‹ Procédures politiques du règne de Louis XII [i.e. douze]Chapitre 313 sur 348 · ALEXANDER PAPA VI · texte numérisé non relu

ALEXANDER PAPA VI

Instructiones datœ vobis, venerabili fratri, Johanni, archiepiscopo Ragusino , ac düectis filiis, Hadriano Castellensi , protonotario et Apostolicœ Camerœ clerico, et secrelario nostro domestico, et Raymundo Centellensi, protonotario et thesaurario Perusino, nostris et Apostolicœ Sedis ad Ludovicum , Francorum regem christianissimum , nuntiis et oratoribus.

Post datam Suæ Majestati benedictionem nomine ejus Sanctitatis et presenta-

tionem brevis, referetis Suæ Majestati

(1) Guichardin, dont tout le récit du divorce de Louis XII est un vrai roman, raconte que l’ambassade avait pour mission de traiter l’affaire du divorce , laquelle aurait été ainsi résolue avant que l’on n’entamât, pour la forme, la procédure. Le texte des instructions confidentielles d'Alexandre VI à ses ambassadeurs montre l’inexactitude de Guichardin. Machiavel a ignoré cette ambassade et a également méconnu la vraie nature des rapports d’Alexandre VI avec la France à cette époque : ttLe pape, ditil dans ses Fragments historiques, envoya au roi de France i’évêque de Séez (lisez Ceuta) qui fut chargé de citer {citer n’est pas le mot) l’ancienne reine (Jeanne n’avait pas été couronnée) et de remplir toutes les formalités nécessaires pour le mariage (les dispenses pour le mariage de Louis XII avec Anne de Bretagne furent, au contraire, évoquées et signées à Rome même). Le pape

quod nos, audito obitu clare memorie

le chargea en outre d’exposer au roi ses désirs, c’est-à-dire de demander pour le cardinal de Valence 20,000 francs de subsides, la conduite de cent lances, la fille du roi Frédéric pour femme et le comté de Valence, près d’Avignon, n Et plus loin : «Il trouva un roi qui, pour se séparer de son ancienne femme , lui promettait et lui donnait plus qu’aucun des autres princes.” Et, dans le Prince (chap. 111), il affirme encore que Louis XII s’engagea à faire pour Alexandre VI l’expédition d’Italie, rtà condition qu’il lèverait par une dispense tout obstacle à son mariages. Le texte des présentes instructions montre l’inexactitude de ces récits, que les dates même des événements contredisent également. Ainsi César Borgia ne vint à la cour qu’ après le procès de divorce.

<s) M. Gregorovius, Geschichte der Stadt Rom (Stüttgart 1870), t. VII, p. âi8, a le premier cité celle pièce , mais la cote in-

Caroli regis, prædecessoris sui, sicuti per alias nostras in forma brevis litteras Suæ Majestati significavimus , plurimum doluimus ac vebementer animo commoti sumus, considérantes eximias virtutes suas, ac catholicum ejus ammum, singularemque fidem et devotionem erga nos et banc Sanclam Sedem, in multis quidem spectatam , sed precipue in ejus ad Urbem adventum perspectjajm et cognit[a]m, cum, tôt armatis millibus tantisque copiis, tanto ac tam felici successu rerum , nos et ipsam Sedem tam reverenter tamque humiliter veneratus sit, obedientiamque nobis supplex personaliterque exhibuerit, et nos tam constanter, post ejus in regnum reditum, pari pietate et benevolentia fuerit prosequutus. Addetisque nos, non tam ejus morte trislatos esse quam assumptione sua, concordi omnium regni principum , baronum , procerum ac populorum consensu et plausu habita, lætatos, cum ciaras animi sui dotes, excelsum et invictum animum attendamus, persuadeamusque nobis ejus Majestatem, pro suis immensis egregiisque nature donis ac progenitorum suorum institutis, non minori nos et ipsam Sedem affectione et observantia prosequuturum fuerit (1) ipse Carolus et alii prædecessores sui, quod certe etiam ab omnibus claro testimonio et una omnium voce ita futurum nobis nuntiatur : et proinde etiam significabitis nos, sicuti singulari lætitia affecti sumus (2), ita ad congratulalionein hujusmodi vos, nuncios nostros, misisse', quod neque per præcedentes nostros neque per nos aclum extitit.

Præterea, quia, post assumptionem nostram ad pontifîcatum, fuit nobis

diquée par lui (ms. Barberini, XXIII, 170) n’est pas tout à fait exacte. M. Digard, membre de l’École française de Rome, a bien voulu relever et établir le texte que nous donnons.

. Fore ut.

m Ces démonstrations furent bien vivement critiquées des Italiens. nDéjà à cette époque (juillet 1498), dit Machiavel dans ses Fragments historiques , le pape était tout Français par le cœur, et il nous engageait à suivre son exemple.» Machiavel reproduit aussi celte fable, acceptée plus tard par Brantôme, que Louis XII épousa Anne de Bretagne par amour ( ibid .). Nous ne reviendrons pas sur la démonstration du contraire.

(V. Jeanne de France , p. 1 67 et 354.) C’est Louis qui, dès l’arrivée de César Borgia, accabla celui-ci de dons et de promesses et qui entraîna ainsi peu à peu son père. Les Instructions que nous publions prouvent que l’alliance n’était pas faite encore au moment du divorce, qu’elle fut consacrée postérieurement; comme le dit ailleurs Machiavel (dans ses mêmes Fragments historiques , p. 25s, édit. Buchon) ; rtUne des principales causes, ou plutôt l’unique, qui précipita le pape dans l’alliance de la France, fut son désir d’obtenir pour le duc de Valentinois une épouse et des États. » Le nouveau duc de Valentinois fut l’agent de cette alliance.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

semper cordi, sicuti ex pastoralis officii debito tenemur, ad expeditionem aliquani in Turcas, fidei nostræ perpetuos hostes, devenire, et in hoc sanctæ memoriæ Calistum III, avunculum nostrum, ac PiumII, prædecessores nostros, inter alios pontifices qui talem expeditionem aggressi sunt, quantum nobis Dominus concederet, imitari, et nos ultro eam (sic) in ipsa expeditione offerre : in qua quidem expeditione hactenus et ipsis prædecessoribus nostris et nobis multa impedimenta contigerunt, ac nobis præcipue, in hoc nostro desiderio, tempora valde fuerunt adversa, ut non licuerit nobis illam, sicut concupiveramus, ad optatum effectum perducere : cumque assumptio Suæ Majestatis nobis et totæ christianæ reipubiicæ quasi quoddam sidus ad expeditionem banc capessendam effulserit, persuademus nobis, hoc tempore, Suæ Majestatis ope et auxilio, ipsam féliciter ac opportune aggredi posse, præserlim cum extimemus Italiam in pace ac concordia futuram, et, si quid controversiæ adhuc extabit, speranius id facile nos composituros , et propterea omnium potentatuum Italiæ vires nobis in bac expeditione afîuluras. Faciet Sua Majestas in hanc [lioc) rem tanto rege dignam, plurimorumque majorum suorum, Galliæ regum, vestigia imitabitur, qui in simili expeditione omnes prope regni sui opes ultro obtulerunt ac romanos Pontifices sæpe a vexationibus et oppressionibus protexerunt, plerasque etiam Ecclesiæ terras a perfidorum hostium manibus eripuere. Verum prospiciat quanta sit fides in hujusmodi regnicolis collocanda, quod et multi alii reges sunt experti, neque tamen sibi persuadeat et regni illius victoria , quando ea potiri contingat, tantum sibi gloriæ accessurum quantum ex hac expeditione contra Turcarum imperatorem pro fidei defensione Majestati Suæ sperari licet, quæ, procul dubio, eum immortaleni reddet. Sumat ergo Gelsitudo Sua, cum Dei benedictione, arma et scutum et in fidei catholicæ adjutorium, vestigia prædecessorum suorum imitando, exurgat, causamque regnis Siciliæ justiciæ subjiciat; si jus aliquod in eo Majestati Suæ competit, sicut etiam Carolo régi obtulimus, ita eidem nos libenti animo administraturos justitiam offerimus, quæ æqua lance sibi per nos administrabitur, et ad quam amplectandam totis viribus hortamur Majestatem Suam.

Si de clucatu Mediolani aliquid in medium adducet, respondebitis nos omnem accessum dignitatis et gloriæ Majestati Suæ vehementer et non minus quam nostrum et romanæ Ecclesiæ optare : verum etiam animadvertat quod, cum progenitores sui, Aurelianenses duces, et ipse quinquaginta annis jam elapsis vel circa per gentem Sfortiadum ducatum possideri passi sint, qui etiam

ab Imperatore de dicto ducatu investîtes affirmant et pro ducibus ejusdem ducatus præcipue et ubique apud christianos reges Francise habiti sunt, convenientius et utilius cbristianæ reipublicæ et Majestati Suæ honore augmentius esse judicabit eum diutina patientia, per se et suos hactenus habita, pacifice pertransire quam nutantibus hoc tempore fidei ac catholicæ religionis fundamentis, utpote longo Turcarum bello et maxima potentia quassatis, contentionem nunc de dicto ducatu quinquaginta annis elapsis non motafm] et nova bellorum excitare fomenta. Nos certe confidimus dilectum fdium, Mediolani ducem, Majestatem Suam omni observantia et reverentia prosequuturum ac omnibus in rebus boni affinis et filii Suæ Celsitudinis offitia eidem præstiturum ac regali coronæ suæ devotionem et reverentiam, quam exposcit, non minus quam prædecessores sui in ducatu exhibiturum. Et, quoniam pacem et quietem universalem reipublicæ christianæ ob causam aliquam et præcipue hujus ducatus turbari nobis admodum moiestum esset, omnem operam nostram ad compositionem et pacem inter Majestatem Suam et præfatum ducem offerimus, si quid ea in re efficere poterimus. Quod si Majestas Sua ad respuendum hoc noslrum consilium censuerit et ad invadendum dictum ducatum animum induxerit, diligenter animadvertat quod urbium excidia, populorum clades, animarum perditiones, tanta belli moles et Italicæ et Gallicæ nationi sit allatura et quod plus calamitatis et infamiæ quam honoris et gloriæ ex hujusmodi novis bellorum motibus sit susceptura. Nolit, quæso, primitias regni sui christianæ religioni causam præstare, quod ad jus super ducatu attinet, imperatoris partes esse de illo discernere; nemo autem ambigit officii nostri esse cancordiam inter quoscumque principes et præcipue inter Majestatem Suam et ducem præfatum, quem regiæ coronæ suæ scimus esse deditissimum, quo possimus studio et diligentia curare.

Si de rebus Genuæ verba faceret, respondebitis nequaquam nos dubitare quin dux Mediolani pro doininio Genuæ et Savonæ et adjacentium terrarum quæ a Francorum regibus in feudum oblinet feudatarii, præstent(1) obsequia.

Quantum ad Florentinos attinet, si de eis verba faciet, respondebitis quod cum ad universalem pacem Italiæ ac totius reipublicæ christianæ mentis nostræ studium dirigamus, omnem causam, quæ ipsam impedire posset, de medio tollendam duximus, et propterea populum ilium nostri et Sedis Apostolicæ

(1) Prœstet.

PROCÈS DE DIVORCE DE LOUIS XII

devotissimum in libertate et auctoritate sua protegere nobis plurimum estcuræ, ac libenter audimus quod Majestas Sua eorum quoque saluti nobiscum incumbei'e velit.

De civitate Pisana, si quando sermo per Majestatem Suam fiet, dicetis nos prompto animo paratos ut Florentini in eorum jure reintegrentur ut omnia belli semina penitus evellantur : et proinde Majestatem Suam hortamur ut cum Venetis et aliis cum quibus opportunum judicaverit operam dare velit quod Florentina respublica civitatem suam præfatam Pisarum, quam propter adventum Caroli regis in Italiam amiserunt, auspiciis Sue Majestatis, cujus respublica ilia semper devotissima fuit, recuperare valeat sicque nobiscum in sanctam contra Turcas expeditionem adesse possit (1).

Quoad Ursinos et Columnenses et alios domicellos Ecclesiæ romanæ subjectos, Majestatem Suam, nomine nostro, monebitis ne illos sine licentia nostra ad stipendia sua conducat neque minus conductos teneat, ne, simul cum militibus Majestatis Suæ, dominia nostra venientesque ad romanam Curiam molestandi eis occasio præbeatur.

De præfecto Urbis, si mentionem fecerit, significabitis Majestati Suæ quod præfectus non solum rapinam publicam in terris nostris contra nuntios nostros, quos in carcerem conclusit, et contra legatum Turcarum principis commisit,

(1) Ces instances d’Alexandre VI pour la paciQcation de l’Italie et pour la réparation des maux causés déjà par tes expéditions françaises montrent quelle foi il faut ajouter au récit de Guichardin (répété, de nos jours encore, par les historiens), que, pour prix du divorce, le roi s’était engagé à aider le pape, après la conquête du duché de Milan , à réduire sous l’obéissance du Saint-Siège les villes de la Romagne possédées par les vicaires de l’Église et à lui payer annuellement 3o,ooo ducats dont Alexandre disait avoir besoin pour augmenter ses forces et pour se défendre contre les ennemis que son alliance avec le roi ne manquerait pas de lui faire en Italie. Le programme d’Alexandre VI, si nettement exposé ici , ne s'accorde pas avec le récit de son historien ni avec

les appréciations de Machiavel. On va voir, par ce qui suit, quelle est la question d’argent soulevée; on verra aussi qu’ Alexandre VI, en ce qui concernait ses Etats, ne demande au roi de France que la neutralité et l’engagement de ne plus solder les entreprises des Colonna et des Orsini, qui se faisaient la guerre dans les Etats romains. ( V. Machiavel , Lettres aux Dix de Balia , et le Prince, ch. vu.) Il cherchait à rétablir entre eux la paix, qui fut en effet signée à la fin du mois de juillet. Alexandre VI réclamait la paix en Italie, et un parti puissant, représenté sous Charles VIII au conseil par le maréchal de Gié, partageait en France, à un autre point de vue, la même manière de voir. (Voir ci-dessus, page xlvii. )

PIÈCES JUSTIFICATIVES. mi

illi quadraginta millia florenorum auri, pro espensis factis, quem apud nos magna cum impensa cuslodiri faciebamus, et alias pecuniarum et bonorum magni valoris quantitates auferendo, verum etiam copias nostras ac Beroltum Serram, illarum ductorem et sanguine nobis conjunctum, per terras nostras iter facienles, invadendo, spoliando et captivos detinendo, se in defensionem manifeste constituit, et, quod magis moleste tulimus, falsis machinationibus famam nostram maculare conatus est, contra nos fîngens quod cum Turcis sentiremus (li.

Cum igitur per sententiam Cameræ Apostolicæ, juxta mérita excessuum suorum, excommunicatus fuerit, ac præfecturæ dignitate et feudis et aliis bonis privatus extiterit, nolit Majestas Sua, cum hic de honore nostro agatur, eidem præfecto favere. Nos enim itidem contra rebelles et hostes Majestatis Suæ facere parati erimus, et a pii Patris officio erga Majestatem Suam et suos nullo unquam tempore cessabimus.

Potest namque Majestas Sua intelligere a consiliariis Majestatis ipsius Caroli regis quod ipse Carolus, cum hic personaliter adesset, promisit per pauca scripta restitui nobis se curaturum per dictum præfectum ilia quadraginta millia ducatorum, quæ tamen postea nunquam fuere soluta.

Page 1