac ectiam pro dispensacione obtinenda super impedimentis consanguinitatis inter ipsum et fîliam ducis Britanie, prout dictus loquens audivit ex relatu aliquorum, licet ipse Ghaumart non iverit usque ad Romain, sed in via egrotus remansit.

Nec umquam cognovit ipse deponens quod ipse dominus noster Rex haberet hujusmodi matrimonium cum dicta domina Johanna gratum et ratum, quin imo summe sibi displicebat, prout expresse pluries et diversis vicibus palani et pubiice declaravit.

Finaliter, super ceteris articuiis, dicit quod, vita durante Regis Karoii, dictus Rex modernus fuit tantus in timoré et in tanta subjectione, tam per ipsum Regem Karoium quam suos adhérentes et sibi assistentes, quod non ausus fuisset aliquid facere ac actentare contra voluntatem ipsius Regis Karoli deffuncti : et presertim nichil ausus tuisset actenctare contra matrimonium de cujus nuilitate nunc agitur, aut in prejudicium ipsius domine Johanne.

Neque piura scit .

Sic signatum : Le Mercier.

Même jour.

DEPOSITION DE SALOMON DE BOMBELLES, DOCTEUR EN MEDECINE ET ES ARTS, MÉDECIN DU ROI.

Nobdis vir, dominus Salmon de Bombeiis, miles armate militie, artiurn et medicine doctor, domini nostri Regis medicus, etatis quadiaginta septem annorum vel eo circa. . ., die sabbati vicesima septima mensis octobris, in villa Ambasie. . . productus et juratus,. . . die septima mensis novembris. ..... apud villam Blesensem examinais.

Et, pi imo, interrogatus super noticia partium, dicit quod cognoscit dominum nostrum Regem a cunabulis, eo quod deffunctus loquentis

pater erat medicus deffunctorum patris et matais, et ipse fuit a tempore quo exivit scolas, prout est, medicus ipsius domini nostri Regis. Dominam autem cognoscit ab ipso tempore quo fuit medicus.

Super septimo, octavo, nono, decimo et undecimo articulis, dicit quod audivit a muftis nobilibus de domo ipsius domini nostri Regis, de quibus ad presens ccrtitudinalitcr non recordatur, quod tam domina ducissa Aurelianensis mater quam ipse dominus noster Rex fuerant compuisi per deffunctum Ludovicum Regem ad hujusmodi matrimomum, de cujus nullitate agitur, minis et terroribus, et comminatus fuerat ipse dominus noster Rex de efficiendo ipsum pauperiorem nobilem hujus regni, eciam de projeciendo eum in aquam.

Dicit preterea quod, domino nostro Rege existente in turri Bituricensi, et ad ipsum accessisset predicta domina Johanna, ibidemque per aiiquos dies stetisset, et eam« videretur demacerari in dies magis sofito, nonnulli architenentes sui corporis de Scocia dixerunt seu conquesti sont ioquenti, quia ejus medicus, quod ipse dominus noster Rex nimium utebatur cohitu cum dicta domina Johanna; quibus auditis, certa die tune sequenti, famiiiariter et in privato, ipse ioquens dixit eidern domino nostro Régi quod predicti architenentes, habentes custodiam ejus, dixerant sibi quod ipse dominus noster Rex demacerabatur ex nimio cohitu cum dicta domina; cui Ioquenti respondit ipse dominus noster Rex sub biis verbis : «Je fays le grant dyable : oneques a ma vie je ne la chevauche naturellement comme une autre femme, n Et, cum ioquens repiicasset quod opportebat quod ipse dominus noster Rex interteneret eam ad ejus liberacionem, cui respondit quod nesciret et2 quando volebat cum ea cohire, inveniebat , et iste actus tantum sibi displicebat quod voluisset desponsasse pauperiorem nobiiiorem hujus regni et constitisset sibi decem mille libras- redditus; et, licet pluries persuaserit ipse Ioquens eidem domino nostro Régi ut interteneret dictam dominam Johannam, maxime tempore sue detencionis, ad ejus deliberacionem, nunquam tamen cognovit, ex quacunque res-

(1) Il faut sans doute lire : Cum. — (1) Suivent des détails médicaux sur l’impossibilité matérielle pour Louis d’arriver aux fins du mariage.

■MPIiniERlE NATIONA L i

ponsione ejus, quod eam amaret aut affectti ma ri la i i tractare vellet, quocunque eciam timoré obstante.

Dicit eciam quod, cnm transiatus fuisse! ipse dominus noster Rex de turri Bituricensi apud Magdunum supra Evriam, tempore quadragesimaii circa Passionem, verburn habuit loquens cum predicta domina super Iiberacione dicti domini nostri Regis, eam exortando ut rogare vellet Regem Karolum, die veneris sancta, etiam genibus llexis, pro ipsa sua Iiberacione, et quod ex hoc, et ipso liberato, magis ac magis eam diiigeret : cui loquenti respondit ipsa domina : te Non creditis vos quia ego faciam debitum et posse meum?i Et, cum per loquentem responsum extiterit quod ita credebat, tune ipsa domina dixit loquenti quod ipsa timebat quod, ipso liberato, eam non ita amaret ut dicebat loquens, et quod ipsa cognoscebat quod non habebat personam seu personagium pro tanto principe, gallice : «Ha, maistre Salmon, je n’ay pas personage pour ung tel prince ! v

Nec aliud soit .

Sic signatum : S. Bombellis.

Et J. Facïei et P. Mesnart.

Coîlacio facta.

N. Militis. — .Mesnart.

SOMMAIRE

1 . Interrogatoire du chancelier Landais sur les origines de la guerre de Bretagne.

2. Compte de trésorerie du duc d’Orléans (juillet-septembre 1 ).

3. Instructions données par ie pape Alexandre VI à son ambassade extraordinaire auprès

du roi de France, en 1498.

k. Avis des jurisconsultes de la couronne sur le divorce.

5. Inventaire des pièces du procès de divorce transportées à Albi.

6. Avis du procureur général du parlement de Paris en 1 599 , sur le divorce de Louis XII.